walka „familii" o reformę rzeczy pospolitej

386 Pages·2010·3.42 MB·Polish

WALKA
„FAMILII"
O REFORMĘ
RZECZY­
POSPOLITEJ
1743-1752
ZOFIA ZIELIŃSKA
PAŃSTWOWE
WYDAWNICTWO NAUKOWE
Pani doktor Urszuli Szumskiej
— memu Nauczycielowi
ZOFIA ZIELIŃSKA
WALKA „FAMILII"
O REFORMĘ
RZECZYPOSPOLITEJ
1743-1752
WARSZAWA 1983
PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE
Okładkę projektował Zygmunt Ziemka
Redaktor Wiesława Chłopecka
Redaktor techniczny Jolanta Cibor
Korektor Barbara Korta
Tytuł dotowany przez Ministerstwo Nauki,
Szkolnictwa Wyższego i Techniki
© Copyright by
Państwowe Wydawnictwo Naukowe
Warszawa 1983
ISBN 83-01-04268-0
WYKAZ SKRÓTÓW
AAE — Archives du Ministere des Affaires Etrangeres w Pa­
ryżu
AGAD — Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie
APP — Archiwum Publiczne Potockich w AGAD
AR — Archiwum Radziwiłłów w AGAD
ARP — Archiwum Rodzinne Poniatowskich w AGAD
B.Cz. — rękopis Biblioteki Czartoryskich w Krakowie
BJ — rękopis Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie
BN — rękopis Biblioteki Narodowej w Warszawie
BPAN — rękopis Biblioteki PAN w Krakowie
BUW — rękopis Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie
DS — Diariusze sejmowe z wieku XVIII, wyd. W. Konop­
czyński t. I-II - III, Warszawa 1911 - 1937
Kantecki — K. Kantecki, Stanisław Poniatowski t. I - II, Poznań
1880
KH — „Kwartalnik Historyczny"
KP . — „Kurier Polski"
Mers. — rękopis Deutsches Zentralarchiv, Dienststelle Merse-
burg
PC — Politische Correspondenz Friedrich's des Grossen,
t. III - IX, Berlin 1879 - 1882
PH — „Przegląd Historyczny"
Pop. — rękopis Zbioru Popielów w AGAD
Przyj. — rękopis Zbioru Ignacego Przyjemskiego w AGAD
PSB .— Polski Słownik Biograficzny
Recueil Recueil des instructions donnees aux ambassadeurs
et ministres de France, wyd. L. Farges, t. V, Paris
1888
Relacje — Des Hofrats von Goltz und des Cammerherrn Grusz­
czyński aus Warschau erstattete Relationen, SD
3557-3558
5
Roś — rękopis Archiwum Roskiego w AGAD, korespon­
dencja
Sbornik
Sbornik Russkogo Imperatorskogo Istoriczeskogo Ob-
szczestwa, t. CII, CIII, CV, S. Peterburg 1897-1899
SD
— rękopis Staatsarchiv Dresden
Sigillata
— rękopis Metryki Koronnej, Sigillata w AGAD
Skibiński, t. I — M. Skibiński, Europa a Polska w dobie wojny o suk­
cesję austriacką, t. I, Kraków 1913 (monografia)
Skibiński, t. II — M. Skibiński Europa a Polska w dobie wojny o suk­
cesję austriacką, t. II, Kraków 1912 (wydawnictwo
źródłowe)
Sołowjew — S. Sołowjew, Istoria Rossii s drewniejszich wriemien
t. XX - XXIII, wyd. II, S. Peterburg b.r.
T. Pod. — Teka Gabriela Junoszy Podoskiego, wyd. K. Jaro-
chowski, t. III - IV, Poznań 1856
WSTĘP
Praca niniejsza zmierza do odtworzenia celów i metod poli­
tycznej działalności Familii w latach 1743 - 1752 l. W dziejach
politycznych stronnictwa Poniatowskich i Czartoryskich w epoce
saskiej można wyodrębnić co najmniej 4 etapy: okres od 1726/28
do 1733 r. — początki stronnictwa, lata 1734- 1743 — odbudowa
po zawierusze bezkrólewia, lata 1743 - 1752 — gdy Familia była
stronnictwem dworskim i dziesięciolecie 1753-1763 — gdy we­
szła z dworem w otwarty konflikt. Wybrano lata 1743 -1752,
aby przyjrzeć się owej „małej, rządnej Rzeczypospolitej" wtedy,
gdy z największym impetem walczyła o reformę skarbu, wojska
i administracji, gdy była już organizacyjnie okrzepła i liczbowo
najpokaźniejsza. Kusił wzgląd, że okres 1746 - 1751 nie posiada
dotąd monografii dziejów politycznych. Z kolei jednak wybór
epoki, w której Familia była ugrupowaniem dworskim, a więc
do pewnego stopnia kierowała polityką polską Drezna, przesądził
o konieczności przedstawienia nie tylko sytuacji stronnictwa, ale
i Rzeczypospolitej i to w proporcji takiej, że sprawy państwa
zajęły sporo miejsca.
Zwrot w historiografii epoki Augusta III stanowią prace Wła­
dysława Konopczyńskiego. Wprawdzie już przed nim Schmitt,
Roepell, Kantecki, Waliszewski i Askenazy wydobyli z zapom-
1 Określenie „Familia" będzie występowało bez cudzysłowu, traktowane Jako
synonim stronnictwa Czartoryskich i Poniatowskich. Wprowadzony za źródłami
termin „partia" i stosowane wymiennie określenie „stronnictwo" nie powinny
sugerować analogii między stronnictwem badanym a nowoczesnymi partiami poli­
tycznymi.
7
nienia fragmenty dziejów politycznych tego okresu 2, ale dopiero
Konopczyński podjął zadanie systematycznego opracowania po­
szczególnych dziedzin życia polskiego w tym czasie, z charakte­
rystycznym dla swego pisarstwa rzutowaniem spraw polskich na
bardzo szerokie tło międzynarodowe.
Wprowadzający w historię Polski podręcznik Konopczyńskie­
go dla omawianego tu okresu spełnia rolę w znacznej części je­
dynego opracowania; najważniejsze problemy ustrojowe oświetla
rozprawa na temat parlamentaryzmu oraz analogicznie zakro­
jona praca o dziejach kolegialnego organu rządowego; omawiając
twórczość polskich pisarzy politycznych w XVIII w. Konopczyń­
ski dał przegląd najważniejszych problemów ustrojowych szla­
checkiej Rzeczypospolitej. Druga grupa prac tego historyka
oświetla międzynarodowe położenie Polski, trzecią stanowią mo­
nografie fragmentów historii politycznej 3. Ważne informacje za­
wierają też pisane przez Konopczyńskiego biogramy w Polskim
Słowniku Biograficznym.
Osobnych rozważań wymaga sposób korzystania z obszernej
monografii Skibińskiego4, czemu niżej poświęcono szersze wy­
jaśnienie.
Historiografia polska po II wojnie światowej w niewielkim
stopniu, jeśli odliczyć wymienione już prace Konopczyńskiego,
posunęła znajomość czasów Augusta III. Wyjątek stanowi tu pra­
ca Jerzego Michalskiego o sądownictwie, będąca jedynym całoś­
ciowym ujęciem ważnego problemu ówczesnego państwa5. Nie
2 H. Schmitt, Dzieje Polski XVIII i XIX wieku, t. I, Kraków 1866; R. Roepell,
Polen um die Mltte des XVIII Jahrhunderts, Gotha 1876; K. Kantecki, Stanisław
Poniatowski, t. 1 - II, Poznań 1880; K. Waliszewski, Potoccy ł Czortoryscy, Kraków
1887; S. Askenazy, Fryderyk II i August III; tenże, Sprawa Tarły; tenże, Pamięt­
nik prymasa, w: Dwa stulecia, t. I: Warszawa 1903, t. II: Warszawa 1910. Praca
tegoż autora: Fryderyk II i August III jest prawie identyczna z artykułami:
Z czasów Fryderyka II oraz Z dwóch sejmów, „Biblioteka Warszawska" 1895, t.
III, s. 123-156, t. IV, s. 118-131.
3 W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. II, Warszawa 1936; tenże.
Liberum veto, Kraków 1918; tenże, Genezo i ustanowienie Rady Nieustającej, Kra­
ków 1917; tenże, Polscy pisarze polityczni XVIII w., Warszawa 1966; tenże, Polska
a Szwecja, Warszawa 1924; tenże, Polska a Turcja, Warszawa 1936; tenże, Fryderyk
Wielki a Polska, Poznań 1947; tenże, Anglia a Polska, „Pamiętnik Biblioteki Kór­
nickiej" 1947, t. IV, s. 93 -129; tenże, Sejm Grodzieński 1752 r., Lwów 1907; tenże,
Polska w dobie wojny stedmloletnlej, t. I: Warszawa 1909, t. II: Warszawa 1911;
tenże, O jedność w Królestwie, PH 1917-1918, t. XXI, s. 212-249.
4 Skibiński, t. I.
5 J. Michalski, Studia nad reformą sądownictwa i prawa sądowego w XVIII
w., Wrocław 1958.
8
doczekała się gruntownego przebadania problematyka reformy
skarbowo-wojskowej, czeka na swego Nycza temat o projektach
reform skarbowych i planach unowocześnienia gospodarki6.
Jeśli chodzi o literaturę zagraniczną, to pruscy historycy
o stosunkach prusko-polskich piszą znacznie mniej, niż wyczytać
by mogli w politycznej korespondencji Fryderyka II7, zaś praca
Arnetha przez argumentum ex silentio świadczy, że w planowa­
nych w Burgu przedsięwzięciach Polska jako partner w grę nie
wchodziła 8. Najszerzej wykorzystano Sołowjewa 9, ponieważ Ro­
sja była tym mocarstwem, które w decydującym stopniu wpły­
wało na bieg wydarzeń w Polsce, a rzeczona praca zawiera o sto­
sunkach polsko-rosyjskich mnóstwo informacji, tylko częściowo
wyzyskanych przez naszych badaczy. Orientacja rosyjska Familii
wzmacnia zasadność takiego ukierunkowania rozważań o sytuacji
międzynarodowej Polski.
Dostępny w kraju materiał źródłowy jest ogromnie rozproszo­
ny. Wynika to przede wszystkim z faktu, że z politycznych archi­
wów przywódców Familii zachowały się jedynie szczątki10.
Z nich szczególnie ważna jest korespondencja Michała Czartory­
skiego z Jackiem Ogrodzkim z lat 1745-52 (B.Cz. 3429). W li-
6 M. Drozdowski, Budżet państwowy Rzeczypospolitej w świetle polskiej lite-
ratury politycznej XVIII wieku, PH 1976, t. LXVII, z. 1, s. 15 - 37 interesujące nas
lata zupełnie pomija; H. Krawczak, Sprawa aukcji wojska na sejmach za panowa­
nia Augusta III, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości" 1961, t. VII, cz. 2,
s. 3 - 42, wskutek zbyt powierzchownej analizy diariuszy sejmowych zaledwie
dotknął problemu; J. Bieniarzówna, Projekty reform magnackich w polowie XVIII
wieku, PH 1951, t. XLII, s. 304 - 330 omawia kwestię w oderwaniu od tła polityczne­
go epoki. Wprowadzenie do całości problemu daje praca E. Rostworowskiego, Spra­
wa aukcji wojska na tle sytuacji politycznej przed Sejmem Czteroletnim, Warsza­
wa 1957.
7 Najszerzej: J. G. Droysen, Geschichte der Preussischen Politik, t. V, cz.
1-4, Leipzig 1874 - 1886.
8 A. Arneth, Maria Theresia's erste Regierungsjahre, t. I - IV, Wien 1863 -
- 1870.
9 Sołowjew, t. XX - XXIII. Literatura dotycząca stosunków międzynarodowych
w połowie XVIII w. jest obfita. Ponieważ jednak jej podstawowe ustalenia weszły
do podręczników, nie wydaje się potrzebne mnożenie przypisów i powoływanie
monografii, chyba że jakaś kwestia Jest omawiana szerzej. Podręczniki, które
służyły za podstawę budowania wizji ówczesnej Europy: E. Rostworowski, Historia
powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977; P. Muret, La prépondérence anglaise
(1715 - 1763;, Paris 1937; The Old Regime 1713 -1763, red. J. O. Lindsay, Cambridge
1957.
10 O zniszczeniu archiwum politycznego Czartoryskich: K. Buczek, Z dziejów
polskiej archiwistyki prywatnej, Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby,
t. I, Kraków 1938, s. 41 - 85.
9
stach tych książę podkanclerzy drobiazgowo wyłuszczał oceny
Familii oraz postulaty stronnictwa w zakresie wakansów, by re­
zydujący przy dworze regent Ogrodzki w stosownym momencie
mógł przedłożyć je Bruhlowi. Równie ważne są listy Michała
Czartoryskiego do Stanisława Poniatowskiego, niestety, zacho­
wane w stanie szczątkowym (ARP 372, B.Cz. 937). Mniejsze zna­
czenie ma korespondencja podkanclerzego litewskiego z zięciem
Michałem Sapiehą (BN 3285/1), z uwagi bowiem na wąski hory­
zont polityczny adresata zawiera głównie wskazania taktyczne
dotyczące Litwy w latach 1749-1752. Dla lat 1744- 1748 podob­
ną treścią wypełnione są listy księcia Michała do Michała Radzi­
wiłła, hetmana wielkiego lit. (AR V 2579); z Antonim Przeździe-
ckim, Benedyktem Tyzenhauzem i Antonim Zabiełłą korespon­
dował Czartoryski głównie w sprawach sejmików (B.Cz. 3127,
B.Cz. 3389, B.Cz. 3880). Korespondencja polityczna Augusta Czar­
toryskiego przedstawia się jeszcze skromniej i obejmuje przede
wszystkim wymianę listów z Ogrodzkim (B.Cz. 3429), Henrykiem
Briihlem i prymasem Adamem Komorowskim (APP 183). Tym
cenniejsze uzupełnienie stanowi korespondencja księcia Augusta
z Briihlem zachowana w archiwum drezdeńskim, w tomach ko­
respondencji pierwszego ministra. Najgorzej przedstawia się stan
zachowania w kraju archiwaliów politycznych po Stanisławie
Poniatowskim; dysponujemy pewną liczbą jego brulionów oraz
listami do niego (ARP 370 - 374, B.Cz. 937), korespondencją Po­
niatowskiego z hetmanami: Michałem Radziwiłłem (AR V 12133)
i Janem Klemensem Branickim (Roś XVI/4). Dużą stratę spowo­
dowało spłonięcie w BUW w czasie ostatniej wojny kodeksu li­
stów Poniatowskiego do Ogrodzkiego11. Dla odtworzenia we
właściwych wymiarach roli Stanisława Poniatowskiego w stron­
nictwie, zwłaszcza po 1745 r., gdy urywa się wydawnictwo źró­
dłowe Skibińskiego, zasadnicze znaczenie ma obfita (do 1749 r.)
korespondencja wojewody mazowieckiego z Briihlem znajdująca
się w zbiorach drezdeńskich. Znaczną wartość informacyjną
mają listy kanclerza, a potem biskupa krakowskiego Andrzeja
Stanisława Załuskiego, który w badanym okresie był w polityce
sojusznikiem Familii (Pop. 314, BJ 78, 115, 119, ARP 372 i zbio-
11 H. Kozerska, Straty w zbiorze rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w War­
szawie w czasie I i II wojny światowej, Warszawa 1960, s. 38.
10