Ürək-damar xəstəliklərinin profilaktikası üzrə klinik protokol

81 Pages·2014·10.27 MB·Turkish

n
i
n
yir.
ı
id
l
rş
iı
zm
a
Nn
a
ə rl
yı
yz
a
i
hh
əə
Sd
ı n
si
az
kə
ik
blr
ə
uM
p
esr
a
R
l
n at
ah
ca
ysl
aİ
bə
rv
ə
zə
Ay
y
olhi
kə
oS
oti
ra
pm

ki
t
ic
n
İ
i
l
K
Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi
kollegiyasının 23 iyun 2014-cü il tarixli
31 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir

n
i
n
yir.
ı
id
l
rş
iı
zm
a
Nn
a
ə rl
yı
yz
a
i
hh
əə
Sd
ÜRƏK-DAMAR Xı ƏnSTƏLİKLƏRİNİN
si
az
kə
PROFİLAKiTİKkASI ÜZRƏ
blr
ə
uM
KLİNİK PpROTOKOL
esr
a
R
l
n at
ah
ca
ysl
aİ
bə
rv
ə
zə
Ay
y
olhi
kə
oS
oti
ra
pm

ki
t
ic
n
İ
i
l
K
Bakı - 2014
54.10
Ü 53

n
i
n
yir.
ı
id
l
rş
iı
zm
a
Nn
a
ə rl
yı
Ü 53 Ürək-damar xəstəliklərinyin pazrofilaktikası üzrə klinik protokol.
i
hh
–B.: “NEYOSTAR”MMəC,ə 2014. –80səh. Tiraj 5000.
Sd
ı n
Bu klinik protokol ABsŞ-ıni Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi
az
kə
tərəfindən maliyyələşdirilən “Azərbaycanda Səhiyyənin
ik
Gücləndirilməsi” Layihbləsinrin dəstəyi ilə hazırlanmışdır.
ə
uM
p
esr
a
R
l
n at
ah
ca
ysl
aİ
bə
rv
ə
zə
Ay
y
olhi
kə
oS
oti
ra
pm

ki
t
ic
n
İ
i
l
K
2
Redaktor:
C.Məmmədov Səhiyyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə və İslahatlar
Mərkəzinin direktoru, t.f.d.
Tərtibçilər:

C.Məmmədov Səhiyyə Nazirnliyi İctimai Səhiyyə və İslahatlar
i
Mərkəzinin dirnekto ru, t.f.d.
yir.
F.Quliyev Səhiyyə Nazirliyinıin baş kardioloqu, Ə. Əliyev
id
l
adına Azərbaycran Dşövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə
iı
zm
İnstitutunun praorektoru, Kardiologiya kafedrasının
Nn
müdiri, professor, ta.e.d.
R.Qabulova Azərbaycan ə Tibrlb Universitetinin I Daxili
yı
xəstəliklərin pyropzedevtikası kafedrasının dosenti,
a
i
t.f.d. hh
əə
K.Zahidova Ə.Əliyev adınSa dAzərbaycan Dövlət Həkimləri
Təkmilləşdirmsı ə inİnstitutunun Kardiologiya
az
kafedrasının doksenəti, t.f.d.
ik
T.Musayev Səhiyyə Nazirblliyir İctimai Səhiyyə və İslahatlar
ə
Mərkəzinin ƏhualinMin sağlamlığı şöbəsinin müdiri
p
Ş.İsmayıl ova Səh iyyə N aziresliyir İctimai Səhiyyə və İslahatlar
Mərkəzinin TiRbbi akeyfiyyət standartları şöbəsinin
l
müdiri n at
ah
ca
Rəyçilər: ysl
aİ
A.Baxşəliyev C.M.Abdullayebv aə dına Elmi-Tədqiqat Kardiologiya
İnstitutunun dərirekvtoru, Respublika Kardioloqlar
zə
Cəmiyyətinin sAədriy, professor, t.e.d.
M.Baxşıyev Azərbaycan Tibyb Universitetinin I Daxili
olhi
xəstəliklər vkə əreanimatologiya kafedrasının
əməkdaşı, profoessoSr, t.e.d.
oti
ra
pm

ki
t
ic
n
İ
i
l
K
3
Mündəricat
İxtisarların siyahısı..............................................................................5
Sübutların etibarlılıq dərəcəsi və elmi tədqiqatların tipləri................6
Tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsi şkalası............................................7

n
XBT-10 üzrətəsnifat...................i........................................................8
n
Ümumi müddəalar......................yi......ır...................................................9
id
l
Anlayışlar....................................ir......ış................................................10
zm
a
ÜDX-nin risk amilləri.................N......n................................................16
a
Tütünçəkmə................................ə ......rl................................................24
yı
Qidalanma...................................y......az................................................29
i
hh
Fiziki aktivlik..............................ə......ə ................................................35
Sd
Bədən çəkisi................................ı ......n................................................39
si
az
Arterial hipertenziya...................k......ə................................................41
ik
Arterial hipertenziyanın müalicəblsi....r................................................43
ə
uM
IItip şəkərli diabet zamanı ÜDXp-nin müalicəsinin xüsusiyyətləri..49
esr
Lipidlər.............................................a................................................50
R
l
Davranışın dəyişdirilməsi prinsipn ləriat................................................53
ah
Əlavə1. Fiziki aktivliyin intensicvliyainin monitorinqi......................56
ysl
aİ
Əlavə2. Pəhrizləbağlı Avropa Kbardə ioloji Cəmiyyəti vəAvropa
Ateroskleroz Cəmiyyətinin tövsiəryələvri.............................................57
zə
Əlavə3. Ürək-damar və ya serebArovyaskulyarxəstəlikləri müəyyən
y
edilmiş xəstələrdəantitrombositaolr tehirapiya......................................61
kə
Əlavə4. Həyat tərzinin yaxşılaşdoırılmSası prosesinəyardım edən
“10 strateji addım”......................ot......i ................................................62
ra
Əlavə5. ÜDX-nin profilaktikasıpnda mpasiyentləeffektiv qarşılıqlı

ki
ünsiyyət prinsipləri...........................t................................................63
ic
n
İ
Ədəbiyyat....................................li......................................................64
K
4
İxtisarların siyahısı
AÇF angiotenzin çevirici ferment
AKŞ aorta-koronar şuntlanma
ASLP aşağı sıxlıqlı lipoproteinlər
AT arterial təzyiq n
i
AH arterial hipertenziyan
BKİ Bədən Kütləsi İndeksyii ır.
id
l
CRZ C reaktiv zülal rş
iı
zm
ÇASLP çox aşağı sıxlıqlı lipoaproteinlər
Nn
DAT diastolik arterial təzyiq a
ə rl
DKM dərialtı koronar müdayxiləılər
yz
EKQ elektrokardioqram ia
hh
HbA1с qlikolizəolunmuş heəmoqə lobin
Sd
XBX xronik böyrək xəstəliı yi n
si
XBT-10 Xəstəliklərin Beynəlaxalqz Təsnifatı, 10-cu baxış
kə
XS xolesterin blirk
ə
KKS kəskin koronar sindroum M
p
LpPLA2 lip opr otei nlə bağ lı foessfolr ipaza
a
Mİ miokard infarktı R
l
NƏT nikotin əvəzedici teran piyata
ah
QFS qlomerulyar filtrasiyca süarəti
ysl
QT qan təzyiqi aİ
bə
RA risk amili/amilləri rv
ə
SAT sistolik arterial təzyiqzə
Ay
SMH sol mədəciyin hipertr ofiyyası
SMKİ sol mədəciyin kütləiolndehiksi
kə
ŞD şəkərli diabet oS
oti
TÇİ topuq-çiyinindeksi ra
pm
TQ triqliseridlər
ki
t
ÜDX ürək-damar xəstəliklniəri c
İ
i
ÜXS ümumi xolesterin l
K
ÜİX ürəyin işemik xəstəliyi
YSLP yüksək sıxlıqlı lipoproteinlər
5
Sübutların etibarlılıq dərəcəsi və elmi tədqiqatların tipləri
Sübutların
Sübutların mənbələri
etibarlılıq
(elmi tədqiqatların tipləri)
dərəcəsi

n
Sübutlar meta-aninali z, sistematik icmal və ya
Ia randomizasiya oluyinmr.uş klinik tədqiqatlardan (RKT)
ı
id
alınmışdır l
rş
iı
zm
Ib Sübutlar ən azı bira RKT-dən alınmışdır
Nn
a
Sübutlar ən azı ə birrl yaxşı planlaşdırılmış, nəzarət
yı
IIa edilən, randomyizasziya olunmamış tədqiqatdan
a
i
alınmışdır hh
əə
Sd
Sübutlar ən azı ı binr yaxşı planlaşdırılmış kvazi-
IIb si
eksperimental tədqaiqaztdan alınmışdır
kə
ik
Sübutlar təsviri bltədqriqatdan (məsələn, müqayisəli,
ə
III korrelyasion tədqiuqatlMar, ayrı-ayrı halların öyrənilməsi)
p
alın mış dır esr
a
R
l
Sübutlar ekspertlən rin atrəyinə və ya klinik təcrübəyə
IV əsaslanmışdır caah
ysl
aİ
bə
rv
ə
zə
Ay
y
olhi
kə
oS
oti
ra
pm

ki
t
ic
n
İ
i
l
K
6
Tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsi şkalası
Tövsiyələrin
Tövsiyələrin əsaslandığı sübutların etibarlılıq
etibarlılıq
dərəcəsi
səviyyəsi

n
RKT-lərin yüniksə k keyfiyyətli meta-analizi,
sistematik icmyialı r.və ya nəticələri uyğun
ı
id
A populyasiyaya şlamil edilə bilən, sistematik səhv
rş
iı
ehtimalı çox aşağzı olman (++) irimiqyaslı RKT.
a
Sübutların etibarNlılıqn dərəcəsi Ia.
a
ə rl
Kohort və ya klyyinikzı hal - nəzarət tipli tədqiqatların
a
yüksək keyfiyyəitli (++) sistematik icmalı, yaxud
hh
Sistematik səhvə risə ki çox aşağı olan (++) yüksək
Sd
keyfiyyətli kohoı rt vnə ya klinik hal - nəzarət tipli
B si
tədqiqat, yaxud az
kə
Nəticələri uyğuni pkopulyasiyaya şamil edilə bilən,
blr
sistematik səhv riskiə yüksək olmayan (+) RKT.
uM
Sübutların etibarplılıq dərəcəsi Ib və IIa.
esr
a
R
Nəticələri uyğunn patlopulyasiyaya şamil edilə bilən,
sistematik səhv ariskhi yüksək olmayan (+) kohort və
ca
ya klinik hal -ynəzslarət tipli və ya nəzarət edilən,
randomizasiya oalunmİamış tədqiqat, yaxud
C bə
Nəticələri uyğunər popvulyasiyaya bilavasitəşamil edilə
bilməyən, sistemzatikə səhv riski çox aşağı olan və ya
Ay
yüksək olmayan (++y və ya +) RKT.
olhi
Sübutların etibarklılıqə dərəcəsi IIb.
oS
Klinik hallar seriotyasi ının təsviri, yaxud
ra
pm
Nəzarət edilməyən tədqiqat, yaxud

ki
Ekspertlərin rəyii. ct
D n
İ
Yüksək səviyyəili sübutların mövcud olmamasının
l
K
göstəricisidir.
Sübutların etibarlılıq dərəcəsi III və IV.
7
Protokol ilkin səhiyyə xidmətləri göstərən tibb müəssisələrində
çalışan kardioloq, ailə həkimi, terapevt, diyetoloq, psixoloq və digər
aidiyyəti mütəxəssislərüçün nəzərdətutulub.
Pasiyent qrupu: bütün əhali, o cümlədən kardiovaskulyar risk
qrupuna daxil olan şəxslər.
n
i
Protokol ürək-damar xəstəlniklə ri səbəbindən baş verən ölüm
yir.
hallarının azaldılması və əhalinin həıyat keyfiyyətinin artırılması üçün
id
l
aparılan ürək-damar xəstəlrikləşrinin və onların müxtəlif
iı
zm
ağırlaşmalarının profilaktikası aüzrə sübutlu təbabətə əsaslanan
Nn
müasir metodoloji tövsiyələrinverilmaəsi məqsədini daşıyır.
ə rl
yı
XBT-10 ÜZyRƏz TƏSNİFAT
a
i
hh
Z00 Müəyyən edilmiş diaqnəozuə və şikayəti olmayan şəxslərin
ümumi baxışı vəmüayinSəsid
ı n
Çıxarılıb: inzibati məqsədlərlsətibibi müayinə(Z02.–)
az
xüsusi skrininq mükayinəəsi (Z11–Z13)
ik
Z00.0 Ümumi tibbi baxış blr
ə
Sağlamlığın ƏGO yoxlanmasıuM
p
Dövri baxış (illik) (fizikal)
Çı xarıl ıb: s ağla mlığ ın üm umesi yoxar lanması:
R
əsühdaəlimniənr mvəüəeyrkyəənn yqan aruşlpı lhatluarşıanqılna r(ıZn1 (0Z.–0)0.1)
Z03.4 Miokard infarktına şübchəoalduqda müşahidə
ysl
Z03.5 Ürək-damar sisteminin adigİər xəstəliklərinəşübhə olduqda
müşahidə bə
rv
ə
Z10 Müəyyən əhali qruplazrınıə n sağlamlığının ümumi rutin
yoxlanması Ay
y
Çıxarılıb: inzibatiməqsədlərləoltibbhii müayinə(Z02. –)
Z10.8 Digər müəyyən əhali kqrəuplarının sağlamlığının cari
oS
ümumi yoxlanışı oti
Məktəblilər ra
pm
Tələbələr
ki
Z82.3 Ailəanamnezindəinsultict
n
İ
I60–I64 rubrikalarındatəsnif oilunan hallar
l
Z82.4 AiləanamnezindəürəyiKn işemik xəstəliyi vəürək-damar
sisteminin digər xəstəlikləri
I00–I52, I65–I99 rubrikalarındatəsnif olunan hallar
8
ÜMUMİ MÜDDƏALAR
Aterosklerotik mənşəli ÜDX, xüsusən ÜİX, bütün dünyada erkən
yaşda ölümlərin əsas səbəbi olan xronik xəstəliklərdir. ÜDX əhali
arasında əlilliyin və əmək qabiliyyətinin itirilməsinin aparıcı
səbəbidir1. ÜDX-nin inkişafı həyat tərzi, xüsusən tütünçəkmə,
n
qidalanma, fiziki aktivlik, eləicə də psixo-sosial amillərlə sıx
n
əlaqəlidir178. yir.
ı
id
ÜDX-nin profilaktikası onuln təsirinin və ya ÜDX ilə əlaqəli
rş
əlilliyin aradan qaldırılmasına zivəmıya azaldılmasına yönəldilmiş
a
ictimai və ya fərdi səviyNyədnə həyata keçirilən tədbirlər
a
kompleksindən ibarətdir. ÜİX səə bəbrlindən baş verən ölüm hallarının
azalmasının 50%-i risk faktoyyrlarzıına təsir etməklə, 40%-i isə
a
müalicənin yaxşılaşdırılması iləhiəlhdə edilir, bu da profilaktikanın
effektiv olmasından xəbər verir56ə. ə
Sd
ÜDX-nin profilaktikası ideı al nşəkildə hələ antenatal inkişaf
si
dövründəbaşlayır və həyat boyua davzam edir.
kə
Ənənəvi olaraq ÜDX-nin pirofkilaktikası birincili və ikinciliyə
bölünür. blər
uM
Birincili profilaktikaya dair piki yanaşma strategiyası mövcuddur:
bütün əha liyə yö nəld ilm iş s tratesegiyr a və yüksək risk strategiyası134.
a
R
l
Bütün əhaliyə yönəldilmiş straten giyaat həyat tərzinin dəyişdirilməsi və
ətraf mühitin yaxşılaşdırılması a(mhəsələn, tütünçəkmənin qadağan
ca
edilməsi və qida vasitəsi ilə dyuzusln qəbulunun azaldılması) kimi
tədbirlər vasitəsi ilə ÜDX-ninba əhə İali səviyyəsində azaldılmasına
istiqamətlənir. rv
ə
Yüksək risk strategiyası zisəə profilaktik tədbirləri ÜDX-si
Ay
olmayan və eyni zamanda ço x yyüksək risk qrupuna aid olan
insanlarda (məsələn, bir neçə riolsk ahimillərinin birləşməsi hallarında:
kə
tütünçəkmə, yüksək arterial otəSzyiq, şəkərli diabet və ya
dislipidemiya) risk amillərinin azrotaldai ılmasına istiqamətləndirilir.
pm
İkincili profilaktika artıq ÜDX diaqnozu qoyulmuş insanlarda

ki
aparılır134. ict
n
İ
Ümumiyyətlə, ÜDX-nin profiilaktikasının bünövrəsi sağlam həyat
l
K
tərzindən, ənənəvi risk amillərinin təsirinin azaldılmasından, eləcə də
kardioprotektor terapiyasının seçilmiş şəkildə tətbiq edilməsindən
ibarətdir.
9