Table Of ContentАКАДЕМИЯ НАУК РЕСПУБЛИКИ ТАТАРСТАН
Институт языка, литературы и искусства
имени Г. Ибрагимова
ИСТОРИЯ
ТАТАРСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО
ЯЗЫКА
(XIII – начало XX века)
I том
Фонетика. Графика
Письменные традиции, норма
и вариативность
Казань
2015
ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ФӘННӘР АКАДЕМИЯСЕ
Г. Ибраһимов исемендәге
Тел, әдәбият һәм сәнгать институты
ТАТАР
ӘДӘБИ ТЕЛЕ
ТАРИХЫ
(XIII гасыр – XX йөз башы)
I том
Фонетика. Графика
Язма традицияләр, норма
һәм вариантлылык
Казан
2015
УДК 811.512.145´0
ББК 81.2Тат-03
Т 23
Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты
Гыйльми советы карары нигезендә нәшер ителә
«2014 – 2020 елларга Татарстан Республикасында ТР дәүләт телләрен һәм башка
телләрне саклау, өйрәнү һәм үстерү» дәүләт программасы кысаларында басыла
Проект җитәкчесе – филол. фән. докт., проф. И.Б. Бәширова
Томның авторлары:
филол. фән. докт., проф. И.Б. Бәширова,
филол. фән. докт., проф. Ф.Ш. Нуриева,
филол. фән. канд., доц. Э.Х. Кадыйрова
Фәнни редактор – филол. фән. докт., проф. Ф.М. Хисамова
Җаваплы редакторлар:
филол. фән. канд. Б.К. Миңнуллин,
филол. фән. канд., доц. Р.Ф. Мирхаев
Рецензентлар:
филол. фән. докт., проф. Д.Б. Рамазанова,
филол. фән. канд., доц. Ә.Р. Исхакова
Т 23 Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) / И.Б. Бәширова,
Ф.Ш. Нуриева, Э.Х. Кадыйрова; фәнни ред. Ф.М. Хисамова. – Казан:
ТӘһСИ, 2015. – I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм
вариантлылык. – 696 б.
ISBN 978-5 93091-188-6
Монография – Татарстан Фәннәр академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел,
әдәбият һәм сәнгать институтында тормышка ашырыла торган «Татар әдәби теле
тарихы» проектының беренче томы. Хезмәттә иске татар язма әдәби теленең
ХIII гасырдан ХХ гасыр башына кадәр эзлекле үсеш-үзгәреше күзәтелә, язма
әдәби тел тарихын өйрәнүнең метод-ысуллары билгеләнә.
Китап тел белгечләренә, аспирантларга, студентларга һәм татар әдәби теле
тарихы белән кызыксынган киң катлам укучыларга тәкъдим ителә.
УДК 811.512.145´0
ББК 81.2Тат-03
ISBN 978-5-93091-188-6
© Авторлар коллективы, 2015;
© Г. Ибраһимов исем. Тел, әдәбият һәм сәнгать институты, 2015
КЕРЕШ СүЗ
Әдәби тел үзенең табигате һәм вазыйфасы белән катлаулы
күренеш тәшкил итә. Аның лингвистик нигезе язма истәлекләрдә
чагылыш тапкан традицияләр, нормалар һәм билгеле бер төбәккә
хас булган җанлы сөйләмә формалар белән бәйләнеш-мөнәсәбәттә
формалаша. Шул ук вакытта әдәби телнең табигатендә иҗти-
магый тормышта бара торган төрле сәяси вакыйгалар, ягъни
экстралингвистик факторлар да чагылыш таба. Шуңа бәйле рәвештә
ул фәнни яктан төрле аспектлардан чыгып өйрәнелергә тиеш.
Мәсәлән, гасырлар дәвамында кулланылышта булган иске татар
әдәби телен: а) аерым бер чорга караган язма истәлекләрнең тел
үзенчәлекләре; ә) әдәби телнең аерым бер жанр-стиленең теле; б)
язма истәлекләрдә гомумтөрки традицияләрнең дәвам ителеше; в)
аларда җанлы-сөйләмә формаларның кулланылыш үзенчәлекләре
һ.б. юнәлешләрдә тикшерергә мөмкин.
Нинди генә аспекттан чыгып каралса да, әдәби тел, аның
табигате һәм тарихы иң беренче чиратта лингвистикада кабул
ителгән тәртиптә, ягъни телнең фонетика, морфология һәм лексика
тармакларына нигезләнеп өйрәнелергә тиеш. Моңа кадәр күп санлы
иске татар язма чыганаклары нәкъ менә шул планда тикшерелде.
Бүгенге көндә Татарстан Фәннәр академиясе Г. Ибраһимов
исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында тормышка
ашырыла торган “Татар әдәби теле тарихы” проекты белән
бәйле фәнни-тикшеренү эше дә әлеге тәртиптә алып барыла.
Төп максатларның берсе булып әдәби тел үсешендә тарихи
эзлеклелекне күрсәтү тора, һәм әлеге эзлеклелек әдәби телгә хас
булган норма, норма вариантлылыгына нигезләнеп аңлатыла.
Мәгълүм булганча, норма һәм норма вариантлылыгы, әдәби телнең
6 Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы)
табигатен һәм вазыйфасын барлыкка китерә торган традиция-
дәвамчанлык, эшкәртелгәнлек, диалектлардан өстенлек кебек төп
билге-шартларның берсе булып тора, шул ук вакытта ул аларның
барысын бергә оештырып тоту көченә ия. Гасырлар дәвамында
эзлекле рәвештә яшәештә-хәрәкәттә булган иске татар әдәби
теленең фонетика, морфология, лексика тармакларына хас булган
язма традицияләрне, норма һәм норма вариантлылыгын, аларның
төрле чорлардагы үсеш-үзгәрешен күзәтү хәзерге татар әдәби теле
нормаларының да нинди шартларда, ничек итеп барлыкка килүен
билгеләргә ярдәм итә.
Укучы игътибарына тәкъдим ителгән бу коллектив монография
– өч томлык “Татар әдәби теле тарихы” хезмәтенең беренче
томы. Биредә ХIII гасырдан ХХ гасыр башына кадәр эзлекле
хәрәкәттә булган иске татар язма әдәби теленең иҗтимагый-сәяси
вакыйгаларга бәйле хәлдә үсеш-үзгәреше күзәтелә, татар язма
әдәби теле тарихын өйрәнүнең метод-ысуллары билгеләнелә. Шул
нигездә ХIII гасырдан ХХ гасыр башына кадәр язылган / басылган
текстларда чагылыш тапкан иске татар әдәби теленең фонетика,
графика, орфография тармакларына караган үзенчәлекләре бар-
лана һәм анализлана.
Иске татар язма чыганакларында гарәп һәм фарсы алын-
маларының катгый рәвештә үз чыганак теленең таләбенә туры
китереп файдаланылуы сәбәпле, төп игътибар төрки-татар
сүзләрендәге авазларның тараюы, киңәюе, фонема һәм аллофон
булу һ.б. мәсьәләләрне ачыклауга, аларның гарәп графемалары
белән язылыш үзенчәлекләрен анализлауга бирелде. Шул ук
вакытта тарихи планда язма норма, норма вариантлылыгы һәм
функциональ-стилистик вариантлылыкның үзара мөнәсәбәте,
ягъни иске татар әдәби теленең төрле гасырлардагы табигате һәм
вазыйфасы билгеләнде, аларның хәзерге татар әдәби теленә булган
тәэсире тәгаенләнде.
Фәнни-тикшеренү эше татар тел белемендә кабул ителгән
чорлар бүленешенә нигезләнеп алып барылды. Татар язма әдәби
теле тарихына караган гомумтеоретик күзәтү И.Б. Бәширова
(“Кереш. Фән буларак татар язма әдәби теле тарихы: теоретик
мәсьәләләр”, “Иске татар язма әдәби теле”), аерым чорларга
караган язма чыганакларда чагылыш тапкан фонетик үзенчәлекләр,
аларның гарәп графикасында чагылышы һәм орфографик тәртибе
Кереш сүз 7
Ф.Ш. Нуриева (“Болгар дәүләте чоры Идел буе төрки язма әдәби
теленең фонетик һәм график-орфографик үзенчәлекләре”, “Алтын
Урда чоры Урта Идел буе төрки-татар язма әдәби теленең фонетик
һәм график-орфографик үзенчәлекләре”), Э.Х. Кадыйрова
(“Казан ханлыгы чоры иске татар язма әдәби теленең фонетик
һәм график-орфографик үзенчәлекләре”, “ХVII–ХVIII гасырларда
иске татар язма әдәби теленең фонетик һәм график-орфографик
үзенчәлекләре”) һәм И.Б. Бәширова (ХIХ гасыр – ХХ гасыр
башында иске татар язма әдәби теленең фонетик һәм график-
орфографик үзенчәлекләре) тарафыннан тикшерелде.
Хезмәт түбәндәге чыганакларга нигезләнеп язылды:
1. Болгар дәүләте чоры чыганаклары: “Кыйссаи Йосыф” (Кол
Гали), “Ана вә угыл” дастаны.
2. Алтын Урда чоры чыганаклары: “Кыйссасел-әнбия”
(Насреддин Рабгузи), “Нәһҗел-фәрадис” (Мәхмүд Болгари әс-
Сараи), “Мәхәббәтнамә” (Харәзми), “Хөсрәү вә Ширин” (Котб) һ.б.
3. Казан ханлыгы чоры чыганаклары: Мөхәммәдьяр, Өмми
Камал әсәрләре, “Мәҗмәгыль-кавагыйд” хезмәте һ.б.
4. ХVII–ХVIII гасыр чыганаклары: Мәүлә Колый,
Габдессәлам, Габдерәхим Утыз-Имәни әсәрләре һ.б.
5. ХIХ гасыр – ХХ гасыр башы чыганаклары: Г. Кандалый,
Ә. Каргалый, Һ. Салихов, Ш. Зәки, Ә. Уразаев-Кормаши, М. Акъегет,
З. Бигиев, Р. Фәхретдин, Ф. Кәрими, Г. Исхакый, Г. Ибраһимов,
Ф. Әмирхан, Г. Тукай әсәрләре һ.б.
Алга таба “Татар әдәби теле тарихы” проекты кысаларында
иске татар язма чыганакларында чагылыш тапкан морфологик һәм
лексик-семантик категорияләргә караган нормаларның формалашу
һәм үсеш-үзгәрешен өйрәнү күздә тотыла. Нәтиҗәләре икенче һәм
өченче томнарда яктыртылачак.
КЕРЕШ.
ФӘН БУЛАРАК ТАТАР ЯЗМА ӘДӘБИ ТЕЛЕ ТАРИХЫ:
ТЕОРЕТИК МӘСьӘЛӘЛӘР
Һәр халыкның үз ана теле була. Адәм баласының ана сөте
белән, үз туган телендә әйтелә торган сүзләре белән аңы ачыла, хис-
кичерешләре уяна, ул гаилә дигән мәхәббәт-җылылыкта кеше буларак
формалаша башлый.
Тормышның бөтенлеге, табигать кануннарының таләбенә туры
килеп, берсе икенчесен яшәтә һәм берсе икенчесенең көч-куәтен
тәшкил итә алганга күрә, пар дип атала торган ике өлештән хасил була.
Чынбарлыкның берсе икенчесенә бәйләнгән хәлдә, әмма автоном
– реаль булган Табигать, Җәмгыять, Тел һәм Сөйләм системалары
булып яшәве мәгълүм. Берсе икенчесен яшәтә торган Тел һәм Сөйләм
системаларының бөтенлеге җанлы-сөйләмә һәм язма-китаби дигән
ике өлештән хасил бер парга нигезләнә.
Бөтенлекне хасил итә торган пар өлешләр бер генә системада
да, шул исәптән тел-сөйләмдә дә, берсе икенчесенә тәңгәл күренеш
була алмый: җанлы-сөйләмә тел бар, язма-китаби тел (сөйләм)
бар, алар милли тел дип атала торган, системаны яшәтә, хәрәкәткә
китерә торган үзләренә генә хас булган вазыйфаларны үтиләр. Шул
вазыйфаларны үтәү барышында тел берәмлекләре ничек итеп һәм ни
өчен кулланылуы, нинди типларда реальләшүе, башка системалар
белән нинди бәйләнеш-мөнәсәбәттә булулары һ.б. яклары белән
берсе икенчесеннән аерыла һәм, шул ук вакытта, алар бөтенлекне дә
хасил итә.
Сөйләмә телдән аермалы буларак, язма тел иҗтимагый үсешнең
билгеле бер чорында яшәеш ала, ул барлык халыкта да булмаска, яисә
Кереш. Фән буларак татар язма әдәби теле тарихы... 9
халыкның сөйләмә теленә нигезләнмәскә дә мөмкин. Язма-китаби
тел гомумхалыкның үз теленә нигезләнсә дә, нигезләнмәсә дә, аның
җанлы сөйләмә теленә тәңгәл күренеш була алмый, чөнки аларның
кулланылышында үзләренә хас аерымланган хосусый вазыйфалары
була [Березин, 1979, с. 53].
Җанлы сөйләмә тел белән кешеләр үзара аралаша, фикер алыша,
сөйләмә тел гаилә, төбәк даирәсендә тормыш-көнкүрешне алып
бару элементы вазыйфасын үти. Ул әйтмә-диалогик сөйләм буларак
файдаланыла. Телнең аралашу чарасы булуы – аның төп функциясен
тәшкил итә. Тел танып белү, аң-фикернең аерым фазаларын
формалаштырып тәгъбир итү, кешеләрнең хис-кичерешләренә көчле
тәэсир ясау чарасы булып хезмәттә. Телнең бу мөмкинлекләренең чын
мәгънәсендә реальләшүе, асылда, аның язма-китаби формасы белән
тормышка ашырыла: тирә-юньне танып белүдән туган аң – күзаллау –
фикер язмада теркәлеп калса гына башка укучыга, башка буыннарга
җиткерелә, танып белүдән барлыкка килгән төшенчәләр формалаша,
алар ярдәмендә фәнни әдәбият, уку-укыту әсбаплары языла. Адәм
баласы үзенең хис-кичерешләрен тыңлаучының күзенә карап әйтә
ала, әмма аларның көч-куәте, сөйләмдәге авазларның югары аһәңле
булып яңгыравы сүзләрнең төп мәгънәсен төрлечә катлауландыра ал-
ган талантлы шагыйрьнең шигъри тезмә юлларында, әдәбиләшкән
сәнгатьле сөйләм булып, күпчелеккә барып җитә. Матур әдәбиятның
чәчмә формадагы жанрларында тормышта булырга мөмкин булган,
яисә мөмкин булмаган вакыйга-хәлләр, авторның чынбарлыкны
ничек итеп күрә белүенә туры китерелеп, укучыга эстетик тәэсир
итәрлек сәнгать чаралары белән тасвир ителә. Үз кул астындагы
халыкны, үзе теләгәнчә билгеле бер тәртиптә тоту өчен кирәк булган
дәүләт-хөкүмәт карар-указлары да язуга төшерелеп игълан ителә.
Әлеге эшчәнлекне яклый-хуплый торган сәяси оешмалар, аларның
матбугаты да фикерләрен укучыга язма рәвештә тәкъдим итә.
Нәтиҗәдә, язма тел җәмгыять даирәсендәге иҗтимагый тормышны
алып бару юнәлешендә киң кырлы вазыйфа үти торган күп функцияле
көчкә әверелә.
Әлеге вазыйфаларның озын-озак гасырларга сузылган традициясе
дәвамчан булган очракта, тел-сөйләм системасының җанлы-сөйләмә
һәм язма-китаби формалардагы яшәешендә сөйләүче/язучы белән
тыңлаучы/укучы арасындагы аралашуның нигезе булган фикерне
хәбәр итүнең низам-тәртибен, ягъни сөйләмнең композицион төзеле-
10 Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы)
шен, сөйләүче/язучының мөнәсәбәтен белдерүдә тел берәмлекләрен
дөрес сайлап файдалану үзенчәлеген тәшкил итә.
Бу хасиятләр бигрәк тә язма сөйләмдә ныклы әдәби тәртип
буларак ныгый: үзләренә хас булган табигате һәм вазыйфасы белән
сәнгати матур әдәбият, фәнни әдәбият, иҗтимагый публицистика,
рухани дидактика, эпистоляр-хат, көндәлек-гамәли сөйләм типлары
– функциональ стильләр аерымлана һәм алар жанр төрләре буларак
яшәеш ала.
Тел берәмлекләрен куллануда үрнәк булырга тиеш дип санала
торган әлеге жанр-стильләрдә, тел берәмлекләрен файдалануда
билгеле бер графикага нигезләнеп, билгеле бер дәрәҗәдәге орфо-
график тәртип – язма норма формалаша, грамматик һәм лексик-
семантик форма һәм мәгънәләр ныгый. Махсус калыплашкан сөйләм
типларын – стильләрнең ныклыгын барлыкка китерүе нәтиҗәсендә,
язма норма, бер үк вакытта, әдәби телнең бөтенлеген хасил итә һәм
әлеге телдә сөйләшүчеләрнең кайда яшәүләренә, һөнәрләренә, яшь
аермалыкларына һ.б.га карамастан, халыкның (милләтнең) укый-яза
белә торган белемле катлавы өчен аңлаешлы була.
Әдәби телнең нормасы, ул фәнни яктан эшкәртелә, ягъни
сүзлекләр төзелә, грамматикалар, кулланмалар языла. Шулай итеп,
фәнни әдәбиятта тотрыклы кулланыла торган сүзләр барлыкка килә;
әлеге эшчәнлекне дәүләт саклый (мәсәлән, мәктәпләрдә укыту про-
цессында); кирәк вакытта орфографиягә караган нормаларның кул-
ланылышын кануни актлар белән билгели һәм аларның сакланышын
таләп итә. Әлеге нигездә, шушы телдә сөйләшүчеләрнең җанлы сөй-
ләменә хас булган төрле вариатив мөмкинлекләренең берсе, язма
әдәбиятта кулланылуыннан чыгып, сайланып алына һәм әдәби тел
(сөйләм) күренеше – норма буларак кабул ителә, төрле диалектларда
сөйләшүче халыкны берләштерүче көчле факторга, уртак хәзинәгә
әверелә [Татар грамматикасы, 1998, Т. I, б. 42-43]. Гомуми тел гыйле-
мендә өйрәтелгәнчә, норма – әдәби язма телгә хас булган тарихи күре-
неш, ягъни тел берәмлекләренең язма әдәби текстларда кулланылуына
нигезләнеп барлыкка килгән билгеле бер ныклыгы, телнең структур
төзелеше белән бергә, төрле үзгәрешләргә дучар була, үз-үзен инкяр
итәргә дә мөмкин [Березин, 1979, с. 54–56].
Билгеле булганча, әдәби әсәрләр дә, фәнни хезмәтләр, рәсми эш
кәгазьләре, вакытлы матбугат, ягъни әдәби тел белән язу, уку-укыту
мәсьәләләре дә, җәмгыятьтә аңа ихтыяҗ тудырылган вакытта гына
Кереш. Фән буларак татар язма әдәби теле тарихы... 11
кулланылышта яши, хәрәкәт итә һәм гомумхалык теленең структур
төзелешенә дә тәэсир итеп, аны камилләштерә ала. Бу мөмкинлек,
асылда, халыкның үз дәүләтендә, үз дәүләт теленең, ягъни махсус
декрет-карар белән кабул ителгән һәм фактик статуска – дәүләттә ту-
лаем ихтыяҗны канәгатьләндерүгә ия булырлык дәрәҗәдә гамәлгә ку-
елган теле белән генә тулысынча тормышка ашырыла ала. ХVI гасы-
рның уртасыннан, үз дәүләтчелегендә яшәмәүче халык буларак, язма
телебезнең барлык стильләре дә эзлекле рәвештә иркен файдаланы-
ла, дип әйтә алмыйбыз. Татар теле, дәүләт теле буларак, ике мәртәбә
(1921, июнь; 1992, ноябрь) махсус декрет-карар белән кабул ителсә
дә, аерым кыска вакытларны исәпкә алмаганда, тулысынча гамәлгә
куела алды дип әйтә алмыйбыз. ХХ гасырның 20 нче елларында дини-
дидактика, 40–50 нче елларда эш кәгазьләре стиле, аннан соң фәнни
әдәбият стиле юкка чыгарыла барды.
Язма тел, әдәби тел, әдәби норма мәсьәләләре хәзерге гомуми
тел белемендә “Тел һәм Җәмгыять” дигән зур проблеманың бер
өлеше буларак карала. Бу юнәлештә әлеге проблема телнең барлыкка
килүенең, аның үсеш-үзгәрешенең һәм сөйләм әдәбенең социаль-
иҗтимагый күренеш булуы; тел структурасының социаль-иҗтимагый
яктан, ягъни сөйләүченең кем булуына карап, билгеле бер дәрәҗәдә
аерымланып кулланылуы; тел стильләре һәм сөйләм стильләренең
яшәеш алуы; җәмгыятьнең аңлы рәвештә телгә тәэсир итәргә
тырышуы, әмма үзенең телдән башка яши алмавы кебек мәсьәләләр
Җәмгыять белән Тел системаларының үзара бәйләнеш-мөнәсәбәте
ягыннан каралып өйрәнелә [Березин, 1979, с. 53].
Язма телне, Җәмгыять системасына бәйләмичә, аны Тел-
сөйләмнең үз даирәсендә генә, ягъни аерым жанр-стильләрендә ничек
итеп файдаланылуы, аларның тарихи үзгәреше нинди булуы ягыннан
карап тикшергән вакытта да катлаулы мәсьәләләр кузгала. Мәсәлән,
матур әдәбият стилендә тел берәмлекләрен әдәби әсәрнең эчтәлеген
укучыга илтеп җиткерү чарасы буларак тикшергәндә, тема-максатның
нинди булуына карап түбәндәге аспектлар ачыклана: поэзия, проза
һәм драма әсәрләрендә тел берәмлекләренең кулланылышы; әлеге
мәсьәләнең аерым чорга хас булган тарихи үзенчәлеге; әдәби әсәр
теленең башка жанр-стильләрдәге кулланылышыннан аермасы, яисә
охшашлыгы; язма телнең төрле этапларында иҗат ителгән әсәрләрдә
әдәби тел белән сөйләмә телнең үзара мөнәсәбәте; әдәби телнең
үсеш-үзгәрешендә аерым әдипләрнең роле һ.б.
