yeni içsel büyüme teorileri ve türkiye ekonomisinin büyüme dinamiklerinin analizi

231 Pages·2004·1.61 MB·Turkish

T.C.
ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

İKTİSAT ANABİLİM DALI

YENİ İÇSEL BÜYÜME TEORİLERİ VE
TÜRKİYE EKONOMİSİNİN BÜYÜME
DİNAMİKLERİNİN ANALİZİ

Sanlı ATEŞ

DOKTORA TEZİ

ADANA
HAZİRAN, 1998
T.C.
ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

İKTİSAT ANABİLİM DALI

YENİ İÇSEL BÜYÜME TEORİLERİ VE
TÜRKİYE EKONOMİSİNİN BÜYÜME
DİNAMİKLERİNİN ANALİZİ

Sanlı ATEŞ

Danışman: Prof.Dr. Nejat ERK

DOKTORA TEZİ

ADANA
HAZİRAN, 1998
Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü’ne,

Bu çalışma, jürimiz tarafından İktisat Anabilim Dalı’nda DOKTORA TEZİ olarak kabul
edilmiştir.

Başkan:_________________________
Prof. Dr. Nejat ERK
(Danışman)

Üye:____________________________
Prof. Dr. Muammer TEKEOĞLU

Üye:____________________________
Prof. Dr. İlhan YÜCEL

Onay
Yukarıdaki imzaların, adı geçen öğretim elemanlarına ait olduklarını onaylarım.
...../ ...../ 1998

Prof. Dr. Mahir FİSUNOĞLU
Enstitü Müdürü

___________________________________________________________________________

Bu çalışma, Çukurova Üniversitesi Araştırma Fonu tarafından desteklenmiştir.
ÖZET
Bu doktora tezinde, özellikle 1980’li yılların ortalarında beliren ve izleyen yıllarda hızla çoğalan
Yeni İçsel Büyüme Teorileri (İBM) ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır. Solow-Swan ve Ramsey-Cass-
Koopmans (RCK) tipi büyüme modellerini içeren geleneksel büyüme modelleri, ekonomilerin uzun
dönemli büyüme süreçlerine bir açıklama getirememektedirler. Bu modellere göre, uzun dönemli
büyüme, dışsal faktörlerce belirlenen tasarruf oranı, nüfus artış hızı ve teknolojik gelişme gibi
etmenlere bağlıdır. RCK tasarruf oranını dönemlerarası fayda fonksiyonu ile içselleştirmiş olsa da, bu
modellerin temel sonuçları değişmemektedir. Ayrıca geleneksel modellere göre, iktisat politikalarının
uzun dönemli büyüme sürecine hiç bir etkisi yoktur. Bu nedenle hükümetlerin büyümeyi artırmaya
yönelik iktisat politikalarıyla ekonomiye müdahale etmeleri de gereksizdir ve kaynakların optimal
dağılımını bozucu etkilere sahiptir. Büyüme etkisi, yalnızca ekonomilerin kısa dönemleri için
oluşabilir.
Bu tezlere karşın, İBM, büyümenin temel değişkenlerini ve parametrelerini büyüme
modellerinde içselleştirmeye çalışmıştır. Bu yeni yaklaşımlarda fiziksel ve beşeri sermaye yatırımları,
AR-GE sektörü ve yaparak-öğrenme yollarıyla ortaya çıkan teknolojik gelişme gibi etmenler,
ekonomilerin uzun dönemli büyüme etkisi yaşamalarını sağlayabilmektedir. Bu nedenle İBM’de
ölçeğe göre artan ya da sabit getiri varsayımları, bu nedenle sıkça kullanılmaktadır. Bu doktora tezinde
İBM üç temel gruba toplanmıştır. Birinci grupta P.Romer (1990), Aghion ve Howitt (1992) ve
Grossman ve Helpman (1991) gibi iktisatçıların yaptıkları çalışmalarla gelişen AR-GE sektörü uzun
dönemli büyüme etkileri yer almaktadır. İkinci grupta Ak tipi modeller yer almaktadır. Bu modeller
yeniden üretilemeyen (işgücü gibi) girdileri dışarıda bıraktıkları için Ak tipi olarak adlandırılmaktadır.
Bu alandaki çalışmalar temel olarak P. Romer (1986), Rebelo (1991) ve Lucas (1988)’e
dayanmaktadır. Bu yaklaşımların büyüme sürecine ilişkin temel öngörüsü, fiziksel sermaye
yatırımlarının yaparak-öğrenme sürecini harekete geçirerek verimliliği içselleştireceği ve artıracağıdır.
Üçüncü grup modeller, geleneksel makro üretim fonksiyonuna beşeri sermayeyi eklemeye
çalışmaktadır. Yapılan ampirik çalışmalar, bu tezi doğrular niteliktedir (MRW, 1992). İBM’ye göre
fiziksel ve beşeri sermaye yatırımları ve AR-GE kanalıyla uzun dönemli büyüme etkisi yaratılabilir.
Bunu sağlama da vergileme, kamu harcamaları ve sübvansiyonlar gibi iktisadi politikaların katkısı çok
büyüktür.
Tezin altıncı bölümünde, İBM’yi, Türkiye ekonomisi verileri kullanılarak ekonometrik
sınamalara tabi tutulmaktadır. Yatırımların uzun dönemli büyümeye etkilerinin olup olmadığı ya da
Ak tipi modellerin geçerliliği, yıllık ve üçer aylık iki ayrı grup seriyle sınanmıştır. Sınamalarda, vektör
otoregresif modellere başvurulmuştur. Çıkan sonuçlara göre özellikle makine yatırımları anlamlıdır.
Ancak aynı sonuç, toplam yatırımlar için net biçimde söylenememektedir. İkinci olarak kamu
harcamalarının uzun dönemli büyüme etkileri iktisadi ayrıma göre incelenmiş ve kamu yatırım
harcamalarının belirli ölçülerde anlamlı büyüme etkilerine yol açtığı saptanmıştır.
Abstract
In this doctorate thesis, New Endogenous Growth Theories (NEGT) especially appeared in the
mid of the 80s and then quicly grew up are studied in detail. Traditional growth models that contain
Solow-Swan type (SGM) and Ramsey-Cass-Koopmans type (RCK) couldn’t explain how economies
grow up in the long-run. These models predict that economies affected by technological change,
saving rate and population growth rate that all are determined by exogenous factors. Although RCK
have an approach that saving rate are made endogenous, basic results of these models couldn’t
change.. Also it is predicted that, economic policies are unaffected in the long-run growth process.
Therefore governments’ policy interventions are unnecessary. Growth is promoted in the short-run of
the economy.
In contrast to traditional models, NEGT had brung forth endogenization of basic growth
variables and parameters. In these new approaches, investment in physical and human capital,
technological change are endogenised by via of R&D sector and learning-by-doing process and made
assumptions that firms can operate by increasing marginal productivity to scale connected with R&D
sector. In this doctorate thesis, we classified new growth models as three basic approach. First is R&D
based models that can be attributed to P. Romer (1990), Aghion and Howitt (1992) and Grossman and
Helpman (1991); second is Ak type models that had been set up on investment and learning by doing
process. P. Romer (1986), S. Rebelo (1990), Lucas (1988) can be regarded as some authors in these
approaches. Third is intensified in human capital and long-run growth relation inspired by Arrow
(1962) and Uzawa (1965). Jones (1996) and Mankiw, Romer and Weil (1992) are mains in these area.
According to the NEGT, as connected with investment in physical capital and human capital,
and R&D operations’ volume in the economy, it is possible to maintain growth in the long-run. That
is, not only level effect, growth effect can be created in the long-run by investing in capitals and R&D
sectors, and by economic policies like taxation, public expenditures and subsidies.
In final chapter, we tested NEGT’s arguments including investment in physical capital, public
expenditures as economic policy, and augmented Solow model by adding human capital index that
counted by us in Turkey case. In testing the investment in physical capital, we exploited data cover
machine investment and total investment between period 1981.1 and 1996.4. Test results support the
Ak type arguments that claim importance of investment in physical capital on long-run growth. But
total investment results uncertain. Secondly we tested public expenditures’ effects on long-run growth.
Especially, public investments are meaningful to explain economic policies’s growth effect. Thirdly,
augmented Solow model is subject of study. We separately tested original Solow model and
augmented Solow model to determine and compare the coefficients of model’s variables and
determination coefficient. It is abvious that adding human capital to Solow model, growth can be
explained better.
i
İÇİNDEKİLER

TABLOLAR VE ŞEKİLLER LİSTESİ v
ÖNSÖZ 1
GİRİŞ 3

BÖLÜM 1. GELENEKSEL BÜYÜME MODELLERİ 9
1.1. Solow Büyüme Modeli 12
1.1.1. Solow Büyüme Modelinde Tasarruf Oranındaki Değişmelerin Etkileri 14
1.1.2. SBM’de Yakınsamanın Hızı 15
1.2. Ramsey-Cass-Koopmans Tipi Büyüme Modelleri: Tasarruf Oranlarının İçselleştirilmesi,
Teknolojik Gelişmede Dışsallık Varsayımının Sürdürülmesi 17
1.2.1. RCK Modelinde Ekonominin Dinamikleri 18
1.2.2. RCK Modelinde Parametre Değişimlerinin Dengeli Büyüme sürecine Etkileri 21
1.3. Neoklasik Büyüme Modelleri İçin Genel Bir Değerlendirme 23

BÖLÜM 2. AR-GE’YE DAYALI YENİ İÇSEL BÜYÜME MODELLERİ 26
2.1. Romer’in Modeli 26
2.2. Grossman ve Helpman’ın Modeli: Ürün Çeşitlendirilmesi ve İçsel Teknolojik Gelişme 35
2.2.1. Birinci Model: Ürün Çeşitlendirme ve Tekelci Güçler 35
2.2.2. İkinci Model: Bilginin Kamusallaşması Altında Ekonominin Dinamiği 39
2.2.3. Bilgi Stokunun Uzun Dönemli Yayılımı ve Gecikmenin Etkileri 42
2.2.4. İktisat Politikalarının Etkileri 44
2.3. Aghion ve Howitt’in Modeli: Yeni-Schumpeteryen Bir Bakış 46
2.3.1. Model 47

BÖLÜM 3. YATIRIMLAR YOLUYLA TEKNOLOJİNİN VE BİLGİ
BİRİKİMİNİN İÇSELLEŞTİRİLMESİNE DAYALI BÜYÜME MODELLERİ 51
3.1. Romer’in Modeli 51
3.1.1. İki Dönemli Model 52
3.1.2. Sınırsız Boylamda Büyümenin Analizi 53
3.1.3. Modeller Üzerinde Farklı Uygulamalar 57
3.2. Lucas’ın Modeli 58
3.2.1. Model 59
3.2.2.Beşeri Sermaye ve Büyüme 60
3.3. Mulligan ve Sala-i-Martin’in Modeli 64
3.3.1. Model 64
3.3.2. MS Modelinin Durağanlaştırılması 66
ii
3.4. Rebelo’nun Büyüme Modeli: Ak Tipi Yaklaşım 75
3.4.1. Model 75
3.4.2. Bütünleşik Sermaye Modelinde Vergilemenin ve Tasarruf Oranının
Uzun Dönemli Büyüme Üzerine Etkileri 76
3.4.3. Geniş Anlamdaki Sermayenin, Fiziksel ve Beşeri Sermaye Olarak
Ayrıştırılması Yoluyla Rebelo’nun Modelinin İncelenmesi 77
3.4.4. Ayrıştırılmış Sermaye Modelinde Vergilemenin ve Tasarruf Oranının
Uzun Dönemli Büyüme Üzerine Etkileri 79
3.4.5. Ak Tipi İçsel Büyüme Modelinde Uzun Dönemli Süreğen Büyüme ve
Yeniden Üretilemeyen Üretim Faktörlerinin Etkileri 80
3.5.Ortodoks Büyüme Modeline Farklı Bir karşı Çıkış: Scott’ın Yeni İçsel Büyüme Modeli 81
3.5.1. Model 81
3.5.2. Modelin Eşitlikler Kümesinden Hareketle Açıklanması 88
3.5.3. Model İçin Bir Örnek 90
3.5.4. Scott’ın Büyüme Modelinin Ramsey Yaklaşımına Göre Oluşturulması 90
3.5.5. Scott’ın İçsel Büyüme Modelinin İktisat Politikası Önerileri 92
3.6.d’Autume ve Michel’in Yaklaşımı: Yaparak-Öğrenme Yoluyla
İçsel Büyümenin Olanaklı Hale Getirilmesi 94
3.6.1. Model 94
3.6.2. Arrow’un Yaparak-Öğrenme Modelinde Optimal Büyüme 95
3.7. Wansink’in Modeli: Lucas Modelindeki Sabit Getirinin Terk Edilmesi 98
3.7.1. Model 98
3.7.2.Modelin Genel Olarak Değerlendirilmesi 104

BÖLÜM 4. BEŞERİ SERMAYE OLGUSU VE İÇSEL BÜYÜME MODELLERİ 106
4.1. Jones’un Beşeri Sermaye ve İçsel Büyüme Modeli 106
4.1.1.Model 106
4.2. SBM’nin Beşeri Sermaye Değişkeni İle Genişletilmesi:
MRW’nin Beşeri Sermaye Modeli 112
4.2.1. Model 112
4.2.2.Tasarruf Oranındaki Değişimlerin Büyümeye Etkileri 113
4.3. Genişletilmiş Solow (Ya da MRW Modelinin Bir Eleştirisi):
Nonneman ve Vanhoudt’un Yaklaşımı 118
4.3.1. Model 118
4.3.2. Nonneman ve Vanhoudt Yaklaşımının Genel Sonuçları: 120
4.4.Gemmel’ın Beşeri Sermaye Yaklaşımı 121
4.4.1. Model 121
4.4.2. Verilere Dayalı Analiz 124
iii
4.5. Judson’un Beşeri Sermayenin Belirlenmesine İlişkin Yaklaşımı 125
4.5.1.Genişletilmiş Solow Modeli ve Beşeri Sermaye Katsayısı 126
4.5.2.Yeni Beşeri Sermaye Serisi 127
4.5.3. Beşeri Sermaye ve Yeni Büyüme Teorileri 127
4.6. Beşeri Sermaye ve İçsel Büyümenin Sınırlı
Zaman Boyutunda Analizi: Arrau’nun Modeli 130
4.6.1. Model 130
4.6.2. Modelin Bir Benzetimi 132
4.6.3. Nüfus Dinamikleri ve Büyüme Sürecine Etkileri 134
4.6.4. Vergilemenin Etkileri 134
4.7. Beşeri Sermaye ve İBM Üzerine Bir Tartışma: Tallman ve Wang’ın
Beşeri Sermaye Yaklaşımı ve Tayvan Örneği 136
4.7.1. Model 137

BÖLÜM 5. İKTİSAT POLİTİKALARININ UZUN DÖNEMLİ BÜYÜMEYE ETKİLERİ:
İÇSEL BÜYÜME TEORİLERİ ÇERÇEVESİNDE DEĞERLENDİRME 141
5.1. King ve Rebelo’nun Modeli:
İktisat Politikalarının Uzun Dönemli Büyüme Sürecine Etkileri 141
5.1.1.Model 142
5.1.2. Neoklasik Modelin İçselleştirilmesi 143
5.1.3. Beşeri Sermaye Birikimi Yoluyla Ekonomik Büyüme 143
5.1.4.Vergilemenin Ekonomik Gönenç Üzerine Etkileri 146
5.2. Bir İçsel Büyüme Modelinde Kamu Harcamalarının Rolü: Barro’nun Yaklaşımı 149
5.2.1. Model 149
5.2.2. Dışsallıkların Varlığı ve İkinci Eniyinin Belirlenmesi 152
5.2.3. Kamu Harcamalarının Tüketim Hizmetleri Harcaması Biçiminde Etkileri 154
5.3. Vergilemenin Kuşaklararası İçsel Büyüme Modelinde Etkileri: Ihori’nin Yaklaşımı 156
5.3.1. Model 156
5.3.2. Vergilerin Büyüme Üzerine Etkileri 159
5.4. İçsel Büyüme Modelinde AR-GE Sektörünün Sübvansiyonunun Büyümeye Etkileri 160
5.4.1. Model 160
5.4.2. AR-GE Sektörünün Sübvansiyonu 163
5.4.3. Fiziksel Sermaye Malı Üreten Sektörün Sübvansiyonu 163
5.4.4. Optimal İktisat Politikası Karması 166
iv
BÖLÜM 6. YENİ İÇSEL BÜYÜME MODELLERİNİN
TÜRKİYE EKONOMİSİ İÇİN ZAMAN SERİLERİYLE SINANMASI 167
6.1. Türkiye Ekonomisinde Ulusal Gelirin Yıllar ve
Üçer Aylık Seriler İtibariyle Analizi 168
6.2. Ak Tipi İBM’nin Sınanması: Türkiye’de Fiziksel Sermaye Yatırımlarının
Büyüme Oranına Uzun Dönem İtibariyle Etkileri 172
6.3. AR-GE’ye Dayalı Büyüme Modellerinin Sınanması 188
6.4. Kamu Harcamalarının Uzun Dönemli Büyümeye Etkilerinin
Barro’nun Yaklaşımına Göre Sınanması 190
6.5. Beşeri Sermaye Dinamiğinin Sınanması: Genişletilmiş Solow ya da
MRW Modeli Açısından Bir Yaklaşım 197

SONUÇ 200

KAYNAKÇA 208
v
Tablo ve Şekiller Listesi

Şekil 1. Ak Tipi İBM’de Tasarruf Oranı İle Uzun Dönem Büyüme Arasındaki İlişki 3
Şekil 1.1.1. SBM’de Dengeli Gelişme ve Sermaye Birikimi 12
Şekil 1.1.2. SBM’de Sermayenin Dinamiği 12
Şekil 1.1.3. SBM’de Tasarruf Oranındaki Değişimlerin Yol Açtığı Etkiler 13
Şekil 1.2.1 RCK’de Etkin İşgücü Başına Tüketim ve Sermayenin Dinamiği 18
Şekil 1.2.2. Başlangıçtaki c Düzeylerine Göre Ekonominin Dinamik Davranışı 18
Şekil 1.2.3. RCK Modelinde Öznel İndirgeme Oranı ve Kamu Harcamalarının Etkileri 20
Şekil 2.1.1. t ve t' > t Anında Üretimde Kullanılan Sermaye Malları 30
Şekil 2.1.2. AR-GE’de İstihdam Edilen Beşeri Sermaye ve Büyüme Oranı (d=0) 32
Şekil 2.2.1. Grossman ve Helpman’ın Ürün Çeşitlemesine Dayalı İçsel Büyüme Modelinde
Yeni Ürün ve Toplam Değerinin Dinamik Davranışı 37
Şekil 2.2.2. Firmanın Değeri ile Yeni Ürün Çeşitlemesinin Ortak Dinamik Davranışı 39
Şekil 2.2.3. Bilgi Yayılımının Genleşmesi ve Ekonomik Dinamikler 42
Şekil 2.2.4. Ürün Çeşitlemenin Durağan Durum Süreci 43
Şekil 2.2.5. Üretim Olanakları Eğrisi ve Uzun Dönemli Durağan Durum Dengeli Gelişme 43
Şekil 2.3.1. Gelecek Dönemlerdeki AR-GE Faaliyetlerinin Bugünkü
AR-GE Faaliyetlerine Etkisi 48
Şekil 3.1.1. Toplumsal Eniyinin Sağlandığı Geometrik Alanlar 53
Şekil 3.1.2. Örnekdeki Modele Göre Rekabetçi Dengenin Geometrik Sonuçları 55
Şekil 3.2.1. Dengeli Gelişmede İndirgenmiş Fiziksel ve Beşeri Sermaye Düzeyleri 62
Tablo 3.3.1. Uzawa-Lucas Tipi İBM’de Parametre Değişimlerinin Etkileri 67
Tablo 3.3.2. MS’nin Genel İki Sektörlü İBM’sinde Parametre Değişimlerinin Etkileri 67
Şekil 3.3.1. Uzawa-Lucas Tipi İBM’de Değişkenlerin Dinamik Davranışı 71
Şekil 3.3.2. Ölçeğe Göre Azalan Getirili İki Sektörlü İBM’de Değişkenlerin Dinamik Davranışı 72
Şekil 3.5.1. Yatırım Fırsat Eğrisi 80
Şekil 3.5.2. Yatırım Programı Eğrileri Paftası 84
Şekil 3.5.3. Yatırım Programı Eğrisinin Asimptotik Davranışı: 84
Şekil 3.5.4. Scott’ın İçsel Büyüme Modelinin İşleyişi 86
Şekil 3.5.5. Scott’ın Ramsey Yaklaşımına Göre İçsel Büyüme Modeli 90
Şekil 3.6.1. Arrow’un Yaparak-Öğrenme Modelinde Dengeli ve Optimal Büyümenin İçsel
Olarak Belirlenmesi 96
Şekil 3.7.1. Etkinlik Düzeylerinin Gelişimi 99
Şekil 3.7.2. Etkinlik Düzeyi ve Eğitim Süreci 99
Tablo 3.7.1. v’nin İşareti 101
Tablo 3.7.2. u’nun İşareti 102