Table Of ContentSelçuk Üniversitesi Selcuk University
Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi Journal of Social and Technical Researches
Sayı: 12, 2016, ss. 83-103 Volume:12, 2016, p. 83-103
SÜRDÜRÜLEBİLİR TURİZM ÇEŞİTLERİ
TYPES OF SUSTAINABLE TOURISM
Yrd. Doç. Dr. Betül GARDA1, Dr. Metehan TEMİZEL2
1Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu. Konya
2Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu. Konya
[email protected], [email protected]
ÖZET
Ekonomik, siyasi, hukuki ve sosyal gibi çevresel faktörler, yirmi birinci yüzyılda, büyük bir dönüşüm
geçirmektedir. Bilgi teknolojileri ve ulaştırma hizmetlerinin gelişimi her şeyi değiştirdi: bireyler, toplum ve
ülkeler arasındaki etkileşim yoğunlaştı. Bireylerin yaşam tarzları, zevkleri ve alışkanlıkları, değerleri ve kültürel
etkinlikleri küresel etkileşime bağlı moda trendleri yönünde değişti. Uluslararası turizm faaliyetleri arasındaki bu
etkileşim de uluslar üstü bir boyut kazandırarak farklılaştı.
Günümüz ekonomisinde, dünya çapında uluslararası turizm endüstrisi aktif bir rol oynamaktadır.
Turizm endüstrisi, bireylerin gelir düzeyinin artması, refah seviyesi ve değişen hayat felsefesine paralel olarak
ülkenin önemli gelir kaynağı olmaya devam etmektedir. Bu nedenle, uluslararası turizmdeki sürdürülebilir
turizm çeşitlerini incelemek önemlidir. Bu çalışmanın temel amacı uluslararası turizmdeki yeni çeşitleri ortaya
koymak ve bu faaliyetlerinin sürdürülebilirliğini ölçmektir.
Anahtar Kelimeler: Sürdürebilir Turizm, Yeni Turizm Çeşitleri
ABSTRACT
Economic, political, legal and social aspects has experienced a great deal of differences in the twenty-
first century. The development of information technologies and transportation services changed every things:
like individuals, society and the interaction between countries has intensified. Individuals ' lifestyles , tastes and
habits , values and cultural activities varies with the global interaction . This interaction of international tourism
activities were also differentiate by providing a supranational dimension .
In today's economy , worldwide international tourism industry plays an active role . The tourism
industry , increasing income level of individuals, welfare level and parallel to the changing philosophy of life, an
important source of income for the country to be the remains. Therefore, to examine nishes in international
tourism is important . The main purpose of this study clear the new trends in international tourism and measure
the sustainableness of the new kind of tourism activities
Key Words: Sustainable Tourism, The NewTypes of Tourism
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
1. Giriş
Sürdürülebilirlik kavramı; ekolojik, toplumsal, politik ve ekonomik pek çok alanda
genişleyen bir etki alanına sahiptir. Kitlesel turizm faaliyetlerinin günlük yaşamın bir parçası
haline gelmesi ve sanayi devrimi sonrasında gelişen ağır endüstriler, sağladıkları faydanın
yanı sıra, çevre üzerinde yok edici bir tahribata neden olmuşlardır. Buna ilave olarak, hızlı
nüfus artışı ve aşırı doğal kaynak tüketimi sonucu ortaya çıkan bozulma; çevrenin
korunmasını zorunlu hale getirmiştir. Dolayısıyla toplumlarda aşırı ve bilinçsiz doğal kaynak
tüketimine karşı bir tepki oluşturmuştur. Bu çerçevede sürdürülebilirlik: “günümüzün
ihtiyaçlarının gelecek nesillerin yaşam standartlarını zedelemeden karşılanması” olarak kabul
edilebilir. Diğer bir tanıma göre ise; sürdürülebilirlik “toplum veya ekosistem gibi devam
eden bir sistemin işlerini kesintisiz, bozulmadan veya aşırı kullanımla ana kaynaklara aşırı
yüklenilip tüketilmeden sürdürebilmesi yeteneğidir”(Karaman, 1996).
Turizm endüstrisinde, 1950’li yıllarda ortalama 25 milyon kişi olan turist sayısı
2000’li yıllarda 700 milyon kişi dolayına ulaşmıştır. Aynı yıllarda, 2.1 milyar dolar olan
dünya turizm gelirleri, 28 kat artışla, 477 milyar dolara ulaşmıştır (Turizm Bakanlığı, 2002).
Dünyada yaklaşık 350 milyon insan turizm sektöründe istihdam edilmekte ve uluslararası
sermaye yatırımlarının yaklaşık %9’u turizm alanında yapılmaktadır (UNWTO, 2013).
UNWTO tarafından açıklanan verilere göre, 2015 yılında uluslararası turist sayısı yüzde 4.4
oranında artarak 1 milyar 184 milyon civarında seyretmiştir. Bu, 2015'te bir önceki yıla göre
50 milyon daha fazla kişinin seyahat etmesi olarak ifade edilebilir. Yani, turist sayısı, 2010
yılından bu yana her yıl yüzde 4 ve üzeri oranda artış göstermiştir. Günümüzde gelir
seviyesindeki yükselmeler, çalışma koşullarının iyileşmesi, teknolojideki gelişmelerle ulaşım
araçlarının hızlı ve konforlu hale gelmesi ve bilişim teknolojilerindeki gelişmelerin iletişim
imkanlarını artırması sonucunda turizm, geniş kitlelerin ilgi alanı ve günlük ihtiyacı haline
gelmiştir. Dolayısıyla, turizm toplumlar arasında olumlu bir etkileşim sağlanması, dış
ödemeler dengesinin iyileştirilmesi, istihdam ve bölgesel kalkınmaya olan katkıları nedeniyle
ülkeler için vazgeçilmez bir unsur halindedir.
21. Yüzyılda gerçekleşen coğrafik sınırların ortadan kalkması, uluslararası yatırımların
yaygınlaşması, farklı kültürler arasındaki etkileşimin artması, dünyanın her yerinde geçerli
ortak dillerin kullanımı, ekonomik, sosyal ve teknolojik dönüşümün yaşanması gibi faktörler;
hizmet sektörünün ekonomik faydanın odak noktası olmasına ve pazarların küreselleşmesine
neden olmuştur. Dolayısıyla, uluslararası rekabet her alanda boyut değiştirdiği gibi
uluslararası turizm endüstrisinde de yoğun değişikliklere neden olmuştur. Ayrıca turizm
endüstrisinde rekabet; üretilen turistik ürünlerin kalitesinin ve güvenilirliğinin yükseltilmesi,
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
turistik çeşidinin artması, turist beklentilerine uygun ürün karmasının oluşturulması sonucunu
doğurmuştur. Kısacası, dünya turizminde turist davranışları, piyasa ve ekonomi kuralları
radikal bir biçimde değişmiştir.
Turistik ürün tüketicileri boş zamanlarını ve harcamalarını, bir tur satın alıp, aynı
deneyimleri tekrar yaşamak yerine; farklı deneyimler kazanabilecekleri, daha aktif fırsatlara
yönlendirme eğilimindedir. Turizm sektöründe aracıların sayısının artması, farklı deneyimleri
sunmaları ve modern teknolojiyi daha yoğun kullanmalarıyla oluşan seyahat imkânları,
turistlerin boş zaman etkinliklerini çeşitlendirmiştir. Bu sebeple çalışmamızda uluslararası
turizm pazarlaması alanındaki önemli araştırmaların incelenmesi amaçlanmıştır. Uluslararası
turizm sektöründeki gelişmeler dört unsur çerçevesinde incelenmiştir. Bu dört unsur:
ziyaretçiler, sektör ve ürünler, toplum ve çevre olarak belirlenmiştir.
2. Yeni Ziyaretçi Profili
Çağımızda turist olarak adlandırdığımız ziyaretçiler homojen bir grup değildir ve
profilleri geniş kapsamlıdır. Mevcut pazardaki aktif ziyaretçiler, ilerideki yaşlarında da
alışkın oldukları hobilerini devam ettirmeyi tercih etmektedirler. Bu durum, oldukça varlıklı
ve emeklilik çağında olan bir kesimin seyahate ayıracak zamana sahip bir şekilde, büyük
pazar olarak karşımıza çıkmasına neden olacaktır. Orta yaş ve üstündeki aktif turizm
katılımcıları için Maslow’un (1954), ‘İhtiyaçlar Hiyerarşisi’ olarak bilinen sınıflandırmada
ihtiyaçları beşinci düzey olan, kendini gerçekleştirme, günlük hayat monotonluğundan
kaçıştan daha önemli bir güdü olacak ve keşif seyahatlerini destekleyecektir. Bu tüketicilerin
bazıları, ayrıca, fiziksel canlılık ve yeteneklerini muhafaza etmeyi hedefleyerek, orta yaşın
enerji ve hareketliliklerini azaltmasına izin vermeyeceklerdir. Dolayısıyla, bu pazar bölümün
payının fiziksel mücadele içeren tatillerin sayısını artırmaktadır. Millington’a göre (2001);
rafting, kış sporları, binicilik ve diğer turizm etkinliklerine katılmak için seyahat edenlerin
üçte biri 50, 60 ve hatta 70li yaşlarında da aynı etkinlikleri tercih etmektedir. Mintel (2000)
ise, bazı seyahatçilerin kararlı bir şekilde geleneksel ‘senyör seyahatlerden’ kaçındığını
vurgulamıştır (Aktaran: Ewert ve Jamieson, 2003: 76).
Dünya gezgini olarak adlandırılabilecek, yüksek eğitimli daha genç insanlar, eğitim
seyahati beklentileri olan bir pazar bölümü olarak görülmektedir. Bireyselleşmiş yaşam
tarzları aileleri de etkileyerek, yaşları büyük olan çocuklarıyla geziye katılma olasılıkları
azaltacak ve turizm pazarlamacılarının gençleri kültürlü ve eğitimli alıcılar olarak
görmelerini sağlayacaktır. Internet alışkanlıkları, gençlerin bilgi almasını ve kendi
seçimlerini yapmasını kolaylaştırmaktadır. Bu nedenle, turizm harcama kararlarının çocuklar
tarafından alınması olasıdır (Richards ve Wilson, 2006: 45-47).
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
2000’li yılların başında, insanlar aile kurmayı ileri yaşlara erteledikleri için,
günümüzde, ailelere odaklanmış turizm ürünlerinin sayılarında da artış olmuştur. Çünkü
yetişkinler aile kurduklarında, boş zaman ve tatil etkinliklerine katılmak için çocuklarını
yalnız bırakmaya isteksizdirler. Aile yaşam döngüsünde, yetişkinler için, boş zaman oldukça
değerli bir emtiadır. Mintel’in (2000) yaptığı araştırmada 0-15 yaş arası çocuk sahibi
ebeveynlerin tatil öncelikleri; televizyon seyretmek, dışarıda yemeğe gitmek gibi
etkinliklerden oluşmaktadır. Bu tip tüketiciler için zaman baskısının anlamı, satın alacakları
hizmetlerde, kaliteli bir tatil deneyiminden maksimum fayda sağlamaya çalışmaktır.
Ayırdıkları kısıtlı zamanlarını, vasat ve sıradan bir tatil için harcamak istememektedirler.
Ayrıca aileler için bütçe de uzak ve alışılmamış destinasyonları seçmelerini engelleyebilecek
önemli bir konudur (Williams ve Soutar, 2005: 248-249).
Esnek çalışma saatleri olan hizmet ve bilişim sektörlerinin artışı, kadınların çalışma
hayatına katılmalarını kolaylaştırmıştır. Bu eğilim, finansal olarak bağımsızlık kazanan
kadınların, bireysel olarak, turizm hizmetlerinden faydalanma oranlarını da artırmıştır. Bu
fırsat sürdürülebilir turizm için tedarikçilerin ürünlerini hazırlarken, sadece erkeklere yönelik
etkinlikleri organize etmelerini önleyecektir (Swarbrooke vd, 2003: 258).
Bekâr insanların sayısındaki yükseliş, turizm endüstrisinde bekârları sosyalleştirecek
turistik ürünleri hazırlamaya yöneltmektedir. Farklı milliyetten olan insanların, ortak
beklentilerine göre hazırlanmış turizm ürünleri oldukça büyük bir tüketici potansiyeline
sahiptir.
Sürdürülebilir turizm hareketlerinin gelişimine katkıda bulunacak dört önemli
motivasyon bulunmaktadır (Sung , 2000):
Kaçış: Kentsel yaşamın stresinden, aşırı çalışma yükünden ve tüketim toplumunun
maddi kültüründen uzaklaşma güdüsüdür. Sürükleyici turizm etkinlikleri, doğaya
yakınlık ve basit yaşam tarzı ile bu kaçış ihtiyacının giderilmesini sağlayabilecektir.
Kendini Gerçekleştirme: Yüksek eğitim, uzmanlık gelişimi ve medya yayınları ile
artan kendini geliştirme kavramının keşfi, ihtiyaçları çeşitlenmiş bir talep
oluşturmuştur. Muller ve Cleaver’a göre (2000) bu durum, iki değişikliği beraberinde
getirmektedir. Bunlar; insanların hedeflerini gözden geçirmesine neden olan iç
gözlem ve kabiliyetlerine uygun en iyi şeyi yapma arzusudur. Böylece, yaşlı
katılımcılar, turizm pazarının büyük bir bölümü haline gelmektedir.
Uyarılma ve coşku: Tüketicilerin yenilik ve farklı deneyimlere olan arzusu doyumsuz
görünmektedir. Zaman kısıtlılığının baskısı, yoğun ve coşkulu deneyimlerin talep
edilmesine neden olmaktadır. Sıra dışı ve deneyimsel yapıya sahip bu etkinlikler,
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
heyecan arama ihtiyacını gideren en geçerli çareler olarak görülmektedir. Etkinlik
türleri ile ilgili gerekli bilgiler televizyon veya internet aracılığıyla elde edilmektedir.
Tüketicilerin sahip olmak istedikleri üstün nitelikler: Günümüzde, bireylerin tercih
ettikleri boş zaman etkinlikleri ve tatil tipleri, onların karakter yapısı ve değerlerini
göstermektedir. Aktif katılımlı etkinlikler, bireylere cesaret, dayanıklılık, yiğitlik,
diğerlerinden farklılık, bağımsızlık, beceri ve diğer etkili nitelikleri kazandırmaktadır.
3. Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
Sürdürülebilir turizm; Turistik merkezin ayırt edici çekiciliklerinin korunarak geleceğe
aktarılması olarak ifade edilebilir. Dünya Turizm Örgütü, sürdürülebilir turizm için üç temel
ilke öngörmüştür. Bunlar; ekolojik ve biyolojik çeşitliliğin korunması, ev sahibi toplumların
özgün sosyokültürel değerlerinin bozulmaması ve yerel halkın turizm sektöründe istihdamı
sağlanarak, toplumsal yaşam standartlarının yükseltilmesidir (UNWTO, 2002).
Modern turizm pazarlamasındaki “niş pazarlama” teriminin kullanımı özel bir kitle
için gerçekleştirilen odaklanmış pazarlama olarak ifade edilebilir. Diğer bir tanıma göre ise
niş pazarlama; göreceli olarak benzer niteliklerde mal/hizmetlere gereksinim duyan, bir ya da
daha çok benzer özelliği paylaşan, küçük bir tüketici kitlesinin istemlerini daha iyi karşılamak
amacıyla geliştirilen pazarlama faaliyetleridir. Bu durumda niş pazar; gereksinimleri tam
olarak karşılanamayan küçük bir müşteri grubunun istemlerini daha iyi karşılayabilmek için
belirlenen çok dar kapsamlı, küçük bir pazar bölümüdür.
Genellikle her endüstri kolunda, kendi alanında uzmanlaşmış, pazar nişlerinde hizmet
veren firmalar vardır. Bu firmalar, bütün pazarda geniş bir alanda faaliyet göstermek yerine,
pazar bölümlerini daha da bölümlendirerek pazar içinde pazar olarak bilinen çok küçük pazar
bölümlerini kendilerine hedef pazar seçerler. Niş pazarlama, herkesin tercih ettiği
mallar/hizmetler üretmek yerine, az kişinin çok fazla sevdiği malların/hizmetlerin üretimini
gerçekleştirme temeline dayanır.
Kitlesel pazarlarda bütün pazar için tek bir ürün modeli yapılırsa, tüketiciler ortalama
düzeyde memnuniyet duyarlar. Bu bağlamda niş pazarlamada az sayıda tüketici için yüksek
düzeyde tatmin sağlayacak ürünler kullanıma sunulur. Niş pazarlamanın önemi, boşlukları
doldurmaktan kaynaklanmaktadır. Yani piyasada rakiplerin fark edemediği bir boşluk tespit
edilir ve doldurulur (Uçkun ve Çeltek, 2004). Sürdürülebilir turizmde aşırı kullanımdan
kaynaklanan yıpranmayı önlemek için tercih edilebilecek bir pazarlama türüdür. Bu
çerçevede, sürdürülebilir turizme uygun turizm nişleri; etkinlik turizmi, ekoturizm, doğa
turizmi, kültür turizmi, keşif turizmi ve macera turizmi olarak belirlenebilir. Tablo 1’de
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
görüldüğü gibi, günümüzde çekicilik yaratan turistik faaliyetler, var olan niş turizm
çeşitleriyle bağlantılıdır. Kaynakların geleceğe aktarılmasına imkân veren sürdürülebilir
turizm kapsamında düşünülebilir ve uygulanabilir.
Tablo 1. Sürdürülebilir Turizm Nişleri
Turistik Faaliyetler Sürdürülebilir Niş Turizm
Çeşitleri
Fiziksel çaba gerektiren Etkinlik Turizmi
faaliyetler
Doğa ile bağlantılı faaliyetler -Ekoturizm
-Doğa Turizmi
-Macera turizmi
Değişik kültürlerle bağlantılı Kültür Turizmi
faaliyetler
Ulaştırma teknolojisine bağlı Keşif Turizmi
seyahatler
Kaynak: Swarbrooke J. and the others (2003). Adventure Tourism: The New Frontier.
USA: Elsiver Science Ltd., 17 adlı eserden uyarlanmıştır.
3.1. Etkinlik Turizmi
Doğal çevre; kasırgalar, kutup buzulları, dağlar, okyanuslar gibi tekrar gidildiğinde
sonsuz yenilik ve çeşitli hazır mücadeleleri sunan çok çeşitli olay ve ortamları
birleştirmektedir. Doğal ortamla mücadelenin gereği olan fiziksel çaba, sürdürülebilir turizm
açısından teşvik edici ve sürükleyicidir. Çetin fiziksel şartlarla mücadele edebilmek için,
fiziksek yeteneğin yanında zihinsel ve duygusal becerilerinde geliştirilmelidir. Herhangi bir
risk karşısındaki başarı, kişisel becerinin yanında kişinin kendine olan güvenini de artırır.
Kişilerin fiziksel limitlerini zorladığı bir doğal çevre; fiziksel çaba gerektiren turistik
faaliyetlerin çekiciliğini artıran bir nedendir.. Diğer taraftan, etkinliklerin fiziksel ve teknik
becerileri geliştirmesi, risk derecesinin de düşürülmesini sağlamaktadır. Tehlike ve becerinin
sınırlarının eşitlenmesi, turizm faaliyetleri açısından denenecek sonsuz fırsatlar yaratmaktadır.
Mintel (1999), etkinlik turizminiı en basit şekliyle, spor veya fiziksel faaliyetlerin ağırlıklı
olduğu turizm şekli olarak tanımlamaktadır. Robets ve Hall (2001) ise, etkinlik turizmini özel
ilgi, tema ve hobi tatili olarak görmektedir. Bu görüşe göre etkinlik turizmi bir yabancı dil
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
öğrenmekten, paraşütle hava gösterisi yapmaya kadar çok geniş bir sahası kapsamaktadır
(Aktaran: Swarbrooke vd, 2003).
Bu tip etkinliklerin sebep olduğu fiziksel çabanın miktarı, etkinlik tatilinin türüne göre
değişir. Etkinlik tatilleri doğal ortam rekreasyonlarından, sportif aktivite eğitimlerine kadar
geniş bir alanı kapsayabilir. Çünkü doğal ortam, mücadele gerektiren güçlü bir uyarıcıdır.
Aynı zamanda, fiziksel etkinlik içeren bu tip turizm hareketleri her zaman riskli değildir.
Örneğin, bazı insanlar riskli uğraşlar yerine, golf oynamaktan veya balık tutmaktan daha fazla
zevk alabilir. Etkinlik turizm pazarının doğa ile mücadele içeren ‘aktif katılımlı etkinlikler’
kapsamında değerlendirilen bölümü yüksek miktarda algılanan veya gerçek risk içerir.
Bünyesinde doğal çevreden kaynaklanan unsurları barındıran bu etkinliklere, sarp
kayalıklarda yapılan tırmanışlar, hızlı akan bir nehirde rafting veya derin sulardaki mağaralara
yapılan dalışlar örnek verilebilir. Katılımcılardan birine göre riskli olabilecek bir faaliyet,
diğerinin kişisel becerileri daha gelişmiş olduğu için, ona basit ve risksiz olarak gelebilir.
3.2. Doğa Turizmi
Doğa turizmi bazı kaynaklarda ekoturizmle eş anlamlı olarak kullanılırken bazılarında
tamamen ayırt edici özellikleri olan bir turizm dalı olarak görülmektedir. Örneğin; Whelan’ın
doğa turizminin ayırt edici özelliklerini vurgulayan ilk çalışmasında, ekoturizmin önemi de
vurgulanmasına rağmen, turizmin sürdürülebilmesi için; doğal kaynakların acilen yönetilmesi
ve korunması gerektiği savunulmuştur. Boo, doğa turizmini, eko turizmin eş anlamlısı
olduğunu savunarak; ‘kısmen bozulmamış, hayranlık duyulacak manzaraya sahip, vahşi bitki
örtüsü, hayvan çeşitliliği ve kültürel görünümü olan doğal alanlara yapılan özel amaçlı
seyahatler’ olarak tanımlamıştır (Valentine, 1992). Lucas, doğa turizmini, doğayı gözlemleme
ve doğal alanlarda bulunmaktan hoşlanma üzerine kurulu bir turizm çeşidi olarak
vurgulamıştır. Ayrıca, sürdürülebilir turizm koşullarına uygun olarak, doğa turizminin emek
yoğun özelliğe sahip olduğunu, çevreye zarar vermediğini ve sosyo-ekonomik açıdan ülkeye
yüksek bir katkısı olduğunu da belirtmiştir.
Doğa turizmi ile ilgili sosyal analistlerin yaptığı tanımlamalarda, doğa turizmini, daha
geniş turizm biçimlerinin alt grubu olarak kabul ettiklerini görülmektedir. Bu kavramlardan
olan; alternatif turizm (Gonsalves, 1987) ve uygun turizm (Richter, 1987), geniş ölçekli
kitlesel turizmde kritik bir yer kapsamaktadır (Valentine, 1992). Ayrıca, sorumlu veya etik
turizm (Kutay, 1989), çevre dostu seyahat (Borst, 1990), yeşil turizm veya sürdürülebilir
turizm (Lane, 1990), doğa turizmi ve ekoturizmi ifade etmek için kullanılan diğer terimlerdir.
Turizmin çevreye olan etkisine ilişkin, etik doğa tüketiciliği gibi, farklı bakış açıları da
mevcuttur. Kısacası, doğayı turizmle ilişkilendirmek için değişik tanımlamalar kullanılmıştır.
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
Valentine, bu karmaşayı çözmek için, turizmi çevreye bağlamanın kısmen basit bir tanımla
başlaması gerektiğini savunmuştur. Valentine’ e göre, doğa turizmi öncelikli olarak, doğanın
kısmen dokunulmamış bazı olgularından direkt zevk almak ile alakalıdır. Bu tip turizm,
kendine has özellikleri olan mekânlarda ve çevresel dengeyi bozacak kalıcı etki yaratılmazsa
sürdürülebilir (Akşit, 2007).
Doğa temelli turizm nişleri: doğaya dayanan etkinlikler, doğa tarafından
güçlendirilen etkinlikler, doğal ortamın neden olduğu tesadüfî olaylar şeklinde üçe ayrılabilir
(Valentine, 1992). Doğal ortamında vahşi yaşamı gözlemlemek için doğal çevreye ihtiyacı
vardır. Örneğin kuş gözlemciliği, doğada gerçekleşebilecek bir etkinliktir ve tecrübeli
rehberlerin yardımına ihtiyaç vardır. Kampçılık ise, doğa tarafından güçlendirilen bir
etkinliktir. Çünkü kampçılar ormanda kamp yapmayı, bir şehir parkında kamp yapmaya tercih
ederler. Bu tip tercihler doğaya bağlıdır. Eğer bir ziyaretçinin beklentisi, serinlemek için
yüzmek yönündeyse, suyun temiz olup olmaması ikinci derecede önem taşır. Doğa turizmi,
temelde doğal çevreye bağlıdır. Doğa temelli turizmi tam olarak şekillendirebilmek için,
Valentine (1992) deneyim (etkinlik), stil (ağırlayan-misafir ilişkisi) ve konumdan (çekiciliğin
sürdürülebilmesi) oluşan geniş kategorileri önermiştir. Doğa turizminin temel unsurları
çoğunlukla deneyim (etkinlik) kategorisinin kapsamına girerken, diğer iki kategori olan stil
(ağırlayan-misafir ilişkisi) ve konum (çekiciliğin sürdürülebilmesi), yönetim açısından önem
taşımaktadır.
Tablo.2 doğal çevrenin, turistleri özel mekânlara çekmeye yönelik öncelikli rolünü
oldukça belirgin bir şekilde göstermektedir. Bu çerçevedeki turizm, doğa esaslı olarak geniş
bir bakış açısıyla tanımlanabilir. Örneğin, tüketilmemiş vahşi yaşamla etkileşim sağlayan
mekânlar gibi doğal çevreler, doğa gezilerini gerçekleştirecek yerlerdir. Böyle bir turizmin
başarılı olabilmesi için, turistler ve ev sahibi konumundaki bölgeler arasındaki sağlam ilişki
kurulması gerekmektedir. Ayrıca, destinasyonlarda, turizmin etkisinin sürdürülebilir olması
gerekmektedir. Doğa turizmin sürdürülebilirliği, özellikli mekânların gerekli şekilde
korunmasına, dokunulmamışlığının bozulmamasına bağlıdır. Doğa turizmi çerçevesinde
yapılan etkinlikler, doğal çevrenin yok olmasına neden olmamalıdır. Doğa turizminin
sürdürülebilmesi, doğayı korurken, yerel gelişimi de sağlayabilme başarısına bağlıdır.
Tablo 2. Doğa Turizminin Boyutları
Kategoriler Boyutlar ve Çeşitleme
Deneyim Doğaya bağlı olma Bağımlı, geliştirilmiş
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
(Etkinlik) Etkileşimin şiddeti Tahsis edilmiş, tesadüfî
Sosyal hassaslık İç grup dinamikleri
Süre
Stil Destek altyapı düzeyi Alan, temel
(Evsahibi-misafir Grup boyutu ve tipi
ilişkisi) Kültürel etkileşim
unsurları
Ödeme istekliliği
Ziyaret uzunluğu
Mekân Erişilebilirlik Uzaklık
(Destinasyon Gelişimine katkısı Kentsel, Kırsal
Sürdürülebilirliği) Mülkiyet Özel Sektör, Hükümet
Dirençsizlik Sürdürülebilirlik,
Kapasite
Kaynak: Valentine, P. S. (1992). Review Nature- Based Tourism. (Edited by: B.
Weiler and M. Hall). Special Interest Tourism. London, Great Britain: Belhaven Pres: 110dan
uyarlanmıştır.
Doğa turizmi ile katılımcılar, vahşi yaşam ve onun getirdiği tehlikelerle yüz yüze
kalmaktadırlar. Doğada karşılaşılabilecek algılanan ve gerçek risk büyük kedilerle, gorillerle,
fillerle veya köpek balıklarıyla ilgili olabilir. Ayrıca katılımcıları, tehlikenin varlığı kadar
heyecan ve vahşi yaşamla kurulan olağanüstü ilişkide uyarmaktadır. Kişi doğa ile ilişki
kurarak, günlük yaşantısından kaçma, özellikle ihtiraslı ve maddi dünyadan uzaklaşma fırsatı
yakalamaktadır. Etkinlik turizminin bazı biçimlerinde olduğu gibi, doğa turizmi de doğal
çevre ile son derece ilgilidir. Doğal ortam (açık hava) katılımcılarına, düşünmek ve kendi
etkinliklerini geliştirmek için uygun bir ortam sağlamaktadır. Vahşi yaşamla katılımcı kendine
göre macera yaşamayı kolaylaştıran bazı uzak ortam niteliklerini elde etmektedir. Goldwin
(1996), doğa turizmini, vahşi ve gelişmemiş yapıdaki doğal kaynakları kullanma olarak
tanımlamıştır. Doğa turizmi, doğayı gözlemleme ve doğal alanlarda bulunmaktan hoşlanma
üzerine kurulu turizmdir (Swarbrooke vd, 2003).
3.3. Ekoturizm
Ekoturizm, doğayı gözlemlemek ve deneyimle öğrenmek için boş zaman seyahatleri
üzerine kurulmuştur. Eagles(1992), ekoturizmi, bozulmamış doğal çevre içerisindeki doğaya
yönelik, belirli bir seyahat hedefi ve tecrübesi olan insanlar tarafından oluşturulan bir dal
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Sürdürülebilir Turizm Çeşitleri
olarak nitelemiştir. Higgins ise (1996) ekoturizmi, doğa destekli bir sürdürülebilir turizm
olarak görmektedir (Cox vd, 2009).
Genelde ekoturizmin, doğa ile ilişkisi yoğun bir şekilde vurgulanmasına rağmen
ekoturizmin diğer bir özelliği, sürdürülebilir turizm kapsamında yer alan ‘doğanın sosyal
yapısını anlamak’ olmasıdır. Kısacası ekoturizm, sosyal açıdan sorumlu ve çevresel olarak
koruyucu bir turizm türüdür. Western (1993) ekoturizmi, çevresel, ekonomik ve sosyal
uğraşılardan ortaya çıkan faydaların bileşimi olarak görmektedir. Ekoturizmi, sürdürülebilir
gelişim hareketi olarak kabul edenler, daha çok doğal çevrenin korunması üzerinde
durmaktadırlar. Bu sebeple ekoturizm, doğal çevreyi koruma ve sürdürülebilir arz
değerlerinin artırılmasında rol almaktadır. Berry ve Ladkin(1997), Burkley(1996),
Hunter(1995) gibi yazarların, sürdürülebilir gelişme ile ilgili tartıştıkları odak noktası;
turistlerin harcamalarını, doğanın korunmasına aktarmanın yollarıdır. Ayrıca, sürdürülebilir
turizminin çeşitliliği de dikkate alındığında, hangi tip turist için ekoturizm gelişiminin
sağlanması gerektiği de araştırılmalıdır. Sürdürülebilir turizmin gelişimi için ekoturizmin
öğelerinin belirlenmesi büyük önem taşımaktadır. Bu bağlamda, ekoturizm çerçevesinde
değerlendirilen unsurları turistler, turistik arz işletmeleri, yerel toplum ve doğal çevre olarak
dört gruba ayırabiliriz (Sung, 2000). Dolayısıyla ekoturizm, ‘doğayı koruyan, yerel halkın
refah düzeyine katkıda bulunan, doğal alanlara yapılan sorumlu bir turizm türü’ olarak
tanımlanabilir. Farklı bir ifade ile Tisdell (1995) tanımında, ekoturizmi, ‘turizmin doğal çevre
üzerindeki etkisi ile ilgilenen sürdürülebilir turizm çeşidi’ olarak görmektedir.
Ekoturizm Topluluğu, kültürel ve doğal tarihi anlamaya yönelik turistik seyahatlerde,
yerel halka faydalı olan doğal kaynakların korunmasına yönelik ekonomik kaynaklar
üretmeye ve ekosistemin bütünlüğünü değiştirmemeye dikkat edilmesini öngörmektedir.
Ekoturizmin, doğayı tanıma ile olan bağlantısı bağlamında bir takım karışıklıklar mevcuttur.
Buna rağmen, ekoturizmi, ‘konuk toplulukların bütünlüğüne saygı gösterirken, ekosistemin
korunmasına katkı sağlayan doğal gezi seyahatini açıklama’ olarak nitelemek mümkündür.
Ekoturizmin, niş veya pazar dilimi olarak tanımlandığı, seyahat ve turizm ticaretindeki
en geniş terim kullanımı, genellikle doğa veya ekolojik esaslı turizm ile aynı kefeye
konulduğu gözlemlenmektedir. Pazarlama bakış açısından, ekoturizm, turistleri çekmek için
nadir ve güzel ekosistemlerin uluslararası olarak pazarlandığı ekonomik süreçtir.
Doğa esaslı turizm öncelikli olarak, doğanın kısmen dokunulmamış bazı olgularından
direkt zevk alma ile alakalıdır. Bu tip turizm, kendine has özellikleri olan mekânlarda ve
ekolojik dengeyi bozacak kalıcı etki yaratılmazsa sürdürülebilir. Ekoturizm ise, doğayı
gözlemlemek ve deneyimle öğrenmek için yapılan boş zaman seyahatleri üzerine
Selçuk Üniversitesi Sosyal ve Teknik Araştırmalar Dergisi • 12 / 2016
Description:etkinlikleri küresel etkileşime bağlı moda trendleri yönünde değişti turizmi, kültür turizmi, keşif turizmi ve macera turizmi olarak belirlenebilir.
