Wprowadzenie do historii budowy miast

542 Pages·54.907 MB·Polish

by  Ostrowski W.

WPROWADZENIE DO HISTORII BUDOWY MIAST
LUDZIE I ŚRODOWISKO
OFICYNA WYDAWNICZA POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ WARSZAWA 1996
Spis treści
Od redakcji........................................................................................................................................................................................................... 10
Słowo wstępne.................................................................................................................................................................................................... 11
ZAŁOŻENIA
CZĘŚĆ l. ..................................................................................................................................................................... 13
a. Budowniczowie miast................................................................................................................................................................................. 13
b. Potrzeba znajomości historii ................................................................................................................................................................... 14
c. Jaka historia dla budowniczych miast? ................................................................................................................................................ 16
Przypisy.................................................................................................................................................................................................................. 22
ll. MIASTO JA ICO SYSTEM EKOLOGICZNY
CZĘŚĆ ........................................................................................ 25
I. Wenecja - ludzie I środowisko przyrodnicze.................................................................................................................................... 26
LUDZIE
CZĘŚĆ III. ............................................................................................................................................................................... 35
DZIEJE BUDOWY MIAST JAKO FRAGMENT AUTOBIOGRAFII SPOŁECZEŃSTW ........................................ 35
a. Złożoność powiązań................................................................................................................................................................................. 35
b. Zmienność znaków i trudności w ich odczytaniu............................................................................................................................. 38
c. Bodźce ........................................................................................................................................................................................................ 41
d. Opory i opóźnienia ................................................................................................................................................................................... 45
e. Rozwarstwienie społeczne a środowisko życia.................................................................................................................................. 47
f. Rola techniki............................................................................................................................................................................................... 49
g. Od budynku do zespołu .......................................................................................................................................................................... 52
GOSPODARKA WIELKOPRZESTRZENNA I MIASTA ........................................................................................................ 55
1. Narodziny planowania wielkoprzestrzennego na Starożytnym Wschodzie................................................................................... 55
2. Spontaniczność i planowość w gospodarce przestrzennej Greków............................................................................................... 59
3. Rozkwit gospodarki wieikoprzestrzennej w państwie rzymskim...................................................................................................... 63
4. Gospodarka wieikoprzestrzenna w średniowieczu........................................................................................................................... 67
5. Kazimierz Wielki, planista przestrzenny i budowniczy miast.......................................................................................................... 72
6. Gospodarka przestrzenna w absolutystycznej Francji .................................................................................................................... 76
7. Budowa przemysłu w pokongresowym Królestwie Polskim (1815-1830)..................................................................................... 78
8. Realizacja „Planu Delty” czyli tryumf ekologii .................................................................................................................................. 83
BUDOWA M IAST........................................................................................................................................................................................ 84
9. Timgad i Dżemila oraz problemy ich rozbudowy ............................................................................................................................. 84
10. „Rewolucja miejska” i „Rewolucja urbanistyczna” w średniowieczu............................................................................................ 88
II. „Równość mieszczańska” w średniowiecznym Bernie .................................................................................................................... 94
12. Zamość, wielkie choć nie ukończone dzieło polskiej urbanistyki renesansowej .......................................................................... 96
13. Przebudowa Nancy przez Stanisława Leszczyńskiego - „Króla Dobroczyńcę” ............................................................................100
14. Moskwa i Petersburg, przykłady budowy miast spontanicznej i planowej?...................................................................................105
15. Pozycja Łodzi w dziejach budowy miast..............................................................................................................................................108
16. Paryż od Ancien Regime’u do dziś i rola tradycji................................................................................................................................113
17. Londyn i Paryż, dwie jakże różniące się od siebie stolice ...............................................................................................................120
18. Tychy, polskie nowe miasto w symbiozie z przyrodą.........................................................................................................................125
19. Milton Keynes, przełom w dziejach budowy miasta...........................................................................................................................126
KSZTAŁTOWANE ZESPOŁÓW ARCHITEKTONICZNYCH..................................................................................................130
20. Wielkie osie starożytnego Egiptu, symbole dominacji .......................................................................................................................130
21. Dyscyplina i swoboda w Atenach wieku Peryklesa ...........................................................................................................................132
22. Blaski i cienie forów antycznego Rzymu................................................................................................................................. 137
23. II Campo w Sienie, jeden z cudów urbanistyki historycznej .............................................................................................................139
24. Plac Katedralny w Erfurcie i uroki odstępstwa od szablonu .............................................................................................................141
25. Plac Santissima Annunziata we Florencji i wierność kompozycji architektonicznej........................................................................141
26. Plac na Kapitolu Rzymskim...................................................................................................................................................................143
27. Plac św. Piotra w Rzymie i lekcja urbanistyki dana przez Berniniego .............................................................................................146
28. Plac del Popolo w Rzymie na skrzyżowaniu ruchu papieskiego ze świeckim.................................................................................151
29. Utopia urbanistyczna le Corbusiera: ku nowemu sposobowi życia w mieście? .............................................................................153
Przypisy.....................................................................................................................................................................................................................160
CZĘŚĆ IV. Ś R O D O W IS K O ...............................................................................................................................................................163
ROZWÓJ MIAST A ŚRODOWISKO PRZYRODNICZE ...........................................................................................................163
a. Dynamiczny charakter środowiska.......................................................................................................................................................163
b. Zmiany samoistne.........................................................................................................................................................................................165
c. Zmiany wprowadzane przez człowieka.................................................................................................................................................167
d. Zmienna przydatność środowiska przyrodniczego dla osadnictwa ..............................................................................................169
e. Zagrożenie ekologiczne .............................................................................................................................................................................170
W ODY..................................................................................................................................................................................................................174
1. Porty morskie świata antycznego..........................................................................................................................................................174
2. Stosunek Krakowa do Wisty; miasta średniowieczne pod ostoną rzek ...........................................................................................178
3. Lubeka, modelowe portowe miasto nadrzeczne pełnego średniowiecza........................................................................................180
4. Polskie miasta portowe o „grzebieniowym” układzie ulic - Toruń, Elbląg i Gdańsk - oraz wielofunkcyjne
miasto nadrzeczne - Warszawa ..........................................................................................................................................................181
5. Położenie nad rzeką a ukształtowanie miasta - Genewa i Zurych ...............................................................................................183
6. Praga, dwumiasto na brzegach Wełtawy .........................................................................................................................................185
7. Paryż okrakiem na rzece.....................................................................................................................................................................186
8. Miasta holenderskie nad kanałami .......................................................................................................................................................192
9. Port marsylski od Fokijczyków do dziś .................................................................................................................................................193
10. Londyn zabezpieczony przed zalaniem w XXI w.?..............................................................................................................................195
MIASTO A W ZGÓRZE...............................................................................................................................................................................196
11. Priene, miasto, które uchroniło się przed wodą na wzgórzu...........................................................................................................196
12. Walka bogów olimpijskich z gigantami w Pergamonie .......................................................................................................................197
13. Rzym i jego siedem wzgórz...................................................................................................................................................................198
14. Model miasta średniowiecznego na wzgórzu.......................................................................................................................................199
15. Kazimierz, „góry” i Wisła ........................................................................................................................................................................200
16. Salzburg i Melk, od twierdzy do atrakcji krajobrazowej i belwederu ...............................................................................................203
ZIELEŃ................................................................................................................................................................................................................204
17. Wiszące ogrody Babilonu ......................................................................................................................................................................204
18. Pliniusz o drzewach i ogrodach, czyli zieleń prywatna i publiczna w antycznej Grecji ................................................................205
19. W miastach średniowiecznych..............................................................................................................................................................207
20. „Warunki najszczęśliwszego życia na ziemi” .......................................................................................................................................209
21. Wiszące ogrody Genui ..........................................................................................................................................................................210
22. Miasto-las pod Paryżem.....................................................................................................................................................................211
23. Od skwerów Londynu do „urbanistyki krajobrazowej” Bath...............................................................................................................212
24. Wielka miłość Stanisława Augusta.......................................................................................................................................................215
25. Eksplozja zieleni w dwudziestowiecznych nowych dzielnicach miast...............................................................................................218
8
26. Warszawa, miasto I aglomeracja a zieleń............................................................................................................................................220
27. Wiszące ogrody ongiś i dziś .................................................................................................................................................................223
Przypisy.....................................................................................................................................................................................................................225
CZĘŚĆ V. ZADANIA NA PRZYSZŁOŚĆ..............................................................................227
a. Chronić cenne dziedzictwo.......................................................................................................................................................................227
b. Tworzyć nowe wartości kulturowe ..................................................... 232
c. Uwzględniać harmonijnie różnorodne potrzeby społeczne...............................................................................................................235
d. Sterować elastycznie rozwojem miasta..................................................................................................................................................239
e. Dążyć do jedności w różnorodności.......................................................................................................................................................240
f. Dbać o symbiozę ze środowiskiem przyrodniczym ..........................................................................................................................243
g. Starać się o warunki sprzyjające osiągnięciu celów..........................................................................................................................248
Przypisy.....................................................................................................................................................................................................................253
CZĘŚĆ VI. ILUSTRACJE.....................................................................................................255
Notatka bibliograficzna .........................................................................................................................................................................................535
Indeks miejscowości.............................................................................................................................................................................................538
Indeks osób............................................................................................................................................................................................................541
Spis ilustracji .........................................................................................................................................................................................................547
9
Od redakcji
Oddajemy do rąk Czytelników książkę autorstwa prof. dr Wacława Ostrowskiego,
który niestety nie doczekał jej opublikowania. Zmarł 16 maja 1990 r., po dokonaniu au­
torskich uzgodnień redakcyjnych w Wydawnictwie Arkady. Tam bowiem miała się niniej­
sza publikacja ukazać, tak jak Urbanistyka współczesna z 1975 r. i Zespoły zabytkowe
a urbanistyka z 1980 r.
Wacław Ostrowski urodził się 21 sierpnia 1907 r. w Warszawie. Dyplom inżyniera
architekta otrzymał w 1929 r. po ukończeniu Politechniki Gdańskiej. Pracę zawodową
jako projektant i jako badacz rozwoju przestrzennego miasta i okręgu włókienniczego
rozpoczął w Łodzi. Z czasem objął tam stanowisko kierownika miejskiej pracowni urba­
nistycznej. Po wojnie pracował w Biurze Odbudowy Stolicy, w 1949 r. organizował Insty­
tut Urbanistyki i Architektury, a w powołanej Polskiej Akademii Nauk - w 1954 r. — Za­
kład Teorii i Historii Architektury i Urbanistyki. Był aktywnym członkiem i prezesem Towa­
rzystwa Urbanistów Polskich, był członkiem Biura Międzynarodowej Federacji Mieszkalni­
ctwa i Planowania Przestrzennego. Wiele publikował. Doktorat obronił w 1949 r., tytuł
profesora nadzwyczajnego otrzymał w 1955 r., a zwyczajnego w 1967 r. Rozliczne zaję­
cia w placówkach naukowych godził z pracą dydaktyczną, trwającą od 1952 r. na Wy­
dziale Architektury Politechniki Warszawskiej; w 1955 r. został kierownikiem Katedry
Podstaw Urbanistyki. Profesor cieszył się wielkim szacunkiem i uznaniem współpracowni­
ków oraz studentów, prowadząc nauczanie historii budowy miast oraz projektowania
urbanistycznego.
Niniejsza książka nie obejmuje całości problematyki historii budowy miast, ale wydo­
bywa wątki szczególnie ważne i powszechnie dotychczas nie doceniane w badaniach
historyczno-urbanistycznych, a także w projektowaniu, to znaczy aspekt społeczny oraz
ekologiczny.
Zachowano układ i podział części dzieła przewidziany przez autora, pozostawiono
ulubione, charakterystyczne określenia.
Doświadczenie pedagogiczne Profesora zapewnia komunikatywność wywodu i ułatwia
odbiór treści. Spodziewamy się, że lektura przyniesie korzyść i przyjemność Czytelnikom.
Dziękujemy Pani Profesor dr hab. Teresie Zarębskiej za pomoc w dokończeniu prac
redakcyjnych.
Ponieważ część materiałów (kilkanaście rysunków i kilkadziesiąt stron maszynopisu)
uległa zagubieniu w Arkadach, konieczne było dostarczenie nowych egzemplarzy ry­
sunków i wykorzystanie odszukanych rękopisów Profesora do uzupełnienia dzieła.
W większości wypadków stało się to możliwe dzięki nieocenionej współpracy Pani
Profesor. Winniśmy Jej ogromną wdzięczność za czas poświęcony nadaniu książce osta­
tecznej formy.
10
Słowo wstępne
Książkę tę napisałem z myślą o współczesnych „budowniczych miast”. Ażeby
już pierwszym zdaniem nie zrazić części czytelników, spieszę wyjaśnić, że poję­
ciem tym nie obejmuję jedynie osób zajmujących się zawodowo planowaniem,
ale sięgam znacznie szerzej. Wyjaśnieniem użytego terminu oraz odpowiedzią
na pytanie, jak powinna być ujęta, moim zdaniem, historia pisana dla tego krę­
gu osób, zajmuję się w pierwszej części książki, w Założeniach.
Jak z niego wynika, uważam za szczególnie ważne zadanie możliwie do­
głębne zrozumienie zależności struktury przestrzennej i wyglądu miasta od lu­
dzi, dla których jest budowane - od stosunków politycznych i gospodarczo-
-społecznych, od potrzeb, upodobań, możliwości realizacyjnych - oraz od śro­
dowiska, w jakim się miasto znajduje - stworzonego zarówno przez przyrodę,
jak i ludzi działających w przeszłości. Mówię o środowisku w sensie węższym,
a więc o obszarze bezpośrednio zajętym pod inwestycje miejskie, jak i w zna­
czeniu szerszym, obejmującym także tereny, z jakimi miasto wiąże się różno­
rodnymi nićmi. W drugiej części pracy, zatytułowanej Miasto jako system ekolo­
giczny, wyjaśniam, jak rozumiem stosowane terminy. Pierwszym przykładem,
którym ilustruję zmienne stosunki między ludźmi a szczególnie trudnym środo­
wiskiem przyrodniczym, jest Wenecja.
W konsekwencji takiego stanowiska część trzecia książki zajmuje się Ludź­
mi, a czwarta Środowiskiem. W obydwóch zaczynam od omówienia (oznaczo­
nych literami alfabetu) problemów związanych z tytułem, operując przykładami
zaczerpniętymi z różnych okresów historycznych. Po tych rozważaniach prze­
chodzę do (oznaczonych numerami) szkiców. Zajmuję się w nich zwięźle lub
nieco obszerniej, wybranymi przykładami, którymi nie chciałem przeciążać czę­
ści problemowej. Pierwszym takim szkicem był zamieszczony uprzednio tekst
o Wenecji.
Część piąta, zatytułowana Zadania na przyszłość, obejmuje garść wniosków,
nasuwających się współczesnemu urbaniście przy analizie przeszłości miast
prowadzonej pod kątem kluczowego zagadnienia książki - stosunku ludzi do
środowiska. Wnioski dotyczące różnych problemów występują także i w po­
przednich częściach pracy.
Gdybym umieścił materiały ilustracyjne przy tekście ujętym w układzie pro­
blemowym, nie następowałyby po sobie w porządku chronologicznym. Dlatego
zebrałem je i uporządkowałem w szóstej części, zatytułowanej Ilustracje. Znala­
zły się w czterech rozdziałach: Starożytność, Średniowiecze, Czasy nowożytne,
Czasy współczesne. Tytuły rozdziałów mają tylko orientacyjny charakter: często
11
śledzę rozwój miasta w okresie późniejszym, a niekiedy zaczynam zwięźle we
wcześniejszym. Ilustracje dotyczą przede wszystkim przykładów omówionych
w częściach poprzednich. Uzupełniłem je nieco, aby dać pełniejszy obraz histo­
rycznego procesu budowy miast. Jednakże nie zmierzałem do przeglądu
możliwie równomiernego. Mój główny cel - to uwrażliwienie czytelnika na pod­
stawowe problemy, którymi były w przeszłości i są nadal związki struktury prze­
strzennej miast z ewolucją społeczeństw i ze środowiskiem, w jakim miasta się
rozwijają. Rozdział ostatni, w którym pokazuję rozwiązania współczesne, daje
przegląd najbardziej wyrywkowy, albowiem zajmowałem się jego tematem ob­
szerniej w Urbanistyce współczesnej1). Tu omawiam głównie przykłady now­
sze oraz losy kilku projektów w pierwszej książce pokazanych.
Piśmiennictwo dotyczące tematu książki jest tak ogromne, że - z uwagi na
jej charakter „wprowadzenia” oraz ściśle określoną objętość - ograniczam się
do stosunkowo nielicznych wzmianek bibliograficznych, dotyczących głównie
nowszych pozycji, na które chcę zwrócić uwagę czytelnika; uzupełnia je odręb­
na Notatka bibliograficzna. Podaję też dane dotyczące prac, z którymi - czy też
z których fragmentami - polemizuję. Fragmenty te cytuję w tekście, zazwyczaj
dosłownie.
Pragnę, aby książka ożywiła zainteresowanie czytelników nie tylko przeszło­
ścią miast, ale i dziedzictwem, jakie historia pozostawiła, oraz aby zachęciła ich
do - wynikających z procesu historycznego - refleksji nad budową miast
współczesnych. Aby wywołała w nich chęć dalszych poszukiwań i badań.
Na koniec serdecznie dziękuję pierwszym czytelnikom maszynopisu za bar­
dzo dla mnie cenne uwagi. Byli to: Profesor Zygmunt Skibniewski, nestor urba­
nistów polskich, z którym łączą mnie długie lata współdziałania najpierw w Biu­
rze Odbudowy Stolicy, a następnie na Wydziale Architektury Politechniki
Warszawskiej; Profesor Stanisław Trawkowski, przed wielu laty pracownik kiero­
wanego przeze mnie Zakładu Historii i Teorii Urbanistyki PAN; wreszcie Profe­
sor Teresa Zarębska, z którą współpracowałem blisko w ciągu wielu lat zarówno
na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, jak i we wspomnianym
Zakładzie PAN.
Wacław Ostrowski
11 W. Ostrowski: Urbanistyka współczesna. Arkady, Warszawa 1975.
12
S oM ą~
Pfyw&T-eft Hoiwfiù
część i. ZAŁOŻEMDA
a. Budowniczowie miast
Mówiąc o „budowniczych miast” mam na myśli czątku zdawał sobie sprawę z tego, że miasto two­
wszystkie osoby biorące udział w procesie kształto­ rzy złożony organizm i że piękno placów i szerokich
wania miast. Przy sporządzaniu planów współpra­ ulic musi być podbudowane przydatnością społecz­
cują zazwyczaj architekci-urbaniści oraz specjaliści ną”2'. W drugiej połowie XIX w. wielkim autorytetem
rozwiązujący zadania z dziedzin inżynierii miejskiej, w dziedzinie urbanistyki cieszył się w Europie pre­
ekonomiści i demografowie, socjologowie i prawni­ fekt Paryża Georges Eugène Haussmann. który
cy, geografowie, znawcy problemów rolnictwa z rozmachem przebudowywał i modernizował stoli­
i przemysłu, konserwatorzy zabytków, przyrodnicy cę Francji3'. Twórca koncepcji pasmowego rozwoju
i ekologowie, architekci krajobrazu itp.; zależnie od miast wzdłuż szlaków komunikacyjnych, pojawiają­
charakteru zadania udział tych czy innych specjali­ cej się także w naszych czasach pod różnymi po­
stów może być szczególnie ważny. Złożonym pro­ staciami, był dziennikarz hiszpański Arturo Soria
cesem planowania kierują organy administracji (1844-1920); doprowadził on na przełomie XIX
państwowej oraz samorządu terytorialnego. Plan i XX w. do realizacji pierwszego odcinka „miasta
urbanistyczny ustala jedynie obowiązujące zasady liniowego” pod Madrytem. Anglik_Ebenezęr Howard
gospodarowania na danym terenie, wyznacza ramy (1850-1928), autor książki o miastach-ogrodach
działalności niezliczonych inwestorów oraz architek­ przyszłości, która odegrała dużą rolę w rozwoju
tów, którzy ostatecznie formują środowisko za­ współczesnej urbanistyki, pracował zawodowo jako
mieszkałe przez ludzi. Wreszcie - współczesna stenograf4'.
urbanistyka postuluje włączanie mieszkańców do Jednakże królowie, papieże i liczni wybitni „bu­
dyskusji nad problemami związanymi z kształtowa­ downiczowie miast”, nie przygotowani zawodowo
niem ich miasta. do tej działalności, korzystali z pomocy architektów,
Wybitne jednostki, które przeszły do historii inżynierów, ogrodników i innych specjalistów, którzy
budowy miast, to nie tylko zawodowi urbaniści. rozwiązywali stawiane im zadania. Chociaż Hauss­
U. Cassan, autor książki o wielkich budowniczych mann, Soria i Howard architektami sensu stricto nie
miast francuskich w przeszłości, wymienił wśród byli, zajęli honorowe miejsca w monumentalnej
nich licznych królów, książąt, wysokich wojskowych Macmillan Encyclopedia of Architectss). Bez zainte­
i urzędników1'. Większość tych niezawodowych resowania i poparcia przedstawicieli społeczeństwa
budowniczych nie tylko inicjowała założenie lub też oraz wiedzy i doświadczenia, umiejętności i inwencji
przebudowę miasta, ale interesowała się procesem osób o odpowiednim przygotowaniu zawodowym,
projektowania i realizacji oraz brała w nim żywy najsłuszniejsze postulaty pozostałyby w sferze
udział. Sigfried Giedion, szwajcarski historyk sztuki, zamierzeń albo byłyby realizowane nieudolnie.
uważał że pierwszym współczesnym urbanistą był Wszystkie osoby, związane swą działalnością ze
papież Sykstus V (1585-1590): „Od samego po­ złożonymi problemami budowy miast, powinny
13
możliwie dobrze rozumieć proces powstawania, kich, ale przede wszystkim do osób zajmujących się
funkcjonowania i rozwoju organizmu miejskiego, zawodowo planowaniem urbanistycznym, zwracam
orientować się w wymaganiach ludności i w różnych się w tej książce.
możliwościach ich zaspokajania. Do nich wszyst-
b. Potrzeba znajomości historii
„Żaden rozumnie temu przeczyć nie może, iż historyków architektury. Pięknie napisana, świetnie
jedną z najpotrzebniejszych w świecie umiejętności zilustrowana, wprowadzała także osoby nie związa­
jest znajomość historii", pisał przed ponad dwustu ne zawodowo z urbanistyką w problemy budowy
laty Adam Stanisław Naruszewicz. miast, budziła zainteresowanie dziedzictwem kultu­
Autorzy pierwszych dzieł o budowie miast, wy­ rowym i uświadamiała konieczność jego ochrony
danych w końcu XIX i na początku XX w., sięgali przed dewastacją.
chętnie do przykładów historycznych, aby wyciąg­ Studia historyczne pozwalają uzmysłowić sobie
nąć z nich wnioski nadal aktualne. Do pogłębienia zależność rozwoju miast od różnych zmieniających
zainteresowania przeszłością przyczynił się niemało się czynników, pod których wpływem osiedla ludz­
Austriak Camillo Sitte. Zwrócił on uwagę w Budowie kie powstają, kształtują się i przeobrażają, a zwłasz­
miast na podstawach artystycznych na piękno daw­ cza od panujących stosunków ekonomicznych,
nych miast: „Musimy uczyć się od przyrody i od społecznych i politycznych, od wierzeń religijnych
budowniczych starych miast”, pisał6). Anglik Ray­ i upodobań estetycznych, od poziomu techniki, wre­
mond Unwin poświęcił historii obszerny rozdział szcie - od środowiska przyrodniczego. Nasuwają
w Planowaniu miast wpraktyce7). „Uświadomienie refleksje dotyczące przyczyn sukcesów i niepowo­
sobie roli czynników geograficznych i historycznych dzeń urbanistyki w przeszłości oraz pozwalają snuć
w życiu miasta jest pierwszym krokiem do zrozu­ wnioski na przyszłość. Każde miasto powstało
mienia teraźniejszości, niezbędnym przy każdej w wyniku procesu historycznego, który trzeba po­
próbie naukowego przewidywania przyszłości” pisał znać, żeby zrozumieć aktualną strukturę organizmu
Szkot Patrick Geddes8). W swym Wprowadzeniu do miejskiego i jej uwarunkowania oraz móc należycie
urbanistyki Marcel Poete zapewniał: „Przeszłość wpływać na jego dalsze losy.
jest znakomitą szkołą urbanistyki... Najlepszą lekcję, Wiele starych miast i zespołów architektonicz­
jaką można mieć w dziedzinie kompozycji miasta, nych urzeka nas swym pięknem. Warto zastanowić
daje historia”9'. Tadeusz Tołwiński, koryfeusz pols­ się nad źródłami tego zjawiska zwłaszcza dziś,
kiej myśli urbanistycznej, wydał w okresie między­ kiedy nowa zabudowa jest krytykowana za brak
wojennym dwutomową Urbanistykę-, jej pierwszy indywidualnego wyrazu i często nie stwarza środo­
obszerny tom, opublikowany w całości w 1934 r., wiska życia, odpowiadającego potrzebom i aspira­
zajmował się Budową miasta w przeszłości°\ cjom ludności. Poznanie przeszłości nie powinno,
Wznowiona w 1947 r., książka Tołwińskiego zde­ rzecz jasna, prowadzić do naśladowania rozwiązań,
zaktualizowała się z czasem, zwłaszcza wobec będących wynikiem i odbiciem warunków daleko
ogromnego rozwoju badań nad dziejami budowy odbiegających od dzisiejszych. Chodzi o wyciąganie
miast polskich w okresie powojennym. A jednak wniosków, które mogą służyć twórczej działalności.
odgrywała ona w ciągu bez mała pół wieku, także Jedno z zadań wymagających szczególnie do­
wiele lat po śmierci autora, dużą rolę nie tylko jako brej znajomości historii, to ochrona i rewaloryzacja
pomoc w kształceniu architektów i urbanistów czy dziedzictwa kulturowego. Troska o nie stanowi
14
f
jiíFPo bé'M t ó - M /t ^ t v y ¿i ^
obowiązek nie tylko konserwatorów zabytków, ale wcześniej osadnicy greccy, zakładając nowe mias­
i urbanistów sporządzających plany zagospodaro­ ta, poczęli wytyczać działki przy ulicach do siebie
wania przestrzennego. Powinna cechować działal­ prostopadłych. Jeszcze przed Grekami znały po­
ność wszystkich osób związanych z rozwojem dobne metody narody-Starożytnego, Wschodu. Typ
miasta, a zwłaszcza władz terenowych oraz archi­ planu, zastosowany czy nawet rzekomo „wynalezio­
tektów projektujących budynki na terenach o cen­ ny” przez Hippodamosa, powstał w wyniku długiego
nych reliktach przeszłości i w ich sąsiedztwie. Na procesu ewolucyjnego oraz stanowił owoc wykorzy­
ochronę mogą zasługiwać zarówno materialne ele­ stywania doświadczeń poprzedników, „wspinania
menty zespołów zabytkowych - budynki, ulice i pla­ się na ich ramiona”. Osiągnięcia Greków wyzyskali
ce oraz fragmenty środowiska przyrodniczego - jak następnie zarówno budowniczowie hellenistyczni,
i charakterystyczne cechy krajobrazu miejskiego, jak i Rzymianie. Na osiągnięcia Rzvmjan powoływali
które uformowały się w ciągu wieków i stanowią się z kolei różni teoretycy architektury i urbanistyki
o jego indywidualnym obliczu, a często ulegają począwszy od Odrodzenia. Również Le Corbusier
dewastacji. Aby prawidłowo ocenić dziedzictwo dał wyraz uznaniu dla antycznych Rzymian. Na
kulturowe oraz ustalić, co wymaga szczególnej zakończenie tych uwag zatrzymam się przez chwilę
opieki, trzeba przeprowadzić staranne badania na refleksjach tego wielkiego pioniera współczesnej
historyczne. Wzrostowi szacunku dla cennych urbanistyki i architektury.
zespołów historycznych i troski o nie, jakie obser­ Jego koncepcje przestrzenne odbiegają daleko
wujemy w ostatnim czasie, musi towarzyszyć pogłę­ od jakichkolwiek wzorców historycznych, a jednak
bienie znajomości ich dziejów. sięgają korzeniami głęboko w przeszłość, która
Urbanistyka współczesna opiera się na zebra­ wywoływała oceny pełne zachwytu lub uwagi kryty­
nych doświadczeniach. To, co powstaje dziś, czne, pobudzała wyobraźnię i wpływała na jego
będzie już jutro należało do historii. Trzeba szcze­ twórczość. „Moje rewolucyjne idee - pisał - naro­
gólnie dobrze poznać rozwój miasta w niedalekiej dziły się w odległych wiekach, w różnych epokach
przeszłości oraz siły, pod wpływem których i krajach”. Szczególnie znamienna jest relacja Le
kształtuje się dziś, ale także sięgnąć do okresów Corbusiera o refleksjach, jakie wywołało w nim
odleglejszych, aby pogłębić wiadomości i wyciągnąć zwiedzenie klasztoru kartuzów w Val d’Ema (Gallu-
jak najwięcej nauk z długich dziejów budowy miast. zzo) koło Florencji w 1907 r. „W melodyjnym krajo­
Bernard z Chartres, jeden z najwybitniejszych filo­ brazie Toskanii ujrzałem nowoczesne miasto koro­
zofów z przełomu XI i XII w., pisał: „Jesteśmy karła­ nujące wzgórze. Najszlachetniejsza sylwetka
mi, którzy wspięli się na ramiona olbrzymów. Widzi­ w pejzażu, nieprzerwana koronka cel zakonników;
my od nich więcej i sięgamy spojrzeniem dalej nie każda cela ma widok na rozległą dolinę i otwiera się
dlatego, że wzrok nasz jest ostrzejszy albo wzrost na całkowicie zamknięty ogródek położony poniżej.
wyższy. To oni dzięki swej gigantycznej wielkości Pomyślałem, że nigdy nie mogłem natrafić na rów­
pozwolili nam wznieść się wysoko ponad ziemię”11*. nie radosny przykład zespołu mieszkalnego. Wszy­
Słowa te można odnieść do postępów w dzie­ stkie cele łączą się od tyłu furtą i okienkami z ulicą
dzinie całej kultury, a między innymi urbanistyki. okrężną. Ulica jest kryta arkadami: to krużganek
Rozwiązując zadania dotyczące przyszłości miast, klasztorny. Służy wspólnym czynnościom i usłu­
trzeba wykorzystywać umiejętności nagromadzone gom: modlitwie, wizytom, jedzeniu, pogrzebom. To
w przeszłości, aby móc lepiej ogarniać wzrokiem nowoczesne miasto powstało w XV wieku. Jego
coraz to nowe i coraz bardziej złożone problemy. promienna wizja pozostała mi na zawsze. Pewnego
Antyczni autorzy wiązali z osobą JHippodamosa dnia 1922 r. mówiłem o tym z Piotrem Jeannere-
,_z Miletu, który działał w V w. p.n.e., rozpowszech­ tem; na odwrocie karty potraw restauracji naszkico­
nione w Grecji j>lany miast o siatce prostopadłych waliśmy domy o wiszących willach; idea wykluła się.
względem siebie ulic. Jednakże już znacznie Po kilku miesiącach szczegółowe projekty takich
15