VATAN BILGISI.indd

584 Pages·2009·3.41 MB·Turkish

ÀÑÈÔ ÙÀÚÛËÛ
ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ:
VßTßN BİLGİSİ
İ
STANBUL - 2009
Kitabın adı : ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ: VßTßN BİLGİSİ
Yazarı : Asif HACILI
Sponsor : Ahıska Törkleri Eğitim Költör ve Sosyal Yardımlaşma Derneği
Genel Başkanı Röstem MÖRSELOĞLU
(Yardımlarına gþrÿ Röstem Mörseloğluna tÿşÿkkör edirik...)
Kitap ve Kapak Tasarımı : Rasim ŞAKİROĞLU ([email protected])
Grafik Şirketi : Ahıska Reklam Tanıtım Ajansı ( )
Matbaa :
Baskı Yeri ve Tarihi : İstanbul - 2009
ÞÍ ÑÞÇ
Èíñàíëàð êèìè, õàëãëàðûí äà þç òàëåéè, þç ãèñìÿòè âàð. Ñîíñóç òöðê äöíéàñûíûí óëó
áîéëàðûíäàí îëàí Àõûñãà òöðêëÿðèíèí òàëåéè òöðê òàðèõèíèí ÿí ôàúèÿëè âÿ ùÿì äÿ øàíëû
ñÿùèôÿëÿðèíäÿí áèðèäèð…
Äöíéàíûí úÿííÿò ýóøÿëÿðèíäÿí ñàéûëàí Àõûñãà-×ûëäûð òîðïàãëàðû ÿí ÿñêè ÷àüëàðäàí
çÿùìÿòêåø ÿìÿê÷èëÿðèí âÿ óñòàä ñÿíÿòêàðëàðûí éóðäó îëìóøäóð.
Òöðê åëëÿðèíèí ãîâøàüûíäà, êþ÷ éîëëàðûíûí öñòöíäÿ éåðëÿøÿí áó îáàäà ìöõòÿëèô òöðê
áþëýÿëÿðèíèí áèð ÷îõ çÿíýèíëèêëÿðè úÿìëÿøìèøäèð. Àõûñãà ìà ùàëûíäà ãÿäèìëÿðäÿí Àíàäîëó
âÿ Ãàôãàç, Ðóìåëè âÿ Òóðàí ìÿäÿíèé éÿò ëÿðè ÷óëüàøàðàã îðèæèíàë åòíîãðàôèê ôåíîìåí
éàðàäûá. Áó îáàäà ùÿì óçàã Èñòàíáóë úèâàðëàðûíûí, ùÿì óëó Ýÿíúÿ éþðÿñèíèí íÿôÿñè
äóéóëóð, ùÿì Àíà äîëó ùàëàéëàðû, ùÿì Áîð÷àëû ýþçÿëëÿìÿëÿðè ñÿñëÿ íèð… Ìö øà ùè äÿ ëÿ ðèìèç
áèçè áó ãÿíàÿòÿ ýÿòèðèá êè, Àõûñãà òöðêëÿðè Òöðêèéÿ âÿ Àçÿðáàéúàí òöðê ëÿðè àðàñûíäà êå÷èä
ìþâãåéèíäÿ äóðàí þçöíÿìÿõñóñ åòíîãðàôèê ãðóïäóð.
Øÿðòè îëàðàã äåñÿê, ÿýÿð Áîð÷àëûíûí ãàðàïàïàã åëàòû òàðèõ ìåéäàíûíà îñ ìàíëûëûüà ìåéëëè
àçÿðè òöðêëÿðè êèìè ÷ûõìûøëàðñà, Àõûñãà åëè – àçÿðáàé úàí ëûëûüà ìåéëëè îñìàíëû òöðêëÿðè ùåñàá
îëóíà áèëÿð.
Ãÿäèì ÷àüëàðäàí ãîúà Ãàôãàçûí úÿíóá-ãÿðá òîðïàãëàðûíäà ìÿñêóí ëàøìûø Àõûñãà
òöðêëÿðè 1944-úö èëèí íîéàáðûíäà àìàíñûç èìïåðèéà ñèéà ñÿ òèíèí ãóðáàíû îëìóø, äîüìà
âÿòÿíèíäÿí óçàãëàðà ñöðöëìöø âÿ áöòöí èíñàíè ùöãóãëàðäàí ìÿùðóì åäèëìèøäè.
Ãÿäèì éóðäóíäàí – óëó äàüëàðäàí, éàøûë ìåøÿëÿðäÿí, äèáñèç äÿðÿ ëÿð äÿí äÿùøÿòëè
äÿðÿúÿäÿ ãÿôèë âÿ âÿùøèúÿñèíÿ ãîïàðûëìûø, éàëãóçàã ñÿùðà ëàðà àòûëìûø Àõûñãà òöðêëÿðèíè
àçüûí øîâèíèñòëÿð ÿçàáëû ìÿùâÿ äö÷àð åòìèø äè. Àõûñãà, åëÿúÿ äÿ Ýþé÷ÿ, Çÿíýÿçóð,
Àüáàáà, Áîð÷àëû, Ãàðà÷àé, Áàëêàð, Êðûì òöðêëÿðèíèí áàøûíà ýÿòèðèëÿí ôàúèÿëÿðèí áöòöí
äÿùøÿòëÿðèíè òÿñâèð åòìÿê ìöìêöí äåéèë. ßçàáëû éîëëàðäà, ñöðýöí àüðûëàðûíäàí, õÿñòÿëèêäÿí,
ìÿùðóìèééÿòëÿðäÿí ìèíëÿðëÿ òöðê ùÿëàê îëóð. Àúû ñöðýöí èëëÿðèíäÿ òöðêëÿð ìÿíÿâè ÿçàáëàðà
ìÿðóç ãàëûð. Áèð ãÿäÿð ñîíðà èñÿ òöðêëÿðèí ñîé-êþêöíÿ ãÿñä åäèëèð – òöðê îëäóãëàðû ö÷öí
ñöðöëÿí áó èíñàíëàðûí èíäè äÿ òöðê àäû äÿéèøäèðèëèð, ñÿíÿäëÿðäÿ òöðê ñþçö éàçûëìàñû éàñàã
åäèëèð! Òöðê äöíéàñûíûí ìÿíùóñ äöøìÿíëÿðèíèí 1989-úó èëäÿ Àõûñãà åëèíÿ ãàðøû òþðÿòäèêëÿðè
èêèíúè úèíàéÿò áÿëêÿ ÿââÿëêèíäÿí äÿ äÿùøÿòëè îëäó – ÷öíêè áó, èêè ãàðäàø õàëãûí ôàúèÿñè èäè.
– Àëäàäûëìûø, óéäóðóëìóø áèð ãàðäàøûí êîð ãÿçÿáè î áèðè ãàðäà øà ãàðøû éþíÿëäèëäè. Áöòöí
òöðê àëÿìè áó àüðûäàí ñàðñûëäû, àììà éåíÿ äÿ ñûíìàäû, ïàð÷àëàíìàäû.
Àõûñãà òöðêëÿðè òàëåéèí áó àìàíñûç ñûíàãëàðûíäàí ëÿéàãÿòëÿ ÷ûõìûøëàð. Áó çÿùìÿòñåâÿð,
ìöäðèê âÿ ãÿùðÿìàí õàëã ÿçàáëàðà ñèíÿ ýÿðìèø, ñûíìàìûø, ÿçèëìÿìèø, éàä òîðïàãëàðà
ñÿïÿëÿíèá ÿðèìÿìèøäèð. ßí ÿñàñû, îä-àëîâäàí êå÷ÿí òöðêëÿð éàëíûç úèñìàíè âàðëûãëàðûíûí
ùàéûíà ãàëìàìûø, ùÿì äÿ ìèëëè ðóùó, ìÿíÿâè ñÿðâÿòëÿðè, òöðêëöêëÿðèíè ãîðóéà áèëìèøëÿð.
Ãÿðèáëèêäÿ íóðàíè äÿäÿëÿð, íÿíÿëÿð éàääàøëàðûíû ñàíêè äàùà äà èòèëÿøäèðäèëÿð, çàìàíûí
àúûüûíà þìöðëÿðèíè áèð àç äà óçàòäûëàð âÿ õàëãûí ìÿíÿâèééàòûíû, ìÿäÿíèééÿòèíè éàøàäàí
3
ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ: VßTßN BİLGİSİ
ìöäðèêëèê õÿçèíÿñèíè – ÿñêè ñþçëÿðè, òöðêö âÿ øàðêûëàðû, ðÿãñ âÿ àäÿòëÿðè, ìÿèøÿò âÿ äöøöíúÿ
òÿðçèíè, ÿõëàã âÿ âÿðäèøëÿðè ãîðóäóëàð, éåíè íÿñèëëÿðÿ þòöðäöëÿð.
Äöíéàíûí ÿí áþéöê äÿðäè îëàí âÿòÿíñèçëèê äÿðäèíäÿí, àçìàí Âÿòÿí ùÿñðÿòèíäÿí
éåíè ñþçëÿð, òöðêöëÿð, øàðêûëàð äîüäó. Ãàðà ùÿñðÿòèí äÿðèíëèéèëÿ àäàìûí è÷èíè ýþéíÿäÿí áó
ÿñÿðëÿð ìöõòÿëèô þëêÿëÿðÿ ñÿïÿëÿíìèø õàëãû áèðëÿøäèðäè, ìöãÿääÿñ ìÿíÿâè ÷ûðàüû ñþíìÿéÿ
ãîéìàäû! Ùÿñðÿò âÿ Ùèääÿò Èíàì âÿ Ìÿùÿááÿòè ÿçÿ áèëìÿäè!
Ùÿëÿ 30-úó èëëÿðäÿ òåàòðëàð éàðàòìûø, ìÿêòÿáëÿð à÷ìûø, Þìÿð Ôàèã Íåìàíçàäÿ, Îñìàí
Ñÿðâÿð Àòàáÿé, ßùìÿä áÿé Ïåïèíîâ êèìè øÿõñèééÿòëÿð éåòèðìèø áèð õàëã þç âàðëûüûíû ãîðóéà
áèëäè.
Ñîí âàõòëàð àüñàããàëëàðûí ñÿñèíÿ éåíè íÿñèëäÿí îëàí úÿôàêåø çèéàëûëàð ñÿñ âåðèð. Àõûñãà
òöðêëÿðèíè áèðëÿøäèðÿí «Âÿòÿí» úÿìèééÿòè ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Ùÿéàòëàðûíû äîüìà õàëãûíûí
ùàãã èøèíÿ ùÿñð åòìèø âÿòÿí ôÿäàèëÿðèíèí íàðàùàò, éàíüûëû âÿ ùÿì äÿ èíàìëû ñþùáÿòëÿðèíè
äèíëÿäèêúÿ, áó ãîðõìàç âÿòÿíïÿðâÿðëÿðèí ìöäðèê ýöúöíÿ, äþíìÿçëèéèíÿ âÿ øöúàÿòèíÿ
äàëäûãúà, áþéöê òöðê îüëóíóí þëìÿç ñÿòèðëÿðè éàäà äöøöð:
Áàéðàãëàðû áàéðàã éàïàí öñòöíäÿêè ãàíäûð,
Òîðïàã, ÿýÿð óüðóíäà þëÿí âàðñà âàòàíäûð!..
Àõûñãà òöðêëÿðèíèí ãÿðèáëèê îâãàòûíû, äÿðäèíè, öìèä âÿ àðçóëàðûíû åë ñÿíÿòè ýþçÿë èôàäÿ
åäèð. Íàäèð èñòåäàäëû ìöüÿííè Ìöäèðèí òöðêöëÿðèíäÿí áèðèíäÿ áåëÿ äåéèëèð:
Íåðäÿ êàëäè î Çåäèáàí äÿðÿñè?
Åøèäèëìÿç ñóëàðûí øÿðøÿðÿñè,
Éåøèë, ýþçÿë Àçãóðóìóí ìåøÿñè,
Ýÿë äþíÿëèì î éåðëÿðÿ, àðêàäàø!..
«Ýþâëöì ýþéÿð÷èí îëäè, äóðìèéåð éàä âÿòÿíäÿ» - äåéÿí Àõûñãà òöðêëÿðèíèí ÿí áþéöê
àðçóñó áèð õàëã êèìè äîüìà éóðäëàðûíà ãàéûòìàã, ìÿäÿíèééÿòëÿðèíè èíêèøàô åòäèðìÿê, ìèëëè
ìààðèô éàðàòìàã, ôîëêëîð, äèë, åòíîãðàôèéàíû ãîðóìàã âÿ þéðÿíìÿêäèð.
Ìöàñèð äþâðäÿ Àõûñãà òöðêëÿðèíèí åòíèê-ìÿäÿíè þçöíÿìÿõñóñëóüó áèð ÷îõ þðíÿêëÿðäÿ
ãîðóíóá éàøàéûð: ìÿèøÿò, äèë, ÿõëàã, åòèêåò, ìÿðàñèì, ôîëêëîð…
Áó þðíÿêëÿðèí áó âàõòà ãÿäÿð éåòÿðèíúÿ þéðÿíèëìÿìÿñè áó åëèí ìèëëè ñè ìàñû ùàããûíäà
ãÿðÿçëè óéäóðìàëàðûí îðòàéà àòûëìàñûíà çÿìèí éàðàòìûøäûð.
Ñöðýöí îëóíàðêÿí ñàéû éöç ìèíäÿí ÷îõ îëàí, èíäè éàðûì ìèëéîíà ÷àò ìûø Àõûñãà
òöðêëÿðè ùàçûðäà Àçÿðáàéúàí, Òöðêèéÿ, Îðòà Àñèéà, Ãàçàõûñòàí, Øèìàëè Ãàôãàç, Ðóñèéà âÿ
Óêðàéíàíûí ìöõòÿëèô éåðëÿðèíäÿ éûüúàì òîï ëóì ëàð ùàëûíäà éàøàéûð. Àõûñãà òöðêëÿðèíèí áèð
÷îõ íöìàéÿíäÿëÿðè ðåñïóá ëèêàìûçûí Ñààòëû, Ñàáèðàáàä, Áåéëÿãàí, Õà÷ìàç, Ãóáà, Øàìàõû,
Øÿìêèð, Ýÿíúÿ áþëýÿëÿðèíäÿ ìÿñêÿí ñàëûá. Ëàêèí Àçÿðáàéúàí âÿ Òöðêèéÿ òöðê ëÿðèíèí ùÿð
èêèñèíÿ åéíè äÿðÿúÿäÿ éàõûí îëàí áó åëèí òàðèõè, þçöíÿìÿõñóñ ìàääè-ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòè
ùÿëÿ äÿ äÿðèíäÿí àðàøäûðûëìàéûá.
Áöòöí áóíëàð Àõûñãà òöðêëÿðèíèí òàðèõèíèí, îðèæèíàë åòíèê ìÿäÿíèé éÿòèíèí âÿ ôîëêëîðóíóí
òÿäãèãèíè ñîí äÿðÿúÿ âàúèáëÿøäèðèð.
4
ÞNSÞZ
1986-1990-úû èëëÿðäÿêè åêñïåäèñèéàëàðûí âÿ àõòàðûøëàðûí íÿòèúÿñè îëàðàã, 1992-úè èëäÿ
÷àï îëóíìóø âÿ ùàããûíäà áèð ÷îõ ìÿêòóáëàð, ðÿéëÿð àëäûüûì «Ãÿðèáÿì áó âÿòÿíäÿ. Àõûñãà
òöðêëÿðèíèí åòíèê ìÿäÿíèééÿòè» àäëû êèòàá áó ñàùÿäÿ èëê òÿøÿááöñ îëäó.
Ñîíðàêû èëëÿðäÿ òîïëàìàëàð âÿ àðàøäûðìàëàð äàâàì åòäè, áó èøÿ gÿnclÿr äÿ ãîøóëäó.
Ìÿíúÿ, ÿí áþéöê íàèëèééÿò áåëÿ ýÿíúëÿðèí ôÿàëèééÿòÿ áàøëàìàñûäûð. Îõóúóëàðà òÿãäèì
åòäèéèì áó êèòàáà éåíè ôîëêëîð ìàòåðèàëëàðû âÿ òàðèõè-åòíîãðàôèê ñÿíÿäëÿð ÿëàâÿ åäèëìèø, áÿçè
äÿãèãëÿøäèðìÿëÿð àïàðûëìûø, ñîí èëëÿräÿ Àçÿðáàéúàíäà, Òöðêèéÿäÿ, Ýöðúöñòàíäà, Ðóñèéàäà
äÿðú îëóíìóø ÿñÿðëÿð âÿ áó äþâðäÿêè ùàäèñÿëÿð íÿçÿðÿ àëûíìûø, ýÿíú íÿñëè ìààðèôëÿíäèðìÿê
ìÿãñÿäèëÿ öìóìòöðê òàðèõèíÿ àèä õöëàñÿ ýåíèøëÿíäèðèëìèøäèð.
Êÿäÿð äîüóðàí èñÿ áóäóð êè, 1992-úè èëäÿí êå÷ÿí áó èëëÿð ÿðçèíäÿ Àõûñãà òöðêëÿðèíèí
âÿòÿí ìÿñÿëÿñè ùÿëë îëóíìàäû, éåíè ìèëëè ôàúèÿ áàø âåðäè – Ãàðàáàü òöðêëÿðè éóðäóíäàí
÷ûõàðûëäû, áóðàäà éåðëÿøìèø àõûñãàëûëàð äà ñîéäàøëàðû èëÿ áèðëèêäÿ éåíè ñöðýöí éàøàäû,
èíñàíëàðûìûç ãÿòë åäèëäè, ÿñèð äöøäö. Âÿ Éóðäëàðûìûç ùÿëÿ äÿ áèçëÿðè ýþçëÿéèð, ìöúàäèëÿ
äàâàì åäèð…
a
5
ÒÀÐÈÕ
Ñÿíÿëÿð, ñÿíÿëÿð, çàëûì ñÿíÿëÿð,
Ýåòñèí äÿ ýÿëìÿñèí áåëÿ ñÿíÿëÿð,
Íÿ õîøìèø ìÿýÿð êå÷ÿí ñÿíÿëÿð…
Àõûñãà åë òöðêöëÿðèíäÿí
Àõûñãàíûí åòíîãðàôèê-ìÿäÿíè þçöíÿìÿõñóñëóüó áþéöê òöðê äöíéàñû íûí òàðèõèíäÿí
âÿ áó åëèí êåøìÿêåøëè òàëåéèíäÿí äîüóð. Áóíà ýþðÿ, ùÿð øåéäÿí þíúÿ òöðêëöéöí
âÿ áó îáàíûí òàðèõèíÿ íÿçÿð ñàëìàã ëàçûìäûð. Àõûñ ãàíûí êå÷ìèøèíè âÿ áóýöíöíö àíëàìàã
ö÷öí òöðêëöéöí Ãàôãàçäà, öìóìÿí Àâðàñèéàäà ãÿäèì òàðèõè ýþçäÿí êå÷èðèëìÿëèäèð.
ÀÂÐÀÑÈÉÀÄÀ Âß ÃÀÔÃÀÇÄÀ ÒÖÐÊËÖÉÖÍ ÒÀÐÈÕÈÍÄßÍ

Ìèíèëëèêëÿð áîéó Àâðàñèéàíûí ùåýåìîí òîïëóìó îëìóø òöðêëÿðèí êèìëèéè òÿìàñäà
îëäóãëàðû õàëãëàðû äàèì äöøöíäöðìöøäöð. Òöðêëÿð êèìäèð? – ñóàëûíà ÷åøèäëè úàâàáëàð îëñà
äà ùÿð éåðäÿ âÿ ùÿìèøÿ îíëàðûí ìÿðäëèéè âÿ øöúàÿòè, ÿðäÿìëèéè âÿ àäèëëèéè òÿñäèãëÿíìèøäèð.
Ýåð÷ÿéÿ ýþç éóììàéàíëàð òöðêëÿðèí ñàùèá îëäóãëàðû ñîíñóç ÿðàçèëÿðÿ àáàäëûã, ùþêì
åòäèêëÿðè õàëãëàðà ÿìèíëèê, úÿìèééÿòÿ ðèôàù, èíñàíëàðà ëÿéàãÿò ýÿòèðÿí ìèëëÿò îëäóüóíó
ãÿáóë åòìèøëÿð. Áàñûëìàç ãöäðÿòè, ñþíìÿç àçàäëûã äóéüóñó, àëèúÿíàáëûüû âÿ ñÿäàãÿòè èëÿ
òöðêëÿð ÷èíëèëÿðè, ÿðÿáëÿðè, ôàðñëàðû, éóíàíëàðû, ñëàâéàíëàðû ùåéðÿòëÿí äèðìèø, òàíðû òÿðÿôèíäÿí
ñå÷èëìèø òîïëóì àäëàíäûðûëìûøëàð. Äöíéàíûí ÿí áþéöê ñÿëòÿíÿòëÿðèíè ãóðìóø, þçöíäÿí
ñàéúà äÿôÿëÿðëÿ ÷îõ õàëãëàðû áàðûø âÿ ÿäàëÿòäÿ áèðëÿøäèðìèø, òàðèõè éàðàòìûø òöðê ãöäðÿòèíèí
ìÿíáÿéèíèí òöðê èíñàíûíûí ðóùóíäà, ãÿëáèíäÿêè èëàùè éàíüûäà, ñàô õèñëÿòèíäÿ îëäóüó ùå÷
êèìÿ ñèðð îëìàìûøäûð. Áóíà ýþðÿ äÿ áó ýöäðÿòè ãàâðàìàã èñòÿéÿíëÿð òöðê ôÿëñÿôÿñèíè âÿ
ÿõëàãûíû, òöðê ìÿíÿâèééàòûíû âÿ òÿôÿêêöðöíö, òöðê ïñèõîëîýèéàñûíû àíëàìàüà ÷àëûøìûøëàð.
Þëöìö øÿðÿôñèçëèêäÿí öñòöí òóòàí, àë÷àëìàéàí âÿ àë÷àëòìàéàí, äöíéàíû ùèéëÿ âÿ ãàáà çîðëà
éîõ, äàõèëè ýöúöéëÿ ôÿòù åäÿí òöðêëÿðèí áþéöêëöéö äöøìÿíëÿðè øàøûðòìûøäûð. Òöðêëÿð òàðèõäÿ,
ôÿòù îëóíàíëàðûí ñåâèíú âÿ ÷è÷ÿêëÿ ãàðøûëàäûüû éåýàíÿ ôàòåù õàëã îëìóøëàð. Áàñäûãëàðûíû
êÿñìÿìèø, êè÷èêëÿðè óúàëòìûø, äèäèøÿíëÿðè áàðûøäûðìûø, áþëöíìöøëÿðè áöòþâëÿøäèðìèø, äàüûë-
ìûøëàðû äþâëÿòÿ ÷åâèðìèøëÿð.
Àíúàã Àâðàñèéà òàëåéèíäÿ ùÿëëåäèúè ðîëóíà áàõìàéàðàã, òöðêëÿðèí åòíèê øöóðóíó, ìèëëè
ñèìàñûíû âÿ ìÿäÿíèééÿòèíè ñÿúèééÿëÿíäèðÿí êåéôèééÿòëÿð èíäèéÿäÿê éåòÿðëè þéðÿíèëìÿ-
éèá. Îðòàã ìÿíøÿäÿí ýÿëÿí âÿ òöðê áèðëèéèíèí, òöðê òÿðÿããèñèíèí, òöðê ýÿëÿúÿéèíèí òÿìÿëè
îëàí åòíî ïñè õîëîæè þçýöðëöê ùàããûíäà áÿçè öìóìè ìöëàùèçÿëÿð, þòÿðè àðàø äûð ìà ëàð îëñà
äà ìÿãñÿäéþíëö âÿ ñèñòåìëè òÿäãèãëÿð éîõ äÿðÿúÿñèíäÿäèð. Áó íà ýþðÿ äÿ òöðê ïñèõîëî-
ýèéàñûíûí âÿ òÿôÿêêöðöíöí åòíèê ìöÿééÿíëèéè, òöðê ùÿéàò òÿðçè âÿ ìÿäÿíèééÿòèíèí ýåíåòèê
6
TARİX
êîäó ùàããûíäà ìþâúóä ìöëàùè çÿ ëÿðèí, õö ñó ñÿí ãåéðè-òöðê ìöøàùèäÿ÷èëÿðèí âÿ àëèìëÿðèí
ôèêèðëÿðèíèí òîïëàíàðàã þéðÿíèë ìÿñè âàúèá ìÿñÿëÿëÿðäÿíäèð.
Òöðêëÿð Àâðîïà âÿ Àñèéàíûí, î úöìëÿäÿí Ãàôãàçûí òàðèõèíäÿ ÿí ãÿäèì ÷àüëàðäàí
ìöñòÿñíà ðîë îéíàìûø, ñîíñóç ÿðàçèëÿðäÿ íÿùÿíý èìïåðèéàëàð ãóðìóø, áþéöê ìÿäÿíèééÿòÿ
ñàùèá îëìóø, áèð ÷îõ äèýÿð õàëãëàðûí äþâëÿò÷èëèê ÿíÿíÿñèíè éàðàòìûøëàð. Òÿäãèãàò÷ûëàðûí
ýþñòÿðäèéè êèìè, Áàéêàë ýþëöíäÿí Áàëòèê äÿíèçèíÿ ãÿäÿðêè ÿðàçèëÿðäÿ òöðêëÿðèí þçÿéèíè
òÿøêèë åòäèéè Óðàë-Àëòàé äèë àèëÿñèíÿ ìÿíñóá õàëãëàðûí ÿúäàäëàðû àðòûã áóç äþâðöíöí
ñîíà éåòìÿñèíäÿí ñöìöêäÿí àëÿòëÿð âÿ áàëûã÷û-îâ÷ó ùÿéàò òÿðçè èëÿ ñå÷èëÿí ìÿäÿíèééÿò
éàðàòäûëàð. ßìÿê àëÿòëÿðèíèí âÿ òÿñÿððöôàòûí èíêèøàôû èëÿ ìöõòÿëèô ìÿðùÿëÿëÿðäÿí êå÷ÿí áó
ìÿäÿíèééÿò òîòåìèçì âÿ øàìàíèçìëÿ çÿíýèíëÿøìèø âÿ áèð ÷îõ ãþâìëÿðäÿí ÷îõ ÿââÿë òÿê
Òàíðûéà, Ýþé Òàíðûñûíà òàïûíàí éöêñÿê ñÿâèééÿéÿ ÷àòìûøäûð. Ýþðêÿìëè ìàúàð òöðêîëîãó
Ëàñëî Ðàñîíéèíèí éàçäûüû êèìè, áóíóíëà «íîìàäèçìèí éöêñÿê äÿðÿúÿñè îëàí àò áÿñëÿéÿí
àòëû êþ÷ÿáÿ âÿ îíäàí ñàâàø÷û ÷îáàí áîçêûð êöëòöðö ýÿëèøäè. Åéíè çàìàíäà áó êöëòöðöí áÿçè
ÿñàñëû öíñöðëÿðèíè Èíäîýåðìàíëàð âÿ Ñàìè ãþâìëÿðè äÿ àëìàãëà áÿðàáÿð, ÿí òèïèê øÿêëè
Àëòàéëû ãþâìëÿð àðàñûíäà òÿøÿêêöë åòìèøäèð» (Ëàñçëî Ðàñîíéè. Òàðèùòå òöðêëöê. Àíêàðà,
1988, ñ.4).
Â.Â.Ðàäëîâ, Í.Òðóáåòñêîé, Î.Ìåíýèí, Í.Êîïïåðñ, Ï.Â.Øìèäò, À.Òîéíáè, Ë.Ãóìèëéîâ
âÿ äèýÿð àëèìëÿð Óðàë-Àëòàé õàëãëàðûíûí, òöðêëÿðèí ÿíÿíÿâè ùÿéàò òÿðçèíäÿí ãàéíàãëàíàí
ìÿíÿâè õöñóñèééÿòëÿðèíè ñÿúèééÿëÿíäèðÿðêÿí, ôþâãÿëàäÿ äþâëÿò ãóðìà ãàáèëèééÿòè,
ýþðöø äàèðÿñè ýåíèøëèéè, úÿñàðÿò, îéìàüà áàüëûëûã øöóðó, ùþêìåòìÿ ãöðóðó, òÿøêèëàò÷ûëûã
ãàáèëèééÿòè, äèýÿð ìÿäÿíèééÿòëÿðÿ òîëåðàíòëûã, õöëàñÿ, ìöêÿììÿë äþâëÿò ãóðìàã ö÷öí
áöòöí õöñóñèééÿòëÿðÿ ñàùèáëèéè ãåéä åòìèøëÿð. Êþ÷ÿáÿëèéè áèð ÷îõ áàõûìëàðäàí úèôò÷èëèêäÿí
öñòöí ñàéàí ìÿøùóð åòíîëîã-òàðèõ÷è À.Òîéíáè èðÿëèéè ýþðöø, ñîðóìëóëóã äóéüóñó, ôèçèêè
âÿ ÿõëàãè äàéàíûãëûãëà ñå÷èëÿí «êþ÷ÿáÿíèí ùÿéàòû, ùå÷ øöáùÿñèç, èíñàí ìÿùàðÿòèíèí áèð
çÿôÿðèäèð» éàçûð. Í.Êîïïåðñ àòëû íîìàä ìÿäÿíèééÿòèíèí éàðàíìàñûíû «àòû èëê ÿùëèëÿøäèðÿí»
ïðîòîòöðêëÿð âÿ éà ïðåòöðêëÿðëÿ áàüëàéûð âÿ èíäîýåðìàíëàðûí áó êöëòöðöí éàðàäûúûñû îëìàéûá,
àíúàã èëê àëûúûñû îëäóãëàðûíû òÿñäèãëÿéèð. Òöðê ìÿäÿíèééÿòè, òöðê äèëè, òöðê åëìè äÿ òàðèõ
áîéó ÿí þíúöë ìþâãåäÿ îëìóø, áèð ÷îõ õàëãëàðûí ìÿäÿíèééÿòèíÿ òÿñèð åäÿðÿê äÿðèí èç
áóðàõìûøäûð.
Òöðê ãþâìëÿðèíèí Éàõûí Øÿðã, Øÿðãè Àâðîïà, Áàëêàíëàð, àíòèê ìÿäÿíèééÿòëÿ ÿí àçû
èêè-ö÷ ìèí èëëèê òÿìàñëàðûíû òÿñäèã åäÿí ôàêòëàð ÷îõäóð. Òöðê-éóíàí ÿëàãÿëÿðè öçðÿ ñàíáàëëû
òÿäãèãàòëàð ìöÿëëèôè ýþðêÿìëè òöðêîëîã Ý.Ìîðàâ÷èê ãÿäèì éóíàí ìÿíáÿëÿðèíäÿ Àïîëëîíóí
ðàùèáè êèìè âåðèëÿí Àáàðèñ àäûíûí àâàð-àáàð ãîâìö, éÿíè ãÿäèì òöðêëÿðëÿ áàüëûëûüûíû, åëÿúÿ
äÿ îõà ìèíÿðÿê Àëòàé äàüëàðûíäàí Éóíàíûñòàíà ýÿëÿí ãóòñàë ãóüóëàð âÿ îõóéàí ãóøëàð
ùàãäà ÿôñàíÿíèí òöðê øàìàíëûüû èëÿ ÿëàãÿñèíè, «Ðèïåé äàüëàðû»íûí Àëòàé äàüëàðû îëìàñûíû
òÿñäèã åäèð. Áó ôàêòëàðûí ÿí àçû 2600 èë ÿââÿë òöðê-éóíàí ÿëàãÿëÿðèíè òÿñáèòëÿäèéèíÿ äèããÿòè
úÿëá åäèð.
Ëàóôåð, Íåìåò, Ðè÷òîôåí, Íîëäåêñ, Ðàñîíéè, Âåéñíåð êèìè ýþðêÿìëè àëèìëÿð èñêèòëÿðèí
(ñêèôëÿðèí) òöðêëÿðÿ àèäëèéèíè, Òóðàíè, Óðàë-Àëòàé õàëãû îë äó üóíó òÿñäèãëÿéèð. Ùåðîäîòóí
Ñêèôèéàíûí øèìàëûíäà éåðëÿøäèðäèéè, ãûçûë ìö ùàôèçÿ åäÿí ãðèôîíëàðûí ãîíøóëàðû îëóá ãûçûë
òÿìèí åòìÿéÿ ÷àëûøàí òÿê ýþçëö Àðèìàñï ãþâìö ìîãîëëàðäàêû åéíè ÿôñàíÿ âÿ äðàì-ääê
7
ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ: VßTßN BİLGİSİ
(òÿê ýþçëö) àíëàìû èëÿ ÿëàãÿëÿíèð. Åëÿúÿ äÿ, Ùåðîäîòà ýþðÿ èñêèòúÿ àñêö (éàáàíû àëáàëû è÷-
êèñè) âÿ êàðòùàñèñ (èñêèò êðàëûíûí ãàðäàøû) àäëàðûíû òÿäãèãàò÷ûëàð òöðê äèëè èëÿ áàüëàéûð.
Ãÿäèì èñêèòëÿðè 3 ãðóïà (÷àð èñêèòëÿð, êþ÷ÿáÿ èñêèòëÿð, ÷èôò÷è èñêèòëÿð) âÿ áÿçè õûðäà
ãÿáèëÿëÿðÿ, î úöìëÿäÿí àëàçîíëàðà áþëÿí Ùåðîäîòóí ìÿëó ìàòûíà ÿñàñëàíàí (áàõ:
А.А.Нейхардт. Скифский рассказ Геро дота в отечественной историографии. Л., 1982)
áèð ÷îõ àëèìëÿð, î úöì ëÿäÿí Ë.Íèäåðëå áóíëàðûí ùå÷ äÿ ùàìûñûíûí Èðàí êþêÿíëè îëìàäûüûíû
òÿñ äèãëÿéèð. Ùèïïîêðàòûí èñêèò òÿñâèðèíÿ ÿñàñëàíàí (áó òÿñâèð, Ë.Íèäåðëåíèí äåäèéè êèìè,
àñàíëûãëà ìöàñèð ãûðüûçëàðà âÿ êàëìûêëàðà àèä åäèëÿ áèëÿð) áèð ÷îõ òÿäãèãàò÷ûëàð èñêèòëÿðè òöðê-
ìîãîë ãþâìö ùåñàá åäèð. Åëÿúÿ äÿ èñêèòëÿðäÿí ÿââÿë áó ÿðàçèëÿðäÿ éàøàéàí ãèìèðëÿðèí
(Ýèìèððàè), áóäèíëÿðèí (Áîυδîâîû), àíäðîôàãëàðûí (Àâδðîφáγà) ìÿíøÿéè ìöáàùèñÿëèäèð.
Áóäèíëÿðèí, ýåëîíëàðûí, ìåëàíõëåíëÿðèí Âîëãà, Äîí, Äíåïð áîéó éàøàäûüû áàðÿäÿ
åùòèìàëëàð îëñà äà, Ãÿðáè Ãàôãàç âÿ éà Õÿçÿð ñàùèëëÿðèíäÿ éàøàäûãëàðû áàðÿäÿ ìÿíáÿëÿðÿ
ÿñàñëàíàí ôèêèðëÿð äàùà ÷îõ éàéûëûá (Л.А.Ельницкий. Скифские легенды как культурно-
исторический материал. // СА, 1970, № 2, с.70; А.А.Нейхардт, с.124, 135; П.Д.Либеров.
Проблема будинов и гелонов в свете новых археологических данных. // МИА, 1969,
№ 151, с.261; Ю.С.Гаглойти. Аланы и вопросы этногенеза осетин. Тбилиси, 1966,
с.236…).
Ùåðîäîòóí òÿñâèð åòäèéè ìåëàíõëåí, àíäðîôàã, àãàôèðñ, ñàâðîìàò, àëèçîí, òèññàýåò
ãÿáèëÿëÿðèíèí äÿ åòíî-úîüðàôè ìÿíñóáëóüó ìöáàùèñÿëè ãàëìàãäàäûð. Èëê ùþêìäàðëàðû
Òàðãèòàéäàí òþðÿìèø ñêèôëÿð, Ùåðîäîòóí ìÿëóìàòûíà ýþðÿ, Àñèéàäàí ìàññàýåòëÿð âÿ
ùóíëàð òÿðÿôèíäÿí ñûõûøäûðûëàðàã Àðàçû êå÷ìèø âÿ ãèìèðëÿðèí þëêÿñèíè òóòìóøëàð; ãèìèðëÿðèí
ñêèôëÿðäÿí ãà÷àðêÿí äÿíèç áîéó ýåòäèéè, ñêèôëÿð îíëàðû òÿãèá åäÿðêÿí Ãàôãàçûí ñàüäà îëäóüó
âÿ éîëó àçàðàã Ìèäèéàéà ýèðäèêëÿðè áèëäèðèëèð.
Èñêèò ìÿäÿíèééÿòè ïàðëàã ÷àüûíà ìèëàääàí þíúÿ ÂÛÛ éöçèëäÿ Ãàôãàçäà âÿ Ãàðà äÿíèçèí
øèìàë áþëýÿëÿðèíäÿ ÷àòûð. Òöðê åòíîìÿäÿíè òèïîëîýèéàñûíà óéüóí îëàí èñêèò ìÿäÿíèééÿòè
úÿíóáè Ãàôãàç, Àõûñãà-Àõûëêÿëÿê ÿðàçèñèíäÿ äÿ èç áóðàõìûøäûð. Èñêèòëÿðè òÿãèá åäÿí
ñàðìàò, ìàññàýåò, ùóí, àâàð, ñàáèð, îíîãóð, áóëãàð ãþâìëÿðè, îðòà ÷àüëàðûí òöðê ñîéëàðû äà
åéíè ìÿäÿíè ÿíÿíÿíèí äàøûéûúûëàðû îëìóøëàð.
Áó âÿ áèð ÷îõ äèýÿð ôàêòëàð òöðêëÿðèí àíòèê äþâðëÿðäÿí Éàõûí Øÿðã, Àíàäîëó âÿ
Ãàôãàçäà ìÿñêóíëàøäûüûíû âÿ çÿìàíÿëÿðèíèí öñòöí ìÿäÿíèééÿòÿ ñàùèá õàëãëàðûíäàí
îëäóüóíó òÿñáèòëÿéèð. Ìàúàð òÿäãèãàò÷ûñû éàçûð: «Àâðîïàíûí áþéöê óëóñëàðû äàùà îðòàäà
éþõêÿí âÿ Ñëàâëàðûí òàðèõñèç âÿ ìÿúùóë éûüûíëàðû àðàñûíäà, Ðóñëàð äàõèë, òÿê áèð ãþâì äàùà
ñèâðèëìÿìèø èêÿí, Òöðê óëóñëàðûíûí ÷îõ ÿñêè ÷àüëàðäàí åòèáàðÿí ùàñ èñèìëÿðèíè òÿãèá åòìÿê
ìöìêöíäöð. Èíýèëèñ, ðóñ âÿ ñ. çÿêàñû äàùà îðòàéà ùå÷ áèð ÿñÿð âåðìÿäèéè âÿ áó ìèëëÿòëÿðèí
êÿíäèëÿðèíÿ ýÿëÿðÿê øöóðëàðûíà ñàùèá îëìàäûãëàðû áèð ÷àüäà, Òöðê ÿñèëëè Ìàùìóä ÿë-Ãàøãàðè
åíñèêëîïåäè äÿéÿðè äàøûéàí ìöÿççÿì áèð ñþçëöê ìåéäàíà ýÿòèðìèøäèð. Ìàùìóä Ãàøãàðè
ìèëëè åëìèí, Òöðêîëîæèíèí ãóðóúóñó ñàéûëà áèëÿð» (Ë.Ðàñîíéè, s.13-14).
Ñîíñóç Àâðàñèéà ÷þëëÿðèíÿ ùþêì åäÿí òöðê óëóñëàðûíûí ìÿäÿíèééÿ òèí äÿ äàèì ÿëàãÿäÿ
îëäóãëàðû ×èí, Ùèíä, Ìåñîïîòàìèéà, Éóíàí ìÿäÿíèé éÿòëÿðè öíñöðëÿðè äÿ ÷óëüàøìûøäû.
Ëàêèí òöðê ãþâìëÿðèíè òÿìàñäà îëäóãëàðû õàëãëàðäàí ñå÷äèðÿí ÿñàñ õöñóñèééÿò éöêñÿê
ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðëÿ, ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò íöìóíÿëÿðè èëÿ ìöñòÿñíà äþâëÿò÷èëèê èðàäÿñè âÿ
8
TARİX
ãàáèëèééÿòè, ñàâàø ìÿäÿíèééÿòè, äþéöø ñÿíÿòèíèí áèðëÿøìÿñè èäè. Ìÿùç áóíà ýþðÿ àç ñàéëû
òöðêëÿð þçëÿðèíäÿí éöç äÿôÿëÿðëÿ ÷îõ õàëãëàðà ùþêì åäÿ, èíòÿùàñûç úîüðàôè ÿðàçèëÿðäÿ
ìöêÿììÿë, íèçàìëû äþâëÿò ãóðóá èäàðÿ åäÿ áèëèðäèëÿð.
Òöðêëÿðèí ùÿðá ñÿíÿòè, ÿñýÿðè ãöäðÿòè, äþâëÿò÷èëèê ÿçìè, áþéöê ÿðàçè ëÿðÿ àùÿíý âÿ
áàðûø, òÿðÿããè ýÿòèðìÿñè, ìèëëè õàðàêòåðëÿðèíäÿêè àëè ìÿíÿâè êåéôèééÿòëÿð, ëÿéàãÿò, ìÿðäëèê,
ÿðäÿìëèê ùàããûíäà òàðèõ áîéó ÷èíëèëÿðäÿí òóòìóø, ôàðñëàðà, ÿðÿáëÿðÿ, éóíàíëàðà, ñëàâéàíëàðà,
ýöðúöëÿðÿ, ãÿðáè àâðî ïàëûëàðà ãÿäÿð áèð ÷îõ õàëãëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè áþéöê ùåéðàíëûã âÿ
ïÿðÿñ òèøëÿ éàçìûøëàð.
Ìàúàð àëèìè Ë.Ðàñîíéèíèí òöðêëÿðèí ìÿíÿâè-ÿñýÿðè ãöäðÿòè ùàãäà òÿã äèì åòäèéè
àøàüûäàêû õöëàñÿíè òîõóíìàäàí âåðèðèê: «Îíëàðäà, ìèëëè òåñàíöä äóéýóñó, ìèëëè ýóðóð âå
ìèëëè ýóðóðóí èúàáû êàùðàìàíëûê ÷îê åðêåí ýåëèøòè. Áöòöí áóíëàðû Ýþê-Òöðê éàçûòëàðû ÷îê èéè
àêñåòòèðèð. Áó êàâèìëåðèí îëàüàí öñòö áàøàðûëàðûíûí ñûððûíû àíëàéàáèëìåê è÷èí, ÷îê åñêè âåéà
íèñáåòåí éåíè âå áèð áèðèíäåí äèë, úîüðàôè ñàùà, çàìàí áàêûìëàðûíäàí àéðû êàéíàêëàðûí éó-
êàðäàêè ýþðöøö òåéèò åäåí ùàáåðëåðèíè çèêðåòìåäåí ýå÷åìåéèç.
Òöðê êàâèìëåðèíè ôàòèù éàïàí áó êàùðàìàíëûê âå àñêåðëèê ðóùó Ùèóíã-íó’ëàðà
ìöòåàëëèê ×èí êàéíàêëàðûíäà äà èíèêàñ åäåð. Ì.Þ. 36 äà ñàâàøòà þëåí Ùóí ùöêöìäàðû ×è-
÷è’íèí ìóàççàì âå êåíäèñèíè èìùà åäåúåê ×èí ùöúóìóíó áåêëåðêåí àøàüûäàêè ùèòàáåäå
áóëóíäóüó ðèâàéåò åäèëèð:
„Áîéóí åüìåéåúåüèç. Çèðà þòåäåíáåðè Ùèóíã-íó’ëàð êóââåòè òàêäèð åäåð, òàáè îëìàéû
ùàêèð ýþðöðëåð. Ñàâàø÷û ñöâàðè ùàéàòûìûç ñàéåñèíäå àäû éàáàíúûëàðû òèòðåòåí áèð óëóñ îëäóê.
Çèðà áèëèðëåð êè, ñàâàøòà ìóùàðèïëåðèíèí êàäåðè þëöìäöð. Áèç þëñåê äå, êàùðàìàíëûüûìûçûí
øþùðåòè êàëàúàê, ÷îúóêëàðûìûç âå òîðóíëàðûìûç äèüåð êàâèìëåðèí åôåíäèñè îëàúàêëàðäûð”.
Äàùà ñîíðàêû ×èí êðîíèêà’ëàðû Ýþê-Òöðêëåð ùàêêûíäà øóíëàðû éàçàðëàð: „Ñàâàøòà þëìåéè
øåðåô ñàéàðëàð, ùàñòàëàíàðàê þëìåêòåí óòàíûðëàð”.
Òöðêëåðèí ìóêàâèìëèüè, êàíààòêâðëûüû âå ñàâàø àðà÷ëàðûíû êóëëàíìàêòàêè ìàùàðåò âå
èäìàíëû áóëóíóøëàðû ÷îê åñêè ÷àüëàðäàí èòèáàðåí áàòûëû êîìøóëàðû àðàñûíäà äà öí ñàëìûøòûð.
Áèçàíñ’ëû Ï ð î ê î ï è î ñ Â. éöçéûëäà Ñàáèð’ëåð ùàêêûíäà øóíëàðû ñþéëåð: „Éåðèí ñûðòûíäà
èíñàíëàð éàøàìàéà áàøëàéàëûäàí áåðè íå Éóíàí’ëàðûí âå íå äå Èðàí’ëûëàðûí êàôàñûíäàí,
Ñàáèð’ëåðèí êóëëàíäûüû ñèëâùëàð ÷ûêìàäû” äåð.
Ìöàñèð Àðàï âå Ôàðñëàð, Òöðêëåðèí ýèòòèê÷å àðòàí òàðèùî ðîëëåðè êåíäèëåðèíè
ýþëýåëåíäèðìåñèíå ðàüìåí, îíëàðûí áèð ÷îê öñòöíëöêëåðèíè òàíûìàéà ìåúáóð îëäóëàð. Áàñðàëû
Ú â ù è ç (âåôàòû 864) IX. éöçéûë îðòàëàðûíäà êàëåìå àëäûüû ìåøùóð Ðèñàëå’ñèíäå Òöðêëåðäåí
ñèòàéèøëå áàùñåäåð. Áóíäàí áèðêà÷ úöìëåéè çèêðåäåëèì:
„Åüåð öñòöíäå äàéàíìàéà ýåëèíúå, ñûíûð åðè, ïîñòàúû, ìóùàôèç, ìóòààññèï áèð ùàðèúè
(ìåçùåï ìåíñóáó) áöòöí ìåçèéåòëåðèíè áèð àðàéà ýåòèðñåëåð áèëå àëåëâäå áèð Òöðê èëå áîé
þë÷öøåìåçëåð.
Àùëâêè âàñûôëàðû èñå ìàääî äåüåðëåðèíè äå àøàð: åíåðæèê, úàíëû, ôâàë âå çåêèäèðëåð, êàíààòè
ìèñêèíëèê, ñàâàøòàí ôåðàýàòè òåðåääè ñàéàðëàð.
Éåð éöçöíäå, ùàðïòå ñîðóìëóëóê ëâ’íåòèíå óüðàìàéàí òåê êàâèìäèðëåð. Éóðòñåâåðëèê,
ùåð êàâìèí òàêäèð åòòèüè, áöòöí èíñàíëûüà øàìèë áèð ìåçèéåòòèð. Áèëùàññà áó äóéýó Òöðê’ëåðäå
÷îê êóââåòëèäèð”.
9
ÀÕÛÑÃÀ ÒÖÐÊËßÐÈ: VßTßN BİLGİSİ
XI. éöçéûëäà äèüåð áèð Àðàï ìöåëëèô È á í Ù à ñ ñ ó ë Òöðê’ëåð ùàêêûíäà àé ðû áèð ðèñàëå
éàçìûøòûð. Äèüåð êîíóëàð àðàñûíäà àøàüûäàêè ñàòûðëàðà ðàñòëàíûð:
„Áöòöí êàâèìëåð àðàñûíäà øåúààò, úåñàðåò áàêûìûíäàí Òöðê’ëåðäåí öñòöí, áöéöê
ùåäåôëåðå óëàøìàê è÷èí îíëàðäàí äàùà äèðàéåòëè ùè÷ áèðè éîêòóð. Úåíàá-û Ùàê îíëàðû àðñëàí
ñûôàòûíäà éàðàòòû.
Îíëàð áîçêûðëàðà, îòñóç âå îúàêñûç ÷þëëåðå äå àëûøûêòûðëàð. Çàðóðåò ùàëèí äå, ïåê àçà
êàíààò ýåòèðåðåê ýöí ýå÷èðåúåê äåðåúåäå äàéàíûêëûäûðëàð. Ýþ áåüè êåñèëäèüè àíäàí èòèáàðåí
Òöðê, àñêåðèí áàøáóüó, áþëýåíèí åìèðè îë ìàê òàí âå êåíäèíè çàùìåòëè äóðóìà ñîêìàêòàí
áàøêà áèð øåé äöøöíìåç”.
Áèð Ôàðñ éàçàðûíäàí äà èêòèáàñ åòìåäåí ýå÷åìåéèç: 1206’äà éàçûëàí Òàðèù-è
Ìöáàðåêøàù’à ýþðå, éàáàíúû áèð öëêåéå ýèäåí ýàðèáè ôåíà àêèáåò áåêëåð. Áóíóí àêñèíå
Òöðêëåð: ”Ìöñëöìàí áèð öëêåéå óëàøòûêëàðû çàìàí, îðàäà ñàéýû âå òàêäèð ýþðöðëåð. Åìèð âå
îðäóéà êóìàíäàí îëóðëàð.
Ùàçðåòè Àäåì’äåí áåðè áóýöíå êàäàð, ïàðà èëå ñàòûí àëûíàí åñèðëåðèí ñóëòàí îëäóüó ùè÷
áèð éåðäå ýþðöëìåìèøòèð. Òöðê’ëåð ìöñòåñíà.
Òöðê’ëåð äåíèçèí äåðèíëèüèíäå ìèäéå êàáóüó è÷èíäå ñàêëû èíúèéå áåíçåðëåð. Äåüåðèíèí
òàêäèð åäèëìåñè è÷èí äåíèçè áèðàêàðàê êðàëëàðûí òàúûíû, ýåëèíëåðèí êóëàüûíû ñöñëåìåñè ýåðåêèð”»
(Ë.Ðàñîíéè, ñ.62-64).
Òöðêëÿðèí òàðèõè éàðàäàí ãöââÿ êèìè âàðëûüûíû òÿñáèòëÿéÿí òÿôÿððöàòëû õÿáÿð ìèëàääàí
þíúÿ VIII éöçèëÿ àèä îëñà äà, ùÿëÿ éàçûëû ìÿëóìàòëàðäàí ÷îõ ÿââÿë, ìèí èëëÿðëÿ þíúÿ áþéöê
òöðê ñîéóíóí ãöäðÿòèíè áèëäèðÿí ôàêòëàð, ãàéíàãëàð ìþâúóääóð.
Èëê ýåð÷ÿê ×èí ñöëàëÿñè ×îóëàðûí (ì.þ. 1150-259) òàðèõèíè àðàøäûðàí òÿäãèãàò÷û Ð.
Âèëùåëì, áþéöê ôèëîñîô Ìåíã-òñåéÿ ÿñàñëàíàðàã, ×èí âÿ áöòöí øÿðãè ö÷ ìèí èëäÿí áÿðè èäåàë
îëàðàã âàùèä äþâëÿòäÿ åùòèâà åäÿí áó ñöëàëÿíè ãóðàíëàðûí òöðêëÿð îëäóüóíó âÿ áåëÿëèêëÿ,
òöðêëÿðèí ìÿëóì ñèéàñè òàðèõèíèí ÿí àçû ìèëàääàí þíúÿ XXIV-XII ÿñðëÿðäÿí áàøëàäûüûíû
òÿñáèòëÿéèð (R.Wilhelm. Histoire de la civilisation Chiroise. Paris, 1931, s. 101). ×èíäÿ,
Ùèíäèñòàíäà, Ìåñîïîòàìèéàäà, Àíàäîëóäà âÿ Îðòà Àâðîïàäà ìèíëÿðúÿ èë ÿââÿëëÿðÿ àèä
òàïûíòûëàð áîçêûð ìÿäÿíèééÿòèíÿ, éÿíè òöðêëÿðèí ùàêèì îëäóüó ìÿäÿíèééÿòÿ àèääèð.
Ìÿíáÿëÿðäÿ àäû êå÷ÿí ÿí ãÿäèì òöðê ãþâìö ùóíëàðäûð (÷èí ãàéíàãëàðûíäà Hiunq-nu,
åëÿúÿ äÿ Tik, Conq øÿêëèíäÿ). Ìîãîë, òóíãóñ âÿ äèýÿð îéìàãëàðà äà þíäÿðëèê åäÿí ùóíëàðûí
ùÿðáè ãöäðÿòè, äþéöø ãàáè ëèé éÿ òè åëÿ áèð ñÿâèééÿäÿ îëóð êè, ×èí ùþêìäàðëàðû îíëàðà ãàðøû
àðòûã ì.þ. IV ÿñð äÿí íÿùÿíý ìöäàôèÿ ñÿäëÿðè ãóðóð, òöðê ùÿðá ñÿíÿòèíè þéðÿíìÿéÿ ÷àëû-
øûð ëàð. Ñèëàùëàðû éàé, îõ, ìèçðàã, ãûëûíú îëàí ùóí ñöâàðèëÿðè óçàã äîüóäàí áàøëàéàðàã áöòöí
Àñèéàéà ìèí èëëÿðëÿ ùþêì åòìèø, ì.þ. ñîí éöçèëëÿðäÿí – åðàìûçûí èëê éöçèëèíäÿí Àâðîïàéà, î
úöìëÿäÿí Ãàôãàçà éöðöøëÿð åòìèøëÿð. Àðòûã Ïòîëîìåé ãÿðáäÿêè ùóíëàðäàí äàíûøûð. ÛÛÛ ÿñðäÿ
úÿíóáè Ðóñèéàäà ãîòëàðûí ñïàë (ðóñ äèëèíäÿ «èñïîëèí» - íÿùÿíý ñþçö áóíäàíäûð) ãÿáèëÿñè èëÿ
ãàðøûëàøìàñû áàðÿäÿ ìÿëóìàò âàð; (Л.Нидерле. Славянские древ ности. Москва, 2001,
с.141; В.В.Мавро дин. Образование древне рус ского государства Л.1945,с.38,50).
Áó äþâðëÿðäÿí ùóíëàðûí ÿñàñ ãöâ âÿ ñè ãÿðáäÿ úÿìëÿøèð, Ìÿð êÿ çè Àâðîïàéà, Àíàäîëó âÿ
Ãàôãàçà éöðöøëÿðè ýöú ëÿíèð. Õîðåíëè Ìóñà 376-úû èëäÿ ùóíëàðûí ùÿìëÿ åòäèéè ãîòëàðûí 25
ñëàâéàí ãÿáèëÿñèíè Äàêèéàäàí Äóíàéûí äèýÿð ñàùèëèíÿ ñûõûøäûðäûüûíû áèëäèðèð. 359-373-úö
10