Table Of ContentThe Journal of Academic Social Science Studies
International Journal of Social Science
Doi number:http://dx.doi.org/10.9761/JASSS3549
Number: 50 , p. 217-231, Autumn II 2016
Yayın Süreci
Yayın Geliş Tarihi / Article Arrival Date - Yayınlanma Tarihi / The Published Date
24.05.2016 31.10.2016
ÜNİVERSİTE ÖĞRENCİLERİNİN İŞ ARAMA YETKİNLİK
DÜZEYLERİNİN İNCELENMESİ
ANALYSIS OF JOB SEARCH SELF-EFFİCACY LEVELS OF UNIVERSITY
STUDENTS WITH REGARD TO SEVERAL VARIABLES
Yrd. Doç. Dr. Mehmet Ali ÇAKIR
Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi
Öz
Bu araştırmanın amacı, üniversite öğrencilerinin iş arama yetkinlik düzeyle-
rinin cinsiyet, yaş, başarı düzeyi, evli olup olmama durumu, iş bulma imkanı gibi
değişkenlerine göre anlamlı olarak farklılaşıp farklılaşmadığını ortaya koymaktır.
Araştırmanın diğer amacı da yaşam doyumu ve genel öz yeterliğin iş arama yetkinliğini
ne düzeyde yordadığının incelenmesidir. Bu araştırma 2014-15 eğitim-öğretim döne-
minde pedagojik formasyon eğitim programına katılan 281 kız 109 erkek toplam 390 ün-
iversite öğrencisi ile yürütülmüştür. Araştırma verilerinin toplanmasında Yaşam Doyum
Ölçeği (1991), Genel Öz yeterlik Ölçeği (Aypay, 2010), İş Arama Yetkinlik Düzeyi Ölçeği
(Çakır, Tagay, 2015) ve araştırmacı tarafından geliştirilen Kişisel Bilgi Formu
kullanılmıştır. Araştırma da hipotezlerin test edilmesinde t-testi, varyans analizi ve
çoklu regrasyon analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bulgulara göre üniversite öğrencil-
erinin evli olup olmama durumları, başarı durumları ve yaş değişkenleri ile iş arama
yetkinlik düzeyleri arasında fark bulunurken; cinsiyet, bölümün iş bulma imkanı
değişkenleri arasında fark bulunamamıştır. Regresyon analizi sonuçlarına göre kızlarda
yaşam doyumu ve genel öz yeterliğin iş arama yetkinlik düzeyini yordadığı; genel puan
ve erkeklerin puanlarında ise genel öz yeterliğin yordadığı sonucu ortaya çıkmıştır.
Anahtar Kelimeler: İş Arama Yetkinlik, Yaşam Doyumu, Genel Öz-Yeterlik
Abstract
The aim of this study is to determine if job search self-efficacy levels of universi-
ty students change significantly with regard to variables such as gender, age, success
level,marital status and job opportunities. Another aim of the study is to analyze the lev-
el at which life satisfaction and general self-efficacy predict job search self-efficacy. This
research is conducted with 281 female, 109 male ,a total of 390 university students who
attended pedagogical formation education program in 2014-15 school year. For data col-
lection, Life Satisfaction Scale (1991), General Self-Efficacy Scale (Aypay, 2010), Job
Search Self-efficacy Scale (Çakır, Tagay, 2015) and a self- description form developed by
218
Mehmet Ali ÇAKIR
the researcher. In the study, t-test, variant analysis and multiple regression analysis are
used to test the hypotheses. According to findings, there is a difference between the mar-
ital status of university students, their success levels, age variable and their job search
self-efficacy levels whereas there is no difference between gender and job opportunities
in the department variables. According to regression analysis results, it is found out that
for the girls it is life satisfaction and general self-efficacy that predict job search compe-
tency levels; for general score and for boys it is general self-efficacy.
Keywords: Job Search Self-Efficacy, Life Satisfaction, General Self-Efficacy
GİRİŞ 1970’ li yıllardan sonra mesleki reh-
Üniversite öğrencileri öğrenim hayat- berlik çalışma ve uygulamalarında yararla-
ları boyunca pek çok problemle karşılaşabil- nılmakta olan sosyal bilişsel kuram, bireylerin
mektedir. Bu problemlerinden birisi de, deği- mesleki gelişim ve davranışlarım açıklamakta
şik eğitim süreleri boyunca kazanmış oldukla- önemli bir güce sahiptir. Sosyal Öğrenme
rı mesleklerini yerine getirme başka bir deyiş- Kuramı olarak Bandura (1977) tarafından
le, bir iş elde etmedir. Kuzgun (1994)'un da ortaya atılan kuram daha sonra Sosyal Bilişsel
belirttiği gibi Türkiye'de yükseköğretimi biti- Kuram olarak değişim göstererek isimlendi-
ren birçok öğrenci için işsizlik sorunu söz rilmiştir. Sosyal Bilişsel Kuram bireyin meslek
konusudur. Geçerliliği bulunan ve iş sahası seçimi davranışlarının açıklanması konusun-
oldukça geniş olan, ekonomi, bilgisayar mü- da da bazı önermeler içermektedir. Bandura
hendisliği, işletme gibi alanlardan, gözde (1977) tarafından geliştirilen Sosyal Bilişsel
üniversitelerden (Bilkent, ODTÜ, Boğaziçi Kuramda bireyin davranışları açıklanırken
gibi) mezun olanlar daha kolay iş bulurken, bilişsel yapılar (düşünme, algılama, değerlen-
diğer bölüm ve üniversite mezunları iş bulma dirme, benlik, yetkinlik gibi) ile davranışlar
konusunda büyük güçlüklerle karşılaşmakta- arasındaki ilişki incelenmiştir. Bu inceleme
dırlar. Yükseköğretim, meslek kazandıran bir sonucunda görülmüştür ki, bireyin mesleki
süreçtir. Ancak işsizlik sorunu kazanılmış gelişim, mesleki tercihleri ve karar verme
olan meslek becerilerim uygulamaya konma- sürecinin açıklanmasında yetkinlik beklentisi
sına engeldir, işsizlik sorunu gençlerin umut- (self-effîcacy expectations) kavramı önemli bir
suzluğa düşmelerine ve nitelikli insan gücü yer tutmaktadır (Brown ve Lopez, 1997a).
israfına yol açmaktadır. Bandura (1986) yetkinliği, bireyin belli
Üniversite öğrencilerinin iş yaşamına bir davranışı göstermek için gerekli etkinlikle-
atılmadan önce karşılaşacakları problemler- ri düzenleme ve başarılı bir şekilde yapma
den haberdar edilmeleri gerekmektedir. Yük- kapasitesine ilişkin kendi yargıları şeklinde
seköğretim kurumları vermiş oldukları mes- tanımlamıştır. Başka bir deyişle, bireyin gele-
leki eğitimin en ince ayrıntılarını bireylere cekte karşılaşabileceği güç durumların üste-
öğretirken o mesleği nerelerde icra etme ola- sinden gelmede ne derece başarılı olabileceği-
nağı bulabilecekleri; meslekleri ile ilgili işlere ne ilişkin kendi hakkındaki yargısı, inancıdır.
nasıl girebilecekleri konusunda da eğitim Yetkinlik, bireyin becerilerinin bir fonksiyonu
vermesi gerekmektedir. Özellikle hızlı en- değildir. Bireyin becerisini kullanarak yapa-
düstriyel ve ekonomik gelişimin devam ettiği bildiklerine ilişkin yargılarının bir ürünüdür.
çağımızda, kurumların ihtiyaç duyduğu insan Bandura (1977) kendini yetkin görme
niteliği de sürekli değişim göstermektedir. (Self - Efficacy) kavramını kişinin belirli so-
Böyle bir durumda bireylerin sistemli ve etkin nuçları elde etmede gerek duyduğu davranışı
bir iş danışmanlığı hizmetlerine gereksinim başarılı biçimde gerçekleştirebilmesi konu-
duyacağı açıktır. sundaki inancı olarak tanımlamaktadır. Başka
bir deyişle, kendini yetkin görme bireyin
Üniversite Öğrencilerinin İş Arama Yetkinlik Düzeylerinin İncelenmesi 219
gelecekte karşılaşabileceği güç durumların mektedir. Bir kimse ne derece zor bir işi başa-
üstesinden gelmede ne derece başarılı olabile- racağına inanıyorsa o konuda yetkinlik bek-
ceğine ilişkin kendi hakkındaki yargısı, inan- lenti düzeyinin o derece yüksek olduğu söy-
cıdır. Kendini yetkin görme mesleki rehberlik lenebilir. Güç, bir kimsenin engelleyici, caydı-
ve psikolojik danışma hizmetlerinde, üzerinde rıcı koşullara karşın davranışı sürdürmeye
ayrıntılı bir şekilde durulan önemli bir kav- devam etmesidir. Yetkinlik beklentisi düşük
ram olarak karşımıza çıkmaktadır. Yetkinlik olan bireyler olumsuz yaşantılarla karşılaşın-
bireylerin mesleki aktivitelerini anlamada, ca davranışlarım değiştirmekte, güçlü olanlar
kariyer gelişimlerini açıklamada önemli bir sebat ve ısrar etmektedirler. Genellik: ise bir
kavramdır. kimsenin kendini yetkin gördüğü durumların
Yetkinlik, bireyin becerilerinin bir çeşitliliğini gösterir.
fonksiyonu değildir. Bireyin becerisin! kulla- Öz-yeterliği yüksek olan bir kişi başa-
narak yapabildiklerine ve daha neler yapabi- rısızlık durumunu doğrudan kendine mal
leceğine ilişkin yargılarının bir ürünüdür. etmeyip yanlış yol ve strateji izlediğini dü-
Yetkinlik, bireyin farklı durumlarla baş etme, şünmekte ve çabuk bir şekilde toparlanıp
belli bir etkinliği başarma yeteneğine, kapasi- başarıya odaklanabilmektedir (Bandura, 1977;
tesine ilişkin inancıdır. Kişisel yetkinlik algıla- Yıldırım ve İlhan, 2010). Yetkinlikle ilgili lite-
rında, bireysel ve çevresel faktörler önemli ratüre bakıldığında öz-yeterliğin bir davranı-
ölçüde etkilidir. Bireyin yetkinlik algıları 4 şın meydana gelmesinde, sürdürülmesinde ve
temel kaynaktan elde edilen bilgilerden oluş- kalıcılığının sağlanmasında etkili olduğunu
maktadır. Bunlar; gözlenmektedir (Aypay, 2010). Her ne kadar
1. Bireyin doğrudan kendi yaptığı başarılı Bandura (1977); öz-yeterliği bireyin kendi
ya da başarısız etkinlikler sonucunda elde ettiği yeteneğine yönelik algı durumu olarak tanım-
bilgiler. lasa da öz-değerlendirme yeteneğinin genel-
2. Dolaylı yaşantılar: Bireyin kendine lenebileceği görülmektedir ( Ekici, 2008). Bu
benzer başka kişilerin başarılı ya da başarısız anlayışın da etkisiyle son yıllarda öz-
etkinlikleri, onun aynı etkinlikleri kendinin de yeterlikten yeni bir kavram olan genel öz-
başarabileceğine yada başaramayacağına iliş- yeterlik kavramının türetildiği gözlenmekte-
kin yargısını güçlendirir. dir ( Scherbaum, Cohen-Charash ve Kern,
3. Sözel ikna: Bireyin başarabileceğine 2006). Yapılan çalışmalar incelendiğinde, ge-
ya da başaramayacağına ilişkin teşvikler nasi- nel öz-yeterliğin bireylerin geniş çaplı ve is-
hatler, tikrarlı bir biçimde stres yaratan durumlarla
4. Psikolojik durum: Bireyin stres ve başa çıkmadaki yetkinliği ile ilişkili olduğu
kaygı düzeyi onun yetkinlik düzeyin! De etki- görülmektedir (Luszczynska, Scholz &
lemektedir. Kaygı ve stres etkin bir şekilde Schwarzer, 2005; Tong ve Shanggui, 2004).
mücadele edilmesi aynı zamanda kişiyi de Yine bir çok çalışma da genel öz yeterliğin bir
rahatlatacaktır, îyi bir durumdaki bireyinde, çok davranışın yordayıcısı olarak karşımıza
bir işi başarı ile sonuçlandırma konusunda çıkmaktadır. (Tong ve Shanggui, 2004).
yetkinlik beklentisi de yüksek olacaktır (Sol- (Luszczynska, Scholz & Schwarzer, 2005).),
berg, Good, Nord, 1994). farklı psikolojik durumdaki bireyler (Rimm ve
Bandura yetkinlik beklentisinin 3 bo- Jarusalem, 1999) ile ilgili olduğu görülmekte-
yut açısından değişiklik gösterdiği görüşün- dir.
dedir (Kuzgun, 1997). Bunlar düzey, güç ve Yaşam doyumu, insanın mutluluğu
genellik boyutlarıdır. Düzey, bireyin başara- ile ilgili kavramlardan öznel iyi oluşubilişsel
cağına inandığı işin güçlük derecesini göster- yönünü temsil etmektedir. Öznel iyi oluş,
220
Mehmet Ali ÇAKIR
kişinin yaşamını bilişsel ve duygusal olarak ancak iş arama yetkinlik beklentisi üzerindeki
değerlendirmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu etkisi ile ilgili bir çalışmaya rastlanmamıştır.
değerlendirme, olaylara verilen duygusal Araştırma, ulusal ve uluslararası düzeyde
tepkileri ve doyumun bilişsel değerlendirme- kariyer gelişim alanına katkı sağlayacağı
sini içermektedir (Diener, 1984). İnsanlar, umulmaktadır. Bu çalışmada, yaşam doyum
birçok hoş ve çok az hoş olmayan duygular ve genel öz yeterliğin, iş arama yetkinliğini
hissettiklerinde, ilgi çekici aktivitelerde bu- yordayıp yordamadığı araştırılmıştır.
lunduklarında, birçok sevinç ve çok az acı İş arama yetkinlik beklentisi konu-
yaşadıklarında ve yaşamlarından memnun sunda yapılmış araştırmalara rastlanmaktadır.
olduklarında yüksek bir öznel iyi oluş yaşa- Hackett ve Betz (1981)’in yapmış oldukları
maktadırlar. İyi bir hayat ve ruh sağlığıyla çalışmada, yetkinlik beklentisinin bireylerin
ilgili başka özellikler de bulunmaktadır ancak bir davranışa girişip girişmeyeceklerinin
öznel iyi oluş alanı, kişinin yaşamına ilişkin önemli bir yordayıcısı olduğu görülmektedir.
kendi değerlendirmesi üzerinde yoğunlaş- Bireylerin mesleki tercihleri, seçmiş oldukları
maktadır (Diener, 2000). Yaşam doyumu ise meslekle ilgili gerekleri yerine getirme konu-
kişinin kendi seçtiği kriterlere göre yaşamının sunda kendilerine duydukları güvenle yani
niteliği hakkındaki genel değerlendirmesi yetkinlik düzeyi ile ilgilidir. Kadınların mes-
olarak ele alınmaktadır. Diener ve Lucas’a leki tercihleri genellikle kendilerini yetkin
(1999) göre, yaşam olarak gördükleri geleneksel kadın meslekleri
doyumu halihazır yaşamdan doyum, yönünde olmuştur. Erkeklerin ise kadın ve
yaşamı değiştirme isteği, geçmişten doyum, erkek mesleklerim yerine getirmedeki yetkin-
gelecekten doyumu içerirken. Doyum alanla- lik beklentileri oldukça yüksektir. Kadınlar
rı ise iş, aile, serbest zaman, sağlık, para, ben- geleneksel erkek meslek dallarında kendileri-
lik ve kişinin yakın çevresi olabilmektedir. ni yetkin görmez iken erkekler, her iki grup
Yaşam doyumu, bireylerin kendi ya- meslekte de kendilerini yetkin görmektedirler
şam örüntüleri ve standartları ile ilişkili süreç- (Hackett, 1995 ve Bonett, Stickel, 1992). Harri-
lerin bir bütünüdür. İş ya da çalışma zamanı son, Rainer ve ark. (1997) Amerikan üniversi-
bireyin yaşamı içinde önemli bir yer tutmakta telerinde çalışan 776 kişi üzerinde - bunlar,
ve bireysel hedeflere ulaşma düzeyini artır- yönetici, teknik eleman, temizlikçiler ve öğre-
masa da yaşam doyumunu artırmaktadır. tim elemanlarıdır - bilgisayarı etkin ve ayrıntı-
Yaşam doyumu bir anlamda bireyin belirledi- lı bir şekilde kullanabilme beceri düzeyleri ile
ği hedeflere ulaşma derecesi olarak da tanım- bilgisayarı iyi bir şekilde kullanabilme konu-
lanmaktadır (Aysan ve Bozkurt, 2004). Öz- sundaki yetkinlik beklenti düzeyleri arasın-
yeterlik ile yaşam doyumu arasındaki olumlu daki ilişkiyi incelemişlerdir. Bulgular Bandu-
ilişki, öz-yeterliği yüksek kişilerin stresli du- ra'nın kuramını doğrular niteliktedir. Yani
rumların üstesinden gelmeye yönelik başa yetkinlik beklentisi ile davranış arasında ya-
çıkma yeterliklerine sahip olmalarından anla- kın bir ilişki vardır. Bilgisayarı kullanabilme
şılabilir. Onlar “Ben onu yapabilirim.” tutu- konusunda yetkinlik beklentisi düzeyi yük-
muna sahiptirler (Azar, Vasudeva ve Abdol- seldikçe, karmaşık bilgisayar programları
lahi, 2006). yapma ve kullanma becerisi de artmaktadır.
Uygun öz-yeterlik inançları, bireysel Yine karmaşık bilgisayar programlarını kul-
gelişim ve iyi oluşu yükseltmede kullanılacak landıkça yetkinlik düzeyi yükselmektedir.
etkili müdahale ve düzenleme yöntemleri Mesleki karar verme sürecine ilişkin olarak
geliştirmek için çeşitli modeller önerir (Capra- Taylor ve Betz (1983) yapmış oldukları çalış-
ra ve diğerleri, 2006).Yine literatürde öz- mada, bireylerin yetkinlik beklentilerinin
yeterliğin ve yaşam doyumunun bir çok de- mesleki karar verme sürecinde önemli bir
ğişken üzerinde yordayıcılığı araştırılmış etkiye sahip olduğunu saptamışlardır.
Üniversite Öğrencilerinin İş Arama Yetkinlik Düzeylerinin İncelenmesi 221
Bireylerin kendilerini yetkin olarak düzeyleri düşmektedir. Psikolojik sağlık ve
görmeleri onların akademik başarılarında da yetkinlik arasındaki benzer ilişkiler Renato,
etkili olmaktadır. Lent ve Brown (1997a) 205 (2012)’ nın yapmış olduğu çalışmalarda da
üniversite öğrencisi üzerinde yaptıkları çalış- mevcuttur. Yetkinlik düzeyi arttıkça bireyle-
mada, akademik benlik kavramı, global aka- rin stress düzeylerinde bir azalma olmuştur.
demik yetkinlik beklentisi ile matematik yet- İkiz, Telef (2013) in yapmış olduğu ça-
kinlik beklentisi kavramları arasındaki ilişkiyi lışma bulgularında, akademik, sosyal ve duy-
incelemişler ve yapmış oldukları çok yönlü gusal öz-yeterlik inançlarının ergenlikte ya-
analizlerden sonra Bandura'nın kuramını şam doyumunun önemli bir yordayıcısı oldu-
doğrular nitelikte sonuçlar elde etmişlerdir. ğunu ortaya koymaktadır. Öz-yeterlik, Türk
Öğrencilerin matematik yetkinlik beklentileri ergenlerde yaşam doyumuna ilişkin varyan-
yükseldikçe, matematik dersinden elde ettik- sın %45’ini açıklamaktadır.
leri başarıları da artmaktadır. Benzer bir araş- Somay (1998)'ın yapmış olduğu bir
tırma Lent, Brown ve Larkin (1989) tarafından araştırmada da üstün yetenekli öğrencilerin
yapılmış ve iki ayrı yetkinlik beklentisi ölçü- yetkinlik beklentileri incelenmiştir. Öğrencile-
sünün akademik performans üzerindeki etkisi rin değişik düzeylerdeki başarı hedeflerine
araştırılmıştır. İlk uygulama, teknik ve fen erişmeyi kendileri için olası görme dereceleri-
bilimlerindeki meslek başlıklarına göre bu ne ilişkin yetkinlik beklentisi ölçeğinin her bir
mesleklerin "eğitimsel gereklerini" karşılama maddesinden aldıkları puan ortalamaları göz
açısından elde edilen global yetkinlik beklen- önünde bulundurularak gerçekleştirilen de-
tilerinin değerlendirilmesini içermektedir. ğerlendirmeler sonucunda maddelerin gene-
İkinci uygulamada temel mühendislik alanla- linde, Fen Lisesi kız ve erkek öğrenciler en
rında başarılı olma ile ilgili olan, akademik yüksek ortalamalara, normal lise öğrencileri
dönüm noktalarındaki özgül yetkinlik beklen- en düşük ortalamaya sahip olmuşlardır. Aynı
tisi değerlendirilmiştir. Sonuç olarak akade- çalışmada fen liselerinde okuyan üstün aka-
mik dönüm noktasındaki özgül yetkinlik bek- demik yetenekli öğrencilerin yetkinlik beklen-
lentisi, her iki yetenek düzeyinde de kolaylaş- tilerinin, normal liselerde öğrenim gören öğ-
tırıcı olduğu için başarıyı arttırmıştır. rencilerin yetkinlik beklentilerinden daha
Betz ve Hackett (1983) matematik yet- yüksek olduğunu bulmuştur. Yine lise öğren-
kinlik beklentisini çeşitli değişkenler açısın- cileri üzerinde yapılan bir çalışmada Hamam-
dan inceledikleri çalışmalarında, matematik cı (1997) Kız Meslek Lisesi öğrencilerinin mes-
yetkinlik beklentisinde cinsiyet farklılıklarının leki yetkinlik beklentilerini incelemiş ve çocuk
olduğunu saptamışlardır. Erkek öğrencilerin gelişimi bölümü öğrencilerinin mesleki görev-
matematik yetkinlik beklentileri kız öğrenci- leriyle ilgili bir alanda çalışma, hazır giyim
lerden yüksektir. Benzer şekilde yüksek bir bölümü öğrencilerinin de verilen görevleri ev
matematik yetkinlik beklentisine sahip olan yaşamlarında kullanma konularında kendile-
öğrencilerin temel bilimleri tercih ettikleri rini yetkin gördüklerini bulmuştur. Ayrıca
belirtilmiştir. Benzer sonuçlar Lopez, Brown sınıf düzeylerine göre öğrencilerin mesleki
ve ark. (1997b) tarafından da bulunarak Ban- yetkinlik beklentileri arasında anlamlı bir fark
dura'nın teorisi desteklenmiştir. Ancak cinsi- olduğu saptanmıştır.
yetler arası bir fark bulunamamıştır. Üniversite öğrencilerinin işsizlik kay-
Rusu ve arkadaşlarının (2013) yapmış gıları üzerine yapılan bir araştırmada şu bul-
olduğu araştırmada da yetkinlik düzeyi ile gular elde edilmiştir (Önder, 1994):
kaygı arasında negatif bir ilişki bulmuştur. 1. İş alanı dar öğretim bölümlerinde
Yani yetkinlik düzeyi arttıkça bireylerin kaygı okuyan üniversite son sınıf öğrencilerinin,
222
Mehmet Ali ÇAKIR
mezuniyet sonrası, iş arama yaşantısına iliş- yetkinlik düzeylerinde fark var mı-
kin kaygıları yüksektir. dır?
2. Gençlerin iş arama kaygılarının te- 2. Yaş düzeyleri farklı
melinde " iş dünyası hakkında yeterli bilgiye Üniversite öğrencilerinin iş arama
sahip olmamaları" nedeni, birinci sırada yer yetkinlik düzeylerinde fark var mı-
almaktadır. dır?
3. Öğrencilerin iş arama kaygılarının 3. Eğitim gördükleri bö-
içeriği dikkate alınarak hazırlanmış olan Me- lümlerin iş bulma imkanına göre
zuniyet Sonrası Hazırlık Programının", öğren- Üniversite öğrencilerinin iş arama
cilerin iş arama kaygısını azaltma yönünde yetkinlik düzeylerinde fark var mı-
etkisi olmuştur. dır?
Alan yazında yapılan araştırmalar in- 4. Evli, bekar olma du-
celendiğinde, kendini yetkin görme bireylerin rumuna göre Üniversite öğrencileri-
mesleki tercihlerinde, meslekteki başarıların- nin iş arama yetkinlik düzeylerinde
da ve akademik başarılarında önemli bir etki- fark var mıdır?
ye sahiptir. Bireyin kendine uygun bir iş bul- 5. Başarı durumlarına
masını etkileyen birçok neden olmakla birlik- göre Üniversite öğrencilerinin iş ara-
te, bireyin iş arama yetkinlik beklenti düzeyi- ma yetkinlik düzeylerinde fark var
nin de bu konuda etkili olduğu söylenebilir. mıdır?
Bu sebeple mezuniyet aşamasında ya da me- 6. Yaşam doyumu ve
zuniyet sonrasında iş arama ve bulmaya yö- genel öz yeterlik düzeyi Üniversite
nelik olarak bireylerin yetkinlik düzeylerinin öğrencilerinin iş arama yetkinlik dü-
belirlenmesine ve araştırılmasına ihtiyaç du- zeylerini yordamaktamıdır?
yulmaktadır. Bu araştırmanın iki amacı bu- 7. Cinsiyete göre, yaşam
lunmaktadır. Araştırmanın birinci amacı, doyumu ve genel öz yeterlik düzeyi
üniversite öğrencilerinin iş arama yetkinlik Üniversite öğrencilerinin iş arama
beklenti düzeylerini belirleyecek geçerli ve yetkinlik düzeylerini yordamaktamı-
güvenilir bir araç geliştirmektir. İkincisi, üni- dır?
versite öğrencilerinin iş arama yetkinlik bek- Araştırmanın gerekçesi ve önemi
lenti düzeylerinin cinsiyet, başarı düzeyi, Toplumların gelişmesinde, nitelikli
öğrenim görülen bölüm, öğrenim görülen insan yetiştirme gereksiniminin büyük bir
bölümden memnun olup olmama ve öğrenim önem kazandığı günümüzde, öğrencilerin
görülen bölümün iş bulma olanakları hakkın- bütün yönleriyle tanınması ve mesleki gelişim
daki algıları değişkenlerine göre anlamlı ola- görevlerini tamamlamaları eğitimin temel
rak farklılaşıp farklılaşmadığını ortaya koy- amacıdır. Çağdaş eğitim, öğrenciyi merkez
maktır. alan bir eğitim anlayışını benimsemektedir.
Problem Günümüzde, konu alanlarından hız alan eği-
Bu araştırmada Üniversite öğrencile- tim programları, yerlerini, öğrenciden hız
rinin yaşam doyumu, genel öz-yeterlik düzey- alan eğitim programlarına bırakmıştır. (Kep-
lerinin, iş arama yetkinlik düzeyini yordayıp çeoğlu, 1996). Bu nedenle, okullarda verilen
yordamadığı ile iş arama yetkinlik düzeyinin eğitim, temel olarak bireylerin bütün yönle-
bir takım değişkenlerle ilişkisi olup olmadığı riyle gelişimini sağlamaya yönelik olarak
incelenmektedir. verilmelidir. Üniversitelerde verilen meslek
Alt Problemler eğitimi yalnızca iş dünyasının ihtiyacı olan
1. Cinsiyetleri farklı elemanı yetiştirmek ve işin özelliklerini kav-
Üniversite öğrencilerinin iş arama ramaya yarayacak bir nitelikte olmalıdır. Bi-
reylerin gelecekte karşılaşacakları sorunlara
Üniversite Öğrencilerinin İş Arama Yetkinlik Düzeylerinin İncelenmesi 223
yaklaşım biçimlerini ve değerlendirmelerini Veri Toplama Araçları
olumlu yönde geliştirmek, onların iş dünyası- Bu bölümde araştırmada kullanılan
na daha sağlıklı biçimde hazırlanmalarını da envanterler hakkında bilgi verilmiştir.
sağlamalıdır. Yaşam Doyum Ölçeği
Bireylerin gelişiminde ve davranışla- (The Satisfaction With Life) yaşam
rının nedenlerini araştırmada bir çok psikolo- doyumunu tespit etmek amacıyla Diener ve
jik yaklaşım ve tanımlar kullanılmaktadır. Bu arkadaşları Emmons, Larsen ve Griffin (1985)
yaklaşımların her biri davranışın nedenlerini tarafından geliştirilmiştir. Bu ölçek "yaşamım
açıklamada farklı görüşler ortaya koymakta- birçok yönüyle ideallerime yakın, yaşam ko-
dır. Son zamanlarda yapılan çalışmalarda şullarım çok iyi, yaşamımdan hoşnudum, şu
bireylerin kişisel yetkinlik beklentileri(Self- ana kadar istediğim şeyleri elde edebildim ve
efficacy expectations) bu davranışların neden- yeniden dünyaya gelseydim yaşamımdan
lerini açıklamada temel bir çerçeve oluştur- hemen hemen hiçbir şeyi değiştirmezdim"
maktadır. Bireylerin bir çok davranışın teme- ifadelerini içeren 5 maddeden oluşmaktadır.
linde yetkinlik beklentilerinin düşük ya da Bu ifadeleri cevaplayana uygunluk derecesini
yüksek olması o davranışı gerçekleştirme belirlemek amacıyla 1'den 7'ye kadar seçenek-
konusunda önemli ölçüde etkili olmaktadır. İş ler sunulmuştur. Ölçekler arasında en çok
arama ve bulma konusunda da bireylerin kullanılan bir değerlendirme aracı olup, iç
yetkinlik beklentileri oldukça etkilidir. İş bu- tutarlık katsayıları 80 ile 89 arasında değiş-
labilmenin ön koşulu bireyin bir işi bulabile- mektedir. Yaşam doyumu ölçeğinden alınabi-
ceği konusunda kendine güven duymasıdır. lecek en yüksek puan 35, en düşük puan ise
Her ne kadar iş imkanlarının sınırlı olduğu 5'tir.
günümüz şartlarında, iş bulamayan kişilerin İnsanların genel olarak yaşamların-
yetkinlik düzeylerinin düşük olduğu tahmin dan ne kadar memnun olduğunu değerlen-
edilmektedir. Bu nedenle bireylerin iş arama dirmektedir. Ölçek, finansal durum, sağlık
ve bulma konusunda yetkinlik beklentilerinin veya başarı gibi belli yaşam alanları için
hangi düzeyde olduğunun bilinmesi işsizlik memnuniyet ölçmemekte ancak tüm bu alan-
sorununun çözümüne de önemli katkılar geti- ları genel olarak düşünüp, yaşam alanlarını
recektir. kendi istedikleri şekilde sıralandırıp cevap
vermelerini sağlamaktadır.(Güler,
YÖNTEM Emeç,2006).
Bu araştırmada Üniversite öğrencile- Ölçekten alınan puanın düşük olması
rinin yaşam doyumu, genel öz-yeterlik düzey- yaşam doyumunun düşük olduğunun göster-
lerinin, iş arama yetkinlik düzeyini yordayıp gesi olarak kabul edilmektedir. Bireyin yük-
yordamadığı ile iş arama yetkinlik düzeyinin sek puan alması da yüksek yaşam doyum
bir takım değişkenlerle ilişkisi olup olmadığı düzeyi olarak kabul edilir. Ölçeğin geçerlilik
tarama yöntemi ile test edilmiştir. ve güvenilirliği Sultan Çamur Karataş tara-
Araştırma Kapsamına Giren Bireyler fından 1988 de yapılmıştır.(Yılmaz, Sayıl,
Bu araştırma 2014-15 eğitim-öğretim 1996)Ölçeğin Türkçeye uyarlaması Köker
döneminde Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi (1991) tarafından yapılmıştır.
Eğitim Fakültesinde pedagojik formasyon Genel Öz-Yeterlik Ölçeği
eğitim programına katılan 281 kız 109 erkek Schwarzer ve Jarusalem tarafından
toplam 390 üniversite öğrencisi ile yürütül- 1979 yılında Almanya’da geliştirilen Genel
müştür. Öz-Yeterlik Ölçeği ilk olarak 20 madde olarak
hazırlanmıştır. 1981 yılında yapılan düzeltme-
224
Mehmet Ali ÇAKIR
lerle 10 maddeye indirilen ölçek 1995 yılında bulunmuştur. Elde edilen bulgular ölçeğin
son haline getirilmiştir. İngilizce de dâhil ol- geçerli ve güvenilir bir ölçek olduğunu gös-
mak üzere 28 dile çevirisi yapılan ölçeğin termektedir. Benzer ölçüt geçerliği de -.51
birçok araştırmacı tarafından öncelikli olarak bulunmuştur. İAYDÖ’nde yer alan her bir
kullanıldığı bilinmektedir. madde iş arama beklenti düzeyine yönelik
Türkçeye uyarlama çalışması Aypay olarak bireylerin yapması beklenen davranış
(2010) tarafından yapılan ölçek değişik çevre- ifadelerinden oluşmaktadır. Birey her bir ifa-
lerin yeni ve zor görevlerle başa çıkma yeterli- deyi dikkatli bir şekilde okuyarak, o ifadeyi
liği inancını test etmektedir. Tamamı pozitif yerine getirmede kendine ne kadar güven
ve 10 maddeden oluşan ölçek tamamen yanlış duyduğunu 1'dan 5'e kadar derecelendirmesi
ve tamamen doğru noktalarıyla sınırlanan beklenmektedir. Ölçekten alınabilecek puan-
4’lü likert tipinde hazırlanmıştır. Örneğin bir lar 29 ile 145 arasında değişmektedir. Alınan
madde “Önüme çıkan zorluk ne olursa olsun, yüksek puan olumlu yetkinlik algısını yan-
üstesinden gelebilirim.” dir. Ölçek iç tutarlılı- sıtmaktadır.
ğı tüm ülkeler üzerinde yapılan çalışmayla Verilerin Analizi
α=.86 olarak belirlenmiştir. Maddelerde yük- Araştırmanın verilerinin çözümlen-
sek puan almak yüksek seviyedeki genel öz- mesi SPSS 12 ve Lisrel 8.7 programları kulla-
yeterliğe işaret etmektedir. nılmıştır. Hipotezlerin test edilmesinde .05
İş Arama Yetkinlik Düzeyi Ölçeği anlamlılık düzeyinde test edilmiştir.
(İAYDÖ) : Çakır ve Tagay( 2015) tarafından
Üniversite öğrencileri için geliştirilen iş arama BULGULAR
yetkinlik beklenti düzeyi ölçeği 29 madde 4 Bu bölümde iş Arama yetkinlik düze-
boyuttan oluşmaktadır. Alt ölçeklerin Cron- yi ile cinsiyet, yaş, başarı düzeyi, evli olup
bach Alpha iç tutarlılık katsayıları birinci alt olmama durumu, iş bulma imkanı gibi değiş-
ölçek için 0,87; ikinci alt ölçek için 0,81; üçün- kenlere ilişkin bulgular ile yaşam doyumu ve
cü alt ölçek için 0,80 ve dördüncü alt ölçek genel öz-yeterliğin iş rama yetkinliği yordayıp
için 0,75 bulunmuştur. Ölçeğin toplam puan yordamadığına ilişkin regresyon analizi so-
Cronbach Alpha iç tutarlılık katsayısı 0,91 nuçlarına yer verilmiştir.
Tablo I. Üniversite öğrencilerinin cinsiyetlerine göre iş arama yetkinlik düzeyleri için
yapılan bağımsız gruplar t testi sonuçları
Cinsiyet N X Ss df t p
KIZ 281 116.62 13.91
388 .611
.911
ERKEK 109 117.61 15.32
Tablo I incelendiğinde cinsiyet değiş- yetkinlik düzeylerinde anlamlı bir farklılık
kenine göre üniversite öğrencilerinin iş arama yoktur.
Üniversite Öğrencilerinin İş Arama Yetkinlik Düzeylerinin İncelenmesi 225
Tablo II. Üniversite öğrencilerinin yaş değişkenine göre iş arama yetkinlik
düzeyleri ANOVA sonuçları
YAŞ N X Ss Kareler T sd K. Ort F p
18-24 123 115.38 13.53
25-29 148 115.75 16.05 1547.22 2 773.612 3.831 .023
30 ve üstü 119 119.89 12.30
Tablo II’ de görüldüğü gibi üniversite da 30 ve üstü yaş grubu ile 18-24 yaş grubu
öğrencilerinin yaş değişkenine göre iş arama arasında p<.05 düzeyinde (p.037) 30 yaş üstü
yetkinlik düzeyleri incelendiğinde gruplar lehine anlamlı bir fark, yine 25-29 yaş ile de
arasında anlamlı düzeyde farklılık olduğu p<.05 düzeyinde (p.048) anlamlı bir fark çık-
bulunmuştur, t(2)= 3.831, p<.05. Yaş arttıkça mıştır. Yaş ilerledikçe bireylerin tecrübeleri
bireylerin yetkinlik düzeyleri de artmaktadır. artmakta bu yetkinlik düzeylerine olumlu
Farkın hangi gruplardan kaynaklandığını yansımaktadır.
öğrenmek için yapılan tukey testi sonuçların
Tablo III. Üniversite öğrencilerinin iş bulma imkanına göre değişkenine göre iş arama
yetkinlik düzeyleri ANOVA sonuçları
İş B. İmk. N X Ss Kareler T sd K. Ort F p
Kötü 111 114.07 14.96
Normal 137 117.73 11.48 1265.96 2 632.984 3.12 .074
İyi 142 118.30 15.94
Tablo III’ de görüldüğü gibi üniversi- ğinde gruplar arasında anlamlı düzeyde fark-
te öğrencilerinin iş bulma imkanı değişkenine lılık bulunmamıştır.
göre iş arama yetkinlik düzeyleri incelendi-
Tablo IV. Üniversite öğrencilerinin evli ya da bekar oluşlarına göre iş arama yetkinlik düzeyleri
için yapılan bağımsız gruplar t testi sonuçları
Evli/Bekar N X Ss df t p
EVLİ 123 119.93 11.41
388 2.86
.023
BEKAR 267 115.505 15.28
Tablo IV incelendiğinde üniversite nusunda daha yetkin olmasını nedeni yaşam
öğrencilerinin evli yada bekar oluşlarına göre şartlarının, aileyi geçindirme gerekliliğinin
iş arama yetkinlik düzeylerinde anlamlı bir bireyleri daha mücadeleci yaparak yetkinlik
fark çıkmıştır. Evli olan bireyler iş arama ko- algılarını yükselttiği düşünülmektedir.
226
Mehmet Ali ÇAKIR
Tablo V. Üniversite öğrencilerinin akademik başarı durumlarına göre iş arama yetkinlik düzey-
leri için yapılan bağımsız gruplar t testi sonuçları
B. Durumu N X Ss df t p
Normal 171 114.88 14.92
388 2.32
.014
İyi 219 118.47 13.64
Tablo V incelendiğinde üniversite öğ- sonuçlara göre modelin uygun olduğu söyle-
rencilerinin akademik başarı durumlar değiş- nebilir (Kline, 2010).
kenine göre üniversite öğrencilerinin iş arama Genel öz yeterlilik ölçeğine ilişkin
yetkinlik düzeylerinde anlamlı bir fark bu- DFA sonuçlarına göre; tüm değerleri manidar,
lunmuştur. Her alanda olduğu gibi akademik ve hata varyansları 0.90 dan küçüktür. Uyum
başarı, insanları güçlü kıldığı gibi, yetkinlik indeksleri =133.72 (sd=34, p<0.05), (
algılarını da olumlu etkilemiştir.
)=3.93, RMSEA=0.082, GFI=0.93,
İş Arama-Yaşam Doyumu ve Genel
Öz Yeterlilik Yol Analizi
AGFI=0.89, NFI=0.96, NNFI=0.96, CFI=0.97 ve
İş aramaya karşı tutum ölçeğine iliş-
SRMR=0.049 olarak hesaplanmıştır.
kin DFA analizleri yapılmış ve sonuçlar şu
Genel olarak tüm ölçme modellerinin
şekilde belirlenmiştir. T değerlerinin tümü-
doğrulandığı ve yol analizine uygun olduğu
nün 2.56’yı aştığı için 0.01 yüzeyinde mani-
söylenebilir.
dardır ve 0.90’ın üzerinde hata varyansı bulu-
Yol analizi sonuçlarına göre elde edi-
nan madde olduğu tespit edilmemiştir. Modi-
len yapısal eşitlik denklemi aşağıdaki şekliyle
fikasyon önerileri doğrultusunda 19. ve 20.
elde edilmiştir.
Maddeler, 6. Ve 7. Maddeler, 4. Ve 5. Madde-
İş arama = 0.10*Yaşam Doyum +
ler, 8. Ve 9. Maddeler, 24. Ve 25. Maddeler
0.54*Genel Öz Yeterlilik, R² = 0.33 bu durum-
arasında toplam üç modifikasyon yapılmış ve
da yaşam doyum ve genel öz yeterliliğin iş
modifikasyonların uyum değerlerine anlamlı
aramaya karşı tutumu düşük-orta düzeyli,
düzeyde katkı sağladığı görülmüştür.
yordadığı söylenebilir.
Analizden elde edilen uyum indeksle-
Yapılan yol analizi sonuçlarına göre
ri =1267,77 (sd=372, p<0.05), ( )=3.40, elde edilen bulgular şu şekildedir. T değerle-
rine bakıldığında Yaşam doyum ile İş arama-
RMSEA=0.074, GFI=0.82, AGFI=0.79, ya karşı tutum arasındaki t değeri manidar
NFI=0.93, NNFI=0.95, CFI=0.96 ve bulunmamıştır t=1.87. Fakat Genel öz yeterli-
SRMR=0.064 olarak bulunmuştur. lik ve iş aramaya karşı tutum arasındaki t
Yaşam doyum ölçeğine, ilişkin elde değeri 0.01 düzeyinde manidardır ve 0.90’ın
edilen DFA sonuçlarına göre; üzerinde hata varyansı tespit edilmemiştir.
Tüm t değerlerinin 0.01 düzeyinde Bunun yanı sıra elde edilen uyum in-
manidar olduğu ve hata varyanslarının deksleri ise şu şekildedir.
0.90’nın üzerinde olmadığı görülmüştür. Elde =2022.90 (sd=893, p<0.05), (
edilen uyum indeksleri şu şekildedir.
)=2.26, RMSEA=0.057, GFI=0.81,
=13.69, (sd=5, p<0.05), ( )=2.73,
AGFI=0.79, NFI=0.93, NNFI=0.96, CFI=0.96 ve
RMSEA=0.067, GFI=0.99, AGFI=0.96, SRMR=0.057 olarak bulunmuştur.
NFI=0.98, NNFI=0.98, CFI=0.96 ve
SRMR=0.025 olarak bulunmuştur. Elde edilen
Description:In the study, t-test, variant analysis and multiple regression analysis are Üniversite Öğrencilerinin İş Arama Yetkinlik Düzeylerinin İncelenmesi. 219.
