YUNUS EMRE’NİN DÜNYASINDA İNSAN-ALLAH İLİŞKİSİ

240 Pages·2010·1.13 MB·Turkish

T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI
TASAVVUF BİLİM DALI

YUNUS EMRE’NİN DÜNYASINDA
İNSAN-ALLAH İLİŞKİSİ

Yüksek Lisans Tezi

Aydın KAYAER

ANKARA – 2010
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI
TASAVVUF BİLİM DALI

YUNUS EMRE’NİN DÜNYASINDA
İNSAN-ALLAH İLİŞKİSİ

Yüksek Lisans Tezi

Aydın KAYAER

Tez Danışmanı
Prof. Dr. Ethem CEBECİOĞLU

ANKARA – 2010
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI
TASAVVUF BİLİM DALI

YUNUS EMRE’NİN DÜNYASINDA
İNSAN-ALLAH İLİŞKİSİ
Yüksek Lisans Tezi

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Ethem CEBECİOĞLU

Tez Jürisi Üyeleri

Adı ve Soyadı İmzası

Prof. Dr. Ethem CEBECİOĞLU …………………….
Prof. Dr. Mustafa AŞKAR …………………….
Prof. Dr. Mehmet AKKUŞ …………………….

Tez Sınavı Tarihi:17.08.2010
i

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ ............................................................................................................................ IV
KISALTMALAR ............................................................................................................ VI

GİRİŞ
1. ARAŞTIRMANIN KONUSU VE ÖNEMİ .......................................................... 1
2. ARAŞTIRMANIN AMACI .................................................................................. 3
3. ARAŞTIRMANIN METODU .............................................................................. 5
4. ARAŞTIRMANIN PLANI .................................................................................... 6

BİRİNCİ BÖLÜM
YUNUS EMRE’NİN HAYATI VE DÜŞÜNCE DÜNYASI .......................................... 8
I. Yunus Emre’nin Hayatı ............................................................................................ 8
A. Kısa Biyografisi .................................................................................................. 8
B. Eserleri .............................................................................................................. 22
C.“Divan”ı ............................................................................................................. 27
D. “Risâletu’n-Nushiyye”si ................................................................................... 33
II. Yunus Emre’nin Düşünce Dünyası ....................................................................... 38
A. Yunus Emre’nin Düşünce Dünyasını Oluşturan Öğeler ................................... 38
B. Yunus Emre’nin Düşünce Dünyasının Ana Başlıkları...................................... 42
a. Sevgi-Aşk ................................................................................................... 43
b. İnsan ........................................................................................................... 63
c. Ölüm-Ölümsüzlük ...................................................................................... 76
d. Varlık ......................................................................................................... 86
ii

e. Ümid........................................................................................................... 94
f. Bilgi ve İman .............................................................................................. 99
g. İslam ......................................................................................................... 110

İKİNCİ BÖLÜM
YUNUS EMRE’NİN DÜŞÜNCESİNDE İNSAN-ALLAH İLİŞKİSİ ......................... 114
I. Yunus Emre’nin Düşüncesinde İnsan ................................................................... 114
A. İnsanın Kul Oluşu ........................................................................................... 122
B. İnsanın Acizliği ............................................................................................... 134
C. İnsanın Tabiatı ................................................................................................. 142
a. Nefs ......................................................................................................... 142
b. Ruh ......................................................................................................... 146
c. Beden ...................................................................................................... 149
II. Yunus Emre’nin Düşüncesinde Allah ................................................................. 151
A. Allah’ın Yegâne Sığınılacak Güç Olması ...................................................... 153
B. Allah’ın Kâinatın Hâkimi Olması .................................................................. 159
C. Allah’ın Sevgi, Şefkat ve Merhamet Sahibi Olması ...................................... 168
D. Allah’ın Hesap Gününün Sahibi Olması ........................................................ 171
III. Yunus Emre’nin Düşüncesinde İnsan-Allah ilişkisi .......................................... 175
A. Allah’ın Yüce Kudreti Karşısında Boyun Eğen İnsan ................................ 175
B. Allah’ın Hesap Gününde Yargılayacağı Günahkâr İnsan ........................... 186
C. Allah’la Dost Olan İnsan ............................................................................. 192
D. İnsanın Yücelişi – Allah’a Vuslat ................................................................ 201
iii

SONUÇ ......................................................................................................................... 216
KAYNAKÇA ................................................................................................................ 219
ÖZET ............................................................................................................................. 228
ABSTRACT .................................................................................................................. 230
iv

ÖNSÖZ

Anadolu coğrafyası, tarihin hemen her döneminde fikrî, siyasî ve askerî hareketliliklere
sahne olmuştur. Çeşitli medeniyetler, çeşitli milletler bu coğrafyanın sahibi olabilmek için
çarpışmışlar, kendi medeniyet ve görüşlerini hâkim kılabilmek için mücadele etmişlerdir. Bu
mücadelelerin içinde, hem kendi dönemlerinde yaşayan insanları, hem de kendilerinden sonra
gelenleri etkileyebilecek güçte büyük insanlar da yetişmiştir.
Yunus Emre, Anadolu coğrafyasında yetişen büyük insanlardan, büyük sufîlerden
birisidir.
Büyük düşünebilen insanlar, söylediklerinin zamanla sınırlı kalmamasına özen
göstermişlerdir. Zaten büyük olmalarının, büyük sayılmalarının ardındaki önemli ayrıntı da
işte bu noktadır. Yunus Emre de zaman ve mekânları aşacak değerde büyük düşünmüş, kendi
dönemiyle sınırlı fikirler üretmemiş, gelecekte de insanların kullanabilecekleri düşünce
ürünlerinin sahibi olmuştur.
Yunus Emre’nin düşüncelerinin temelini, İslam Dininin temel kaynaklarından
oluşturmuştur. O, hem Kur’an’ı hem de Peygamberimizin (s.) hadislerini iyi anlayıp, iyi
yorumlayabilen ve anladıklarını sade bir dille çağdaşlarına anlatabilen iyi bir şâir, müstesna
bir düşünce insanıdır.
Yunus Emre, kendine yol olarak tasavvuf yolunu seçmiştir. Allah’la arasındaki ilişkinin
adını dostluk yani velâyet koymuş ve Allah’a olan sevgisini bir âşık gibi yaşamış, bir âşığa
yakışan şeyler söylemiş ve nihayet maşukuna kavuşmuştur. Onun manevî hayatından,
bugünler için çıkarılabilecek önemli dersler vardır.
v

Yunus Emre üzerinde düşünmelerim ve çalışmalarımın teşvik kaynağım bilim ve
gönül insanı Sayın Prof. Dr. Ethem Cebecioğlu Hocam’dır. Bu tez çalışması yönetme lütfunu
benden esirgememiş ve elinizdeki bu tez ortaya çıkabilmiştir. Kendisine her zaman
müteşekkirim. Arapça kaynakların çevirisi konusunda bana yardım eden Doç. Dr. Zafer
Kızıklı hocama ve yardımlarını hiç esirgemeyen, Yrd. Doç. Dr. Ensar Yılmaz, Hamza Şeker,
Elif Dursun, Melek Dikmen, Burhan Uluışık, Osman Kayaer, Mehmet Gökalp, Ayşe Ersay,
Asiye Kayaer ve Ailemi burada şükranla anmak isterim. Ayrıca çalışmam boyunca
yardımlarını gördüğüm bütün Hocalarıma da ayrı ayrı teşekkür ederim. Tasavvufi halleri,
makamları, düşünceleri döneminin arı Türkçesiyle ve özellikle şiir diliyle açıklayarak
günümüzde hala hatırlanan ve üzerinde yüzlerce araştırmaya konu olan Yunus Emre’yi de
rahmetle anıyorum.

02 Ağustos 2010 Aydın KAYAER
vi

KISALTMALAR

a.g.e : adı geçen eser.
a.g.m :adı geçen makale.
b. : ibn.
bkz. : bakınız.
çev. : çeviren.
DİA : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.
DİB : Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı.
h. : hicri.
Hz. : Hazreti.
MEB :Milli Eğitim Bakanlığı.
ö. : ölümü.
s. : sayfa.
(s) : sallallahu aleyhi ve sellem.
Terc. :Tercüme.
TDK :Türk Dil Kurumu.
vb. : ve benzeri.
Yay. :Yayınlar
1
GİRİŞ
1. ARAŞTIRMANIN KONUSU VE ÖNEMİ

Araştırmanın konusu; Yunus Emre’nin Düşünce Dünyasında İnsan-Allah
İlişkisidir. Bu ana konunun içine Yunus Emre’nin yetiştiği ortam, tahsil hayatı,
düşüncesini şekillendiren ve oluşturan temel belirleyiciler gibi hususlar da girmektedir.
Dolayısıyla tezin konusunu Yunus Emre’nin hayatını göz ardı ederek ya da dikkate
almayarak ortaya koymaya kalkışmanın ciddi mahzurları olacağı düşünülmektedir. Bu
mahzurların başında, ulaşılacak sonucun sıhhati, tartışmalarıyla çalışmanın bilimsel
kriterlere uygunluğu konusundaki ciddiyetinin ne ölçüde sağlanabileceği soruları
gelmektedir. Bu gibi olumsuzlukları ortadan kaldırabilmek ve tezin mantıksal
çerçevesini iyi oturtabilmek için Yunus Emre’nin düşünce hayatının, bunu şekillendiren
etkenlerin ortaya konulabilmesi gerekmektedir. Bu bakımdan tezin konusunun aynı
zamanda bu detaylarla da desteklenmesinin gerekli olduğuna inanılmaktadır.
Yunus Emre Hak aşığı bir mutasavvıf, ana dilini bütün yalınlığıyla kullanan bir
sufî şair ve bir gönül insanıdır. Hak aşığı bir gönül adamının düşünce dünyasında, onun
Allah’la olan ikili ilişki biçimi hiç şüphesiz önemli bir yer tutar. Zaten onun gönül
dünyasını, zihnini şekillendiren bu ilişkidir.
Eserlerine bakılırsa Yunus Emre’nin Allah’la arasındaki ilişkinin birbirini seven,
birbirine güvenen ve birbirine dost iki varlığın ilişkisi olduğu söylenebilir. Yunus’un
kendi dünyasında oluşturduğu bu ilişki biçimini diğer insanlara da önerdiği, divanındaki
ifadelerinden anlaşılmaktadır.
İnsanın kendini yaratan varlıkla olan ilişkisi, üç türlü olabilmektedir. Bunlardan
birincisi Yaratıcı gücün kayıtsız şartsız egemenliği karşısında hiçlik ve bu duruma