Türkiye'de Yönetim Düşüncesinin Erken Dönemleri, Sümerbank

191 Pages·2016·11.34 MB·Turkish

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ

İŞLETME FAKÜLTESİ

DERGİSİ

Istanbul University Journal of the School of Business is the international official
peer-reviewed journal of Istanbul University School of Business.
The journal publishes two regular issues
(May and November) and at least one special issue per year.
◘ ◘ ◘
İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi, İstanbul Üniversitesi
İşletme Fakültesi’nin uluslararası resmi hakemli bilimsel dergisidir.
Dergi, her yıl iki düzenli sayı (Mayıs ve Kasım) ve en az bir özel sayı şeklinde yayımlanır.

ISSN 1303 – 1732

Volume 45 ◘ Special Issue 2016
Cilt 45 ◘ Özel Sayı 2016

dergipark.ulakbim.gov.tr/iuisletme

ISTANBUL UNIVERSITY
JOURNAL OF THE SCHOOL OF BUSINESS
Cover Design / Kapak Tasarım
Erdem Özkan
Semra Taşpunar Altuntaş

Cover: Cromford Mill—the first water-powered factory in history built by Richard Arkwright
in 1771 (Cromford, Derbyshire, UK). / Kapak: Cromford Fabrikası; Richard Arkwright
tarafından 1771 yılında kurulan ve su gücü ile üretim yapan tarihteki ilk fabrika
(Cromford, İngiltere). Photo by / Fotoğraf: Aykut Berber, 2014.

BASKI VE CİLT

Talat Matbaacılık
Tel: [phone]
Faks: 0 212 5904538
E-posta: [email protected]

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ İŞLETME FAKÜLTESİ DERGİSİ

ISTANBUL UNIVERSITY JOURNAL OF THE SCHOOL OF BUSINESS

ii
LICENSEE / İMTİYAZ SAHİBİ: Recep Pekdemir
RESPONSIBLE DESK EDITOR / SORUMLU YAZI İŞLERİ MÜDÜRÜ: Ahmet Köse

EDITOR-IN-CHIEF / EDİTÖR EXECUTIVE EDITORS / YÖNETİCİ EDİTÖRLER
Aykut Berber Serra Eren Sarıoğlu
Istanbul University, School of Business, Istanbul University, School of Business,
Department of Business Management & Department of Finance
Organization, Avcılar, 34320 Istanbul, Turkey
İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi,
Finans Anabilim Dalı
İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi, E-mail: [email protected]
İşletme Yönetimi ve Organizasyon Anabilim Dalı,
Avcılar, 34320 İstanbul, Türkiye Seda Tolun
Istanbul University, School of Business,
Department of Quantitative Methods

E-mail: [email protected] İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi
Sayısal Yöntemler Anabilim Dalı
Phone: [phone] / Ext. 18295 E-mail: [email protected]

OUTREACH COORDINATOR / MANUSCRIPT EDITORS / İÇERİK EDİTÖRLERİ
DIŞ İLİŞKİLER KOORDİNATÖRÜ
Birgül Küçük Çırpın
Diren Bulut Istanbul University, School of Business,
Istanbul University, School of Business, Dept. of Production & Operations Management
İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi
Department of Marketing
Üretim Yönetimi Anabilim Dalı

İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi,
Cem Güney Özveren
Pazarlama Anabilim Dalı
Istanbul University, School of Business,

Dept. of Organizational Behavior
E-mail: [email protected]
İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi

Örgütsel Davranış Anabilim Dalı

WEB EDITORS / WEB EDİTÖRLERİ Yasemin Şen
Istanbul University, School of Business,
Dept. of Business Management & Organization
Onur Hasan Özgün
İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi,
Istanbul University, School of Business,
İşletme Yönetimi ve Organizasyon Anabilim Dalı
Dept. of Human Resource Management

İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi,
Semra Taşpunar Altuntaş
İnsan Kaynakları Yönetimi Anabilim Dalı
Istanbul University, School of Business, Dept. of Finance

İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi, Finans Anabilim Dalı
Halit Alper Tayalı

Istanbul University, School of Business, Ahmet Türel
Dept. of Production & Operations Management
Istanbul University, School of Business, Dept. of Accounting
İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi
Üretim Yönetimi Anabilim Dalı İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi, Muhasebe Anabilim Dalı

Bahar Yaşin
Istanbul University, School of Business, Dept. of Marketing

İstanbul Üniversitesi, İşletme Fakültesi,
dergipark.ulakbim.gov.tr/iuisletme Pazarlama Anabilim Dalı

iii
ADVISORY BOARD / DANIŞMA KURULU

Bülent Aybar Ali M. Kutan
Southern New Hampshire University, USA Southern Illinois University Edwardsville, USA

Arnold B. Bakker Carolina F. Machado
Erasmus University Rotterdam, The E.E.G. – Universidade do Minho, Portugal
Netherlands

Hamparsum Bozdogan Michael Morley
University of Tennessee, USA University of Limerick Kemmy Business School,
Ireland

John L. Casti C. Warren Neel
International Institute for Applied Systems University of Tennessee, USA
Analysis, USA

Pablo Fernandez Chris Rowley
University of Navarra, Spain Griffith University, Australia

Arjun K. Gupta Thomas L. Saaty
Bowling Green State University, USA University of Pittsburgh, USA

Stefan Koch Wayne L. Winston
Boğaziçi University, Turkey Indiana University, USA

İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ İŞLETME FAKÜLTESİ DERGİSİ

ISTANBUL UNIVERSITY JOURNAL OF THE SCHOOL OF BUSINESS

iv
Special Issue 2016 ◘ BUSINESS HISTORY
Özel Sayı 2016 ◘ İŞLETMECİLİK TARİHİ

GUEST EDITOR / KONUK EDİTÖR
Mustafa Kurt
Yalova University,
Department of Business,
Yalova, Turkey

Yalova Üniversitesi,
İşletme Bölümü,
Yalova, Türkiye

E-mail: [email protected]

v
CONTENTS / İÇİNDEKİLER

Volume 45 • Special Issue 2016
Cilt 45 • Özel Sayı 2016

1 Editörden Mektup
Letter from the Editor

2-8 İşletmecilik Tarihi: Özel Sayıya Giriş
Business History: Introduction to the Special Issue
Mustafa Kurt

ARTICLES / MAKALELER

9-25 Türkiye’de İşletme Yüksek Lisans Eğitiminde İlk Adım: İşletme İdaresi Kurslarına
İlişkin Bir Sözlü Tarih Çalışması
The Origin of the Business Administration Graduate Studies in Turkey: An Oral History of Business
Administration Courses
Yener Pazarcık

26-39 İşletmecilik Tarihi Açısından Osmanlı İktisat Tarihi Birikimine Bakış
A Review of the Ottoman Economic History Literature: Prospects for Business History Research
Seven Ağır

40-48 İşletmecilik Tarihinde Modern’den Postmodern’e Bir Yolculuk: Silahtarağa Elektrik
Santrali’nden Santralistanbul’a Süreklilik ve Değişim
A Journey from the Modern to the Postmodern: Continuity and Change from Silahtarağa Power Plant
into Santralistanbul
Gökçe Dervişoğlu Okandan

49-69 Türkiye’de Uzun Ömürlü İşletmeler: Kim? Nerede? Ne Yapıyor?
Long Lasting Businesses in Turkey: Who are they? Where are they? Which industries are they in?
Esra Dil

70-80 Türkiye’de Muhasebe Disiplininin Gelişimi: İlk İşletme Dergileri Üzerine Bir İnceleme
Development of the Discipline of Accounting in Turkey: A Study on Early Business Journals
Alper Erserim

81-93 Yönetim ve Organizasyon Yazını Üzerine İnceleme: Bir Anabilim Dalı
Akademisyenlerinin 2005-2014 Yılları Arasındaki Yayınları
Reviewing Management and Organization Literature: Publications of a Department’s Academicians
Between Years 2005 and 2014
Işıl Mendeş Pekdemir, Aytuğ Sözüer, Duygu Toplu Yaşlıoğlu,
Esin Bengü Ceran

94-109 Türkiye’deki Akademik Yönetim Yazınında Süreklilik ve Değişim: 2000’li Yıllar
Üzerine Bir İnceleme
Continuity and Change in Academic Management Literature in Turkey: A Study on the 2000s
Serkan Dirlik, Yasin Şehitoğlu

110-117 Türkiye'de Muhasebe Tarihi Çalışmalarına İlişkin Birikim: 2005-2015 Dönemini
Kapsayan Bir İnceleme
Accounting History Literature in Turkey: A Systematic Review of the Period 2005-2015
Cemal Elitaş, Bilge Leyli Elitaş

INVITED PAPERS / DAVETLİ YAZILAR

118-132 100 Yıl Öncesine Bir Yolculuk: “Genel ve Endüstriyel Yönetim” ve Fransa’da
Fayolizm-Taylorizm Kutuplaşması
Going Back in Time 100 Years: “General and Industrial Management” and the Fayolism-Taylorism
Dichotomy in France
Aykut Berber

vi
133-139 Geçmişten Günümüze Kapalıçarşı Kuyumcularının İş Gelenekleri ve Büyüme
Mekanizmaları: Sözlü Tarih Çalışması
Goldsmiths of the Grand Bazaar: An Oral History of Business Traditions and Growth Mechanisms
Refika Bakoğlu

140-153 Türkiye’deki İşletmelerin Tarihini Anlamada İktisadi, Politik, Sosyal ve Yasal
Bağlamın Önemi
The Importance of Economic, Political, Social, and Legal Contexts in Understanding the History of
Business Establishments in Turkey
Serkan Dirlik, Hüseyin Leblebici

154-165 Türkiye’de Modern Yönetimin Erken Dönemleri: Geç-Osmanlı Döneminde Fabrikalar,
Sanayi Mektepleri ve Yabancı Uzmanlar
Early Years of Modern Management in Turkey: Factories, Industrial Schools and Foreign Specialists in
the Late Ottoman Period
Mustafa Kurt, Baki Çakır, Kemal Demir

BOOK REVIEW / KİTAP İNCELEME

166-170 Dünya İşletme Tarihi Adlı Eser Hakkında Bir Değerlendirme
Eyüp A. Tayşir

171-173 Türkiye’de Yönetim Düşüncesinin Erken Dönemleri, Sümerbank (1930-1945) Adlı
Eser Hakkında Bir Değerlendirme
Kemal Demir

SYNOPSIS / BAKIŞ

174-181 İşletmecilik Tarihi Bağlamında İlk Dünya Fuarı (Londra, 1851)
The Great Exhibition (London, 1851) in the Business History Context
Aykut Berber, Mustafa Kurt

vii
viii
Istanbul University Journal of the School of Business
İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi

Vol/Cilt: 45, Special Issue/Özel Sayı 2016, 1
ISSN: 1303-1732 – http://dergipark.ulakbim.gov.tr/iuisletme

Editörden Mektup

Değerli araştırmacılar ve değerli okurlar, gösterdiği değerli çabalardan dolayı teşekkürlerimi
sunmak isterim. Kendisiyle bu özel sayı için bir yılı
Dergimizin 45. yılında, “işletmecilik tarihi” temalı özel
aşkın bir süredir pek çok konuda görüş alışverişinde
sayımıza ulaşmış olmanızdan büyük mutluluk
bulunduk ve belirlediğimiz yol haritası üzerinde
duyuyoruz. Her yıl düzenli olarak iki kez araştırmacılar
ilerlerken önceliği daima işletmecilik tarihi alanının
ve okurlarıyla buluşan dergimiz ilk kez bu sayıların
Türkiye’deki gelişimine katkı sağlamaya verdik.
dışında kalan bir özel sayıyla karşınıza çıkıyor.
Özel sayımızın içeriği, işletmecilik tarihi disiplini,
Özel sayımızın ön kapağını İngiltere’nin Derbyshire
Türkiye’nin bu alanda yapılan çalışmalar bakımından
bölgesindeki Cromford köyünde bulunan eski bir bina
yeri gibi konular hakkındaki değerlendirmeleri bundan
fotoğrafına ayırdık. Bu bina aslında işletmecilik tarihi
hemen sonraki sayfalarda Konuk Editörümüz sevgili
için adeta bir başlangıç noktası sayılabilecek kadar
Mustafa Kurt’un kendi kaleminden okuyacağız. Bunun
büyük bir öneme sahip. Genel olarak kabul gördüğü
ardından Türkiye’nin farklı köşelerinden gelen
üzere “dünyanın ilk fabrikası” unvanını taşıyan bu bina,
işletmecilik tarihi özel sayısı için özenle hazırlanmış
onsekizinci yüzyılın ikinci yarısında Sir Richard
çalışmalar ve yazılar bizleri geçmişe doğru bir keşif
Arkwright tarafından inşa edilmişti. İşçileri tek bir çatı
yolculuğuna götürecek. Bu noktada özel sayımızın
altında toplayarak iplik üretimini tek merkezden kontrol
yayınlanmasında emeği geçen dergi ekibi arkadaşlarıma
etmeyi amaçlayan Arkwright, modern işletmelerin
ve ayrıca sevgili Kerem Toker’e teşekkür etmek isterim.
yönetiminde karşılaşılan her tür problemi kendi çağının
Konuk editörümüz Mustafa Kurt ile yaptığımız
gerektirdiği koşullar doğrultusunda yaşamış; iyi bir
konuşmalarda sıklıkla dile getirdiğimiz üzere, bu özel
mühendis ve aynı zamanda iyi bir tüccar olarak bu
sayının Türkiye’de bundan sonra yapılacak olan
problemlerin üstesinden gelmeye çalışmıştı. Bugün
işletmecilik tarihi konulu araştırmalar için bir başlangıç
dijital çağın araştırmacıları olarak bizler, işletmecilik ve
olması ve destek sağlaması en büyük dileğimiz.
yönetim bilimleri aracılığıyla bu problemlerin neler
olduğunu anlama ve çözüm önerileri getirme çabalarına
devam ediyoruz. Kimi zaman insan davranışının,
Aykut Berber
pazarlardaki hareketliliğin veya para akışının daha önce
Editör
görmediğimiz bir yönünü anlamaya çalışıyoruz; kimi
zaman ise Amerika’yı yeniden keşfediyoruz. Nitekim,
işletmecilik tarihi de böyledir. Bundan çok uzun yıllar
önce bir girişimcinin yaşadığı deneyim hakkında bir
şeyler okurken, eski çağlarda bir imalathanenin kuruluş
öyküsünü dinlerken, büyük savaşlar kazanmış bir
komutanın liderlik stilini anlamaya çalışırken veya
geçmiş yüzyıllardaki tüketim alışkanlıkları üzerine bir
araştırma yaparken harika şeyler keşfediyor, aynı
zamanda “günümüzden pek de farklı değilmiş”
duygusuna kapılıyoruz. İşletmecilik tarihinin en
heyecan verici yönü bu olabilir mi? Hiç kuşkusuz, evet.
İşletmecilik tarihinin, dergimizin tarihindeki ilk özel
sayının teması olması bizi son derece mutlu etti. Daha
da önemlisi, uzun yıllardır tanıdığım, çalışmalarını
beğeniyle takip ettiğim, hem dostum hem meslektaşım
olarak birlikte böyle bir proje içinde yer almaktan büyük
mutluluk duyduğum Yalova Üniversitesi İşletme
Bölümü öğretim üyesi değerli dostum Mustafa Kurt’a
ilk özel sayı deneyimimizde bize verdiği destek ve
1