Table Of ContentYENI KAMU IŞLETMECILIĞI EKSENINDE
INGILTERE’DE MERKEZI IDARENIN DÖNÜŞÜMÜ:
YÜRÜTÜCÜ AJANSLAR
F. BURAK YERLIKAYA
YENİ KAMU İŞLETMECİLİĞİ EKSENİNDE
İNGİLTERE’DE MERKEZİ İDARENİN DÖNÜŞÜMÜ: YÜRÜTÜCÜ AJANSLAR
F. Burak Yerlikaya
Genel Yayın Yönetmeni: Yusuf Ziya Aydoğan ([email protected])
Genel Yayın Koordinatörü: Yusuf Yavuz ([email protected])
Sayfa Tasarımı: Eğitim Yayınevi Grafik Birimi
Kapak Tasarımı: Eğitim Yayınevi Grafik Birimi
T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yayıncı Sertifika No: 47830
ISBN:
1. Baskı, Ağustos 2022
Baskı Cilt
Bulut Dijital Matbaa Sanayi Ticaret Limited Şirketi
Musalla Bağları Mah. İnciköy Sok. 1/A Selçuklu / KONYA
Matbaa Sertifika No: 48120
Kütüphane Kimlik Kartı
YENİ KAMU İŞLETMECİLİĞİ EKSENİNDE
İNGİLTERE’DE MERKEZİ İDARENİN DÖNÜŞÜMÜ: YÜRÜTÜCÜ AJANSLAR
F. Burak Yerlikaya
245 s., 125x195 mm
Kaynakça var, dizin yok.
ISBN:
Copyright © Bu kitabın Türkiye’deki her türlü yayın hakkı Eğitim Yayınevi’ne aittir. Bütün
hakları saklıdır. Kitabın tamamı veya bir kısmı 5846 sayılı yasanın hükümlerine göre
kitabı yayımlayan firmanın ve yazarlarının önceden izni olmadan elektronik/mekanik
yolla, fotokopi yoluyla ya da herhangi bir kayıt sistemi ile çoğaltılamaz, yayımlanamaz.
Yayınevi Türkiye Ofis: İstanbul: Eğitim Yayınevi Tic. Ltd. Şti., Atakent mah. Yasemen sok.
No: 4/B, Ümraniye, İstanbul, Türkiye
Konya: Eğitim Yayınevi Tic. Ltd. Şti., Şükran mah. Rampalı No: 107, Meram, Konya, Türkiye
+90 332 351 92 85, +90 533 151 50 42
[email protected]
Yayınevi Amerika Ofis: New York: Egitim Publishing Group, Inc.
P.O. Box 768/Armonk, New York, 10504-0768, United States of America
[email protected]
Lojistik ve Sevkiyat Merkezi: Kitapmatik Lojistik ve Sevkiyat Merkezi, Fevzi Çakmak Mah.
10721 Sok. B Blok, No: 16/B, Safakent, Karatay, Konya, Türkiye
[email protected]
Kitabevi Şubesi: Eğitim Kitabevi, Şükran mah. Rampalı 121, Meram, Konya, Türkiye
+90 332 499 90 00
[email protected]
İnternet Satış: www.kitapmatik.com.tr
+90 537 512 43 00
[email protected]
İÇİNDEKİLER
KISALTMALAR DİZİNİ ................................................................................................VI
ÖNSÖZ .........................................................................................................................VII
GİRİŞ ...........................................................................................................................VIII
1. BÖLÜM
GELENEKSEL KAMU YÖNETİMİNDEN AJANSLAŞMAYA YENİ KAMU
İŞLETMECİLİĞİ ANLAYIŞI
1.1. Yeni Kamu İşletmeciliği Kavramı ....................................................................16
1.2. Yeni Kamu İşletmeciliği Anlayışının Ortaya Çıkışı ...................................21
1.2.1. Geleneksel Kamu Yönetimi ................................................................24
1.2.2. Sosyal Refah Devleti ...........................................................................29
1.2.3. Yeni Sağ – Neoliberalizm ..................................................................36
1.2.3.1. Liberalizm ve Neoliberalizm ...................................................39
1.2.3.2 Muhafazakârlık ve Yeni Muhafazakârlık .............................45
1.3. Yeni Kamu İşletmeciliğinin Kuramsal Bileşenleri ...................................53
1.3.1. İşletmecilik Anlayışı .............................................................................55
1.3.2. Yeni Kurumsal İktisat ..........................................................................60
1.3.2.1. Kamu Tercihi Kuramı ...............................................................63
1.3.2.2. Asil-Vekil Kuramı .......................................................................67
1.3.2.3. İşlem Maliyetleri Kuramı ........................................................70
1.4. Yeni Kamu İşletmeciliğinde Kamu Örgütlerini Etkileyen Unsurların
Değerlendirilmesi ......................................................................................................77
2. BÖLÜM
YENİ KAMU İŞLETMECİLİĞİ ANLAYIŞININ YÖNETSEL YAPIYA ETKİLERİ:
YÜRÜTÜCÜ AJANSLAR
2.1. Ajans Kavramının Ortaya Çıkış Süreci .......................................................86
2.1.1. Örgütsel Boyutuyla Ajanslaşma ........................................................92
2.1.1.1. Ajansların Tanımlanması .........................................................93
2.1.1.2. Ajansların Sınıflandırılması .....................................................97
2.1.1.2.1. Bakanlık Dışı Kamu Kurumları (Non-departmental
Public Bodies
ya da Quango) ..................................................................................98
2.1.1.2.2. Yürütücü Ajanslar (Executive Agencies) ..............103
2.1.2. Yeni Kamu İşletmeciliği Sonrası (Post-YKİ) Uygulamaları .....106
2.2. Ülkelere Göre Ajanslaşma Eğiliminin Değerlendirilmesi ....................110
2.2.1. Anglosakson Ülkelerinde Ajanslaşma Eğilimi ..............................112
2.2.1.1. Yeni Zelanda ..............................................................................114
2.2.1.2. İrlanda .......................................................................................116
2.2.1.3. Avustralya ..................................................................................117
2.2.1.4. Kanada ........................................................................................117
2.2.2. Kıta Avrupası Ülkelerinde Ajanslaşma Eğilimi ...........................119
2.2.2.1. Fransa ........................................................................................120
2.2.2.2. Almanya ....................................................................................124
2.2.2.3. Hollanda....................................................................................126
2.2.3. İskandinav Ülkelerinde Ajanslaşma Eğilimi ................................130
2.2.3.1. Norveç .......................................................................................131
2.2.3.2. İsveç ...........................................................................................134
3. BÖLÜM
MERKEZİ İDARENİN DÖNÜŞÜMÜNE BİR ÖRNEK OLARAK İNGİLTERE
NEXT STEPS AJANSLAŞMA REFORMU
3.1. Genel Hatlarıyla İngiltere’nin İdari Geleneği..........................................142
3.1.1. Anayasal Gelişim .................................................................................152
3.1.2. Parlamenter Gelişim ..........................................................................157
3.1.3. Kamu Yönetimi Sisteminin Gelişimi ve Yapısı ..........................165
3.2. 1980 Sonrası Reformlar ile Yeni Kamu İşletmeciliğinin Örgütsel
Yapısı ..........................................................................................................................172
3.2.1. Devlette Yönetimin İyileştirilmesi: Gelecek Adımlar
Raporu ......................................................................................................176
3.2.2. Yürütücü Ajansların Kuruluşu (1988-1997 Dönemi) .......181
3.2.3. Bütünleşik Kamu Yönetimi ve Kamu Kurumlarının
Koordinasyonu (1997-2010) ..............................................................189
3.3. Günümüzde Yürütücü Ajansların İngiliz Merkezi
İdaresindeki Yeri ...................................................................................................199
3.3.1. İngiltere’de Kamu Kurumlarının Teşkilatlanması: Kamu
Kurumları Reform Programı .......................................................................201
3.3.2. Yürütücü Ajansların Akıbeti ...........................................................205
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME ...............................................................................214
BİBLİYOGRAFYA .....................................................................................................226
ÖZGEÇMİŞ ................................................................................................................245
VI
KISALTMALAR DIZINI
AB : Avrupa Birliği
ABD : Amerika Birleşik Devletleri
ALB : Arm’s Length Bodies
BDKK : Bakanlık Dışı Kamu Kurumu
FMI : Financial Management Initiative
IMF : International Monetary Fund
MINIS : Management Information System
for Ministers
OECD : Organisation for Economic
Cooperation and Development
RWT : Rechtspersonen met een Wettelijke
Taak
YKİ : Yeni Kamu İşletmeciliği
ZBO : Zelfstandig Bestuursorgan
VII
ÖNSÖZ
Yeni Kamu İşletmeciliği anlayışı kapsamında ortaya
çıkan ajanslaşma sürecinin merkezi idare üzerindeki
etkilerinin İngiltere örneği çerçevesinde incelendiği bu
çalışma yoğun bir çabanın yanı sıra çok sayıda değerli
kişinin önemli destekleri sayesinde tamamlanabilmiştir.
Bu vesile ile çalışmanın her aşamasında destek ve
irfanını esirgemeyen saygıdeğer danışmanım Prof. Dr.
Yakup ALTAN’a müteşekkirim. Her zaman yanımda olan
Dr. Öğr. Ü. Mücahit AVCI, Arş. Gör. İlhan KAYACAN
ve tüm dostlarıma sonsuz teşekkürler.
Doktora eğitim sürecinin tüm zorluklarını benimle
beraber yaşayan aileme ise şükranımı kelimeler ile ifade
etmem mümkün değildir.
Çalışmanın kamu yönetimi alanına katkı sağlaması
temennisiyle…
Fahrettin Burak YERLİKAYA
ISPARTA, 2022
Bu kitap; Süleyman Demirel Üniversitesi Kamu
Yönetimi bölümünde hazırlanmış olan, Süleyman
Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü
tarafından onaylanan ve Danışmanlığı Prof. Dr. Yakup
ALTAN tarafından yapılan “Ajanslaşma Ekseninde
Merkezi İdarenin Dönüşümü: İngiltere Örneği” adlı
tezden üretilmiştir.
GIRIŞ
Ünlü fizikçi ve bilim felsefecisi Kuhn, “Bilimsel
Devrimlerin Yapısı” isimli eserinde paradigma
kavramını tanımlarken Aristo, Newton, Ptolemy ve
Franklin gibi bilim insanlarının eserlerinden örnekler
vererek bu çalışmaların, ilgili alanlarında daha
sonra yapılacak olan çalışmaları yöntem ve sorunlar
bağlamında şekillendirdiğini söylemiştir. Kuhn bu
eserlerin iki önemli niteliğe sahip olduğunu söyler. Bu
nitelikleri “her bir çalışmanın temsil ettiği başarı ya da
ilerlemenin, rakip bilimsel etkinlik tarzlarına bağlanmış
olanları çevrelerinden koparıp kendilerine çekecek
kadar yeni ve benzersiz olması ve çeşitli birçok sorunun
çözümünü, yeniden oluşacak bir topluluğun ilerideki
çabalarına bırakacak kadar açık uçlu olması yani daha
yeni gelişmelere açık olması” şeklinde açıklar ve “bu
iki özelliğe sahip olan kavramlar için bundan sonra
paradigma terimini kullanacağını” belirtir (Kuhn, 1995:
53).
Sosyal bilimler alanında çalışma yapmak çoğu zaman
kesin bir bilgi silsilesini fasılasız olarak takip etmek
anlamına gelmemektedir. Sosyal bilimler genel olarak
dönemsel dalgaları inceler ve bilgileri, şartlar ve kısıtlara
bağlı olarak yorumlamaya çalışır. Bu gerekliliğin
temelinde paradigma değişimi (Kuhn, 1970) vardır ve
kamu yönetimi alanı için de bu gerçekliğin geçerli olduğu
söylenebilir. Ancak paradigma değişimi, var olan tüm
bilgi birikiminin bırakılması ve yeni bir birikimin ortaya
çıkarılması anlamına gelmemekte, esasında, hali hazırda
var olan bilginin işlenmesi ve ilerletilmesinde bir bakış
açısı değişikliğini ifade etmektedir. Dolayısıyla bir alanda
paradigma değişimi yaşanması, önceki paradigmanın
X
ortaya çıkardığı bilgileri ortadan kaldırmak yerine onları
yeni bir sürece tabi tutmaktadır. Benzer süreçler kamu
yönetimi alanında da ortaya çıkmıştır ve Yeni Kamu
İşletmeciliği (YKİ) anlayışı da bu süreçlerden birisidir.
Reform sürecinde sadece kuramsal olguların etkili
olduğunu söylemek gerçekten uzak bir yaklaşımdır.
Birçok sosyal dönüşümde olduğu gibi kamu yönetimi
alanında da dönüşüm toplumun değişen ihtiyaç ve
taleplerine verilen bir cevabı da taşımaktadır. Örneğin
Hays ve Kearney (1997: 15), II. Dünya Savaşı sonrasında
yaşanan ekonomik ve sosyal gelişim patlamasının
toplumda “beyaz yaka değerlerini” yaygınlaştırdığını
belirterek insanların kamu yönetiminden beklentilerinin
değiştiğini ve kamu yönetiminde devletçiliğe ve tek tip
yaklaşıma tahammüllün kalmadığını ifade etmektedir.
Benzer biçimde Keating (2001: 141) de kamu yönetimi
reformuna yönelik baskının birçok ülke tarafından
hissedildiğini belirtmektedir. Bununla beraber
reformun esasında ekonomik ve sosyal kalkınmanın
sürdürülmesinde hükümetin performansıyla ilgili
artan memnuniyetsizliğe bir yanıt olduğunu ifade eden
Keating, OECD üyesi ülkelerin, ekonomik performansla
ilgili endişeler, vatandaşların ve kurumların değişen
ihtiyaçları veya talepleri ve hükümete duyulan güvenin
azalması gibi nedenlerle kamu hizmetlerinde reform
yolunu tercih ettiğini belirtmektedir.
Dolayısıyla kamu yönetiminde bir paradigma
değişimini incelemek sosyal, ekonomik ve politik birçok
süreci içeren bir uğraş olarak karşımıza çıkar. Ancak tüm
bu süreçleri tek bir çalışmasının sınırları içerisine almak
elbette mümkün olmayacaktır.
Bu çalışma ile İngiltere’de merkezi idarenin
dönüşümü ajanslaşma olgusu içerisinde değerlendirilen
