Table Of Content21
a
Ejemplar de distribución
gratuita. Prohibida su
Q
Yachaqana Mayt’u
u o Básico
comercialización c
2 si hishwa Simi
á
B
o
c
i
s
á
b
º
L Q / T e
2 engua uechua exTo de sTudio
h
y
º
1
c
u
e ’
t
y
a
M
e
t
n
a
a
n
i
u da
uq
ta
s
eh
l c
ea
dY
o
t
x
i
em
Q T
i
•S
i
ua
Nw
ah
ps
ai
h
R
Q
a
u
g
n
e
L
Inscripción en el Registro de Propiedad Intelectual
ISBN Nº 9789562926379
UNIDAD DE CURRÍCULUM Y EVALUACIÓN, 2016
(3° Edición)
Textos Escolares
Ministerio de Educación
Gobierno de Chile
Autoría
Fermina Paucar
Julia Quispe
Traducción y corrección en quechua
Julia Quispe
Miguel Urrelo
Revisión:
Secretaría Educación Intercultural Indígena.
Programa de Educación Intercultural Bilingüe
Tiraje:
965 Ejemplares
Este libro te lo ha hecho llegar gratuitamente el Ministerio de Educación
de Chile a través del establecimiento educacional en el que estudias.
Es para tu uso personal tanto en la escuela como en tu casa; cuídalo
para que te sirva todo el año.
21
Q
Yachaqana Mayt’u
Básico
hishwa Simi
L Q / T e
engua uechua exTo de sTudio
Índice Índice
Unidad 1 Uj yachachiy ujlla
Los avisos de la naturaleza 8 Pachamama rimaynin 8
Unidad 2 Iskay yachachiy ujlla
El territorio donde vivo 26 Ima suyupi tiyani 26
Unidad 3 Kinsa yachachiy ujlla
Vivamos en armonía con nuestra familia y comunidad 42 Yawar masiykuwan aylluykuwan sumaq
42
tiyanapi kawsana
Unidad 4 Tawa yachachiy ujlla
60
Ceremonias, símbolos y fiestas de mi comunidad Aylluymanta raymikuna pachamamapaq jayway ima 60
Unidad 5 Phishqa yachachiy ujlla
78 78
Los sabios y maestros de mi pueblo Llaqtaymanta amawtakuna
Unidad 6 Suqta yachachiy ujlla
Protejamos nuestro entorno 96 Muyuyniykuta waqaychana 96
Unidad 7 Qanchis yachachiy ujlla
110 110
Mi familia y mi tierra Yawar masiy suyuy ima
Unidad 8 Pusaq yachachiy ujlla
126 126
Relatos de mi comunidad Aylluymanta willanakuna
1
1
d
a
d
I
Pachamamaq rimaynin n
U
Los avisos de la naturaleza
8 9
T O
radición ral 2. Kaymanta wakin imaykanata qhawankichu
¿Observaste alguno de los siguientes elementos?
Pachamamata uyarina
Kay imaykanata kallpawan niy
Escuchar a la naturaleza
1
Pronuncia en voz alta estos elementos.
• ü Wan uyarinki chayta chimpuy
d
Qhishwa runapaq pachamamaqa ancha yachayniyuq paymanta
Marca lo que escuchaste con un ü .
• a
imaymanata yachasunman uyariyta yachaspa d
I
n
Yachachiqniykiqta yanapaywan pachamamamanta siq'ikunata
U
siq'iychaq
Con la ayuda de tu profesor(a) o educador(a) tradicional fotografíen o dibujen
imágenes de la naturaleza.
P’isqu Uywakuna Wayra
Mayu K’uychi
Yachachiqniykiwan masiykikunawan ima pachamamaqta imaykanakuna
siq'ikunata qillqay
•Con tu profesor(a) o educador(a) tradicional y compañeros(as) haz un listado de los Phuyukuna Yura Urqukuna
elementos de la naturaleza fotografiados o dibujados.
0110 11
4. Willanakuna p'isqu ninku chayta uyariytaq ñawiriytaq
Jatun tatata jatun mamata ima wajay chaymanta willayta uyariy
Escucha y lee los mensajes que transmiten las aves.
Invita a un jatun tata y una jatun mama y escucha el relato.
1
Uj wata sapa p'unchay qullamanta Chay wataqa mana ni uj chhikata
pacha wayraqa phukuq parasqachu ch'akiytaq manchayta
d
Phuyukunata waq niqkunamanta chayamusqa uywakunaqa
a
apamuspa chinchaniqman apaq Tukuy yarqhaymanta wañusqanku mana yaku
d
parapachapiqa ichhukuna manchayta karqachu chaqrakunataq ch'akikusqanku
siwiq kanku I
n
U
Ch'usiqata uyarini uj
Tukuqpa llakiy taki icha
yawarmasi unqusqa
Waq watataq wayraqa Ashkha yakuyuq q'ipirisqa pichari wañun
kashan
chinchaniqmanta manchay kutimukuq kanku yaritata tantana
kallpawan jamuq ashkha karqa yakuta q'uñichinapaq
phuyukunata apamuspa paqarinpiqa q'uñi anchata paraq Jamp'atu ñawpa p'unchay
jallp'aman riq kanku sukhayashaqtintaq willasqaña Chay wataqa manchayta
parasqa mayukunaqa ñankunata
chakakunata ima p'akispa apakapusqanku
Imatataq qhawayku para jamunan yachanapaq
¿En qué nos fijamos para saber que va a llover?
• Urpikunata uyarinkichu
Ima waq willaykunatataq pachamama quwanchiq Turkasakuna takishanku
Kampuqa q'umirña
Jatarikuna pachaña
¿Qué otras señales nos da la naturaleza?
churakushan
•
Ima waq willaykunata pachamama quwanchiq chayta jatun tatakunata tapuy
Pregúntales a los abuelos qué otros mensajes nos entrega la naturaleza.
•
2112 13
c O
Omunicación ral
2. Qhaway chaymanta sananpata churay
Pachamamata napaykuna
Observa y escribe la letra que corresponde en cada cuadro.
Saludos a la naturaleza 1
Willanata uyariytaq ñawiriytaq
d
Escucha y lee el relato.
a
d
Qhishwa runakunaqa Ancha munasqaywan urqukunaman
I
pachamamata napaykunpuni wicharispa aputa napaykuna
n
Tarpuy pachapi aymuray ch'aki pacha qhasay ancha
U
pachapi ima pachamamaman jaywayta para kaqtinqa
ruwanku
Runa ch'usaqtin sarawan Jawkaykuski killapiqa michiykunaq
kuka laphikunawan untuwan apunman q'usnichina Uj uywata
insinsuwan ima napaykuna ajinata ñak'arina yawarninwantaq tawa
ruwakuqtinqa mana ñanpi ch'ampakuna k'uchukunapi suyukunapi jich'arirpana
rikhurinqachu
A Qhasay napaykuna
B
Paray napaykuna
Pitaq chay jaywaykunapi kanku C Ch’akiy napaykuna
¿Quiénes participan en estas ceremonias?
•
Imatataq takinku tusunku ima chayman riq kankichu
¿Qué se canta y baila? ¿has asistido?
•
Imaynataq mapakun Imataq jayway
¿Cómo se saluda? ¿qué es jayway?
•
4114 15
c E
Omunicación scriTa
Sumaq wata yachay wasipaq mañanapaq q'uwa jaywanamanta
Pachamama Ñawinchana
pachamamapaq yachachiqniykiwan kursuykiwan ima rimay
Lecturas de la naturaleza
1
Pachamamata jaywana video nisqa qhaway yachanaykiwan rimay d
Observa el video “Sahumerio a la Pachamama” y conversa con tu curso.
1. Yachachiqniykiwan uyariytaq ñawiriytaq a
Escucha y lee con tu profesor(a) o educador(a) tradicional. d
I
n
U
Phuyukuna rakhutaq yanataq urqu patapi
qhawani ña parayta qallarin
T'ikamanta urqukuna junt'aykun tarpuy
pacha chamun
Kuntur urqupi muyuypi phawaqtinqa
chayqa niyta munan uj uywa wañusqa
kashasqanta
Paqarinpi fumarola nisqa ariq kaqtinqa
ancha wayra kanqa
Imaraykutaq pachamamapaq q'uwa jaywayta ruwakun
¿Por qué se hace un sahumerio a la Pachamama?
K'uychi rikhuriqtinqa anchataraq paranqa
•
Pachamamaman mañakuqtin pachichakuqtin ima imatataq ruwakun chayta niyta munan
¿Qué se hace cuando se pide o agradece a la Pachamama?
•
Ima jaywaykunatataq pachamamaman quna
¿Qué jayway (ofrendas) se dan a la Pachamama?
•
6116 17