“Türkiye'de Swap Piyasaları”, 2012, İ.Ü. İşletme İktisadi Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans ...

40 Pages·2013·1.01 MB·Turkish

İ.Ü.
İşletme İktisadı Enstitüsü
Finans Tezsiz Yüksek Lisans Programı
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler Dersi
Dönem Ödevi
1. TÜRKİYE’DE SWAP PİYASALARI ....................................................................... 4
1.1. SWAP KAVRAMI ..................................................................................................... 4
1.2. SWAP TARĠHĠ .......................................................................................................... 4
1.3. TÜRKĠYE’DE SWAP ................................................................................................. 7
1.3.1. Swap Sözleşmelerinde Kullanılan Belgeler ..................................................... 8
1.4. SWAP ĠġLEMLERĠNĠN YAPILMA NEDENLERĠ ............................................................ 8
1.5. SWAP ĠġLEMĠNĠN RĠSKLERĠ ..................................................................................... 8
1.5.1. Kredi Riski (Default Risk) ................................................................................ 8
1.5.2. Pozisyon Riski (Piyasa Riski, PositionRisk) .................................................... 9
1.6. SWAP, BORSA OPSĠYONLARI VE FUTURES ARASINDAKĠ FARKLAR ......................... 9
1.7. DĠĞER SWAP TÜRLERĠ .......................................................................................... 10
1.7.1. Vadeden Önce Son Verme Hakkı Veren Swaplar ( Callable, Putable Swap) . 10
1.7.2. Süresi Uzatılabilir Swaplar (Extendable Swap) .............................................. 10
1.7.3. Faiz Oranının Sonradan Belirlenmesi Hakkını Veren Swaplar (Delayed Rate
Setting Swaps) ............................................................................................................. 10
1.7.4. Vadeli Swaplar (Forward Start Swaps)........................................................... 11
1.7.5. İkili Para Swapları (Dual Currency Swaps) ................................................... 11
1.7.6. Sıfır Faizli Swap ( Zero Coupon Swap) ........................................................... 11
1.7.7. Para Düzeltme Swapları ( Currency Unwind Swaps) ..................................... 11
1.7.8. İtfa Edilen Swap(Amortising Swap) ................................................................ 12
1.7.9. Kokteyl Swap’ları (Multi-legged Swaps) ......................................................... 12
1.7.10. Swap Opsiyonları (Swaptions) .................................................................... 12
1.7.11. Artan Tutarlı Borç Swapları (Accreting Swaps) ......................................... 12
1.7.12. Halkalı Borç Swapları (Circus Swaps) ....................................................... 12
1.8. SWAP ĠġLEMLERĠNDE VERGĠ BOYUTU .................................................................. 13
1.8.1. Swap İşlemleri ve Damga Vergisi Kanunu .................................................... 13
1.8.2. Swap İşlemleri ve Katma Değer Vergisi Kanunu .......................................... 13
1.8.3. Bankalar ve Aracı Kuruluşlar Açısından Vergi ............................................ 14
2. ÖRNEK OLAYLAR ................................................................................................. 15
2.1. BANKANIN ZORUNLU KARġILIK TEMĠNĠ (FX SWAP) ............................................ 15
2.2. BĠREYSEL YATIRIMCI FAĠZ KAZANCI (FX SWAP) ................................................. 16
2.3. SENDĠKASYON KREDĠSĠNĠ HEDGE ETME (FAĠZ SWAP) .......................................... 17
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
2.4. BANKA BĠLANÇOSUNU HEDGE ETME (FAĠZ SWAP) .............................................. 21
2.5. SENDĠKASYON KREDĠSĠ ĠLE ĠÇ PĠYASAYA KREDĠ YARATMA (CROSS CURRENCY) 22
2.6. YABANCI EMEKLĠLĠK FONUNUN BORSA ĠSTANBUL’DA YATIRIM YAPMASI .......... 24
3. KREDİ TEMERRÜT SWAPLARI (CDS) .............................................................. 27
3.1. GENEL YAPISI ....................................................................................................... 27
3.2. KREDĠ TEMERRÜT SWAPLARININ ĠġLEYĠġĠ............................................................ 29
3.3. KREDĠ TEMERRÜT SWAPLARINA ĠLĠġKĠN TERĠMLER VE AÇIKLAMALARI .............. 31
3.4. KREDĠ TEMERRÜT SWAPLARINDA TEMERRÜT DURUMUNDA YAPILACAK ÖDEME
TÜRLERĠ ........................................................................................................................... 32
3.5. KREDĠ TEMERRÜT SWAPLARI ĠLE HĠSSE SENEDĠ PĠYASASI ARASINDAKĠ ĠLĠġKĠ .... 33
3.5.1. Markit iTraxx Endeksleri ................................................................................. 37
3.5.1.1. Markit iTraxx Endeksleri GeliĢimi .......................................................... 37
3.5.1.2. Markit iTraxx Endeks Türleri .................................................................. 37
3.5.2. Markit iTraxx Europe Endekslerinin Oluşumuna İlişkin Genel Bilgi ............. 38
3.6. CDS-PĠRĠMĠ NEDĠR? ......................................................................................... 39
KAYNAKÇA ...................................................................................................................... 39

Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
1. TÜRKİYE’DE SWAP PİYASALARI
1.1. Swap Kavramı
Ġngilizce kökenli bir kelime olup, kelime anlamı olarak bakıldığında; değiĢtirme, kaydırma
ve takas anlamına gelmektedir.1
Finansal bir terim olarak swap, finansal araçların veya paranın gelecekte belirli bir
tarihte ve belirli bir oran üzerinden değiĢimidir. Daha genel olarak swap, anlaĢmaya taraf
olan iki kiĢi, iĢletme veya kurum arasında nakit akıĢlarının anlaĢma süresince değiĢimini
ifade etmektedir.
1.2. Swap Tarihi
Ġkinci Dünya savaĢının sonu itibariyle Amerikan dolarının değerinin, altına ve diğer para
birimlerinin de belli formüllerle Amerikan Dolarına bağlı olduğu Bretton Woods sistemi
geliĢtirilmiĢtir. Döviz kurlarına istikrar sağlamak için geliĢtirilen Bretton Woods sistemi
bir ayarlanabilir sabit kur mekanizması getirmiĢ ve Amerikan Dolarının, uluslararası
alanda altına olan konvertibilitesinden dolayı ayrıcalıklı bir konuma sahip olmasını
sağlamıĢtır.

1960 yılından itibaren çökmeye baĢlayan bu sistem 1973 yılında yıkılmıĢtır. Bunun
sonucu olarak önce döviz kurlarında değiĢkenlik ve dolayısıyla döviz kuru riski baĢ
göstermiĢtir.

Bretton Woods sisteminin çökmesinin ardından geliĢtirilen yeni parasal sistemde,
geliĢmiĢ ülkelerin tamamı esnek kur sistemi içinde yer almıĢ ve piyasa iĢlemlerinin büyük
kısmı esnek kur sistemine göre yapılmaya baĢlanmıĢtır. Esnek kur sistemiyle birlikte döviz
kurları sürekli değiĢme göstermeye baĢlamıĢ ve bunun sonucu olarak da özellikle dıĢ
ticaretle uğraĢan firmalar, bankalar ve diğer kuruluĢlar, daha önce görmedikleri boyutta bir
döviz riski sorunuyla karĢı karĢıya kalmıĢlardır.

1 Ġhsan ERSAN, Finansal Türevler: Futures, Options, Swaps
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
1973 petrol bunalımının yanı sıra, Bretton Woods ayarlanabilir sabit kur sisteminin
yıkılıĢıyla birlikte uygulanmaya çalıĢılan ulusal ve uluslararası para politikalarının, o
dönemdeki fiyat artıĢlarına önemli etkisi olmuĢ ve geliĢmiĢ ülkeler de enflasyon oranı çift
haneli rakamlara dayanmıĢtır. 2
Enflasyonla mücadelede en önemli silahlardan biri de faiz oranları olduğu için
hükümetlerin bu silahı sıklıkla kullanması faiz oranlarının değiĢkenliğini ve beraberinde de
faiz oranı riskini meydana getirmiĢtir.
Ġlk swap sözleĢmesi XVI. yy.da Cenevreli bir bankerin Antwerp para piyasası
aracılığıyla Ġspanya’ya altın vermesi ve buna karĢılık gümüĢ alması ile düzenlenmiĢtir.
Daha sonra ise swap 1923 yılında Avusturya Merkez Bankası tarafından cari pazarda
Ġngiliz Sterlini karĢısında ulusal paranın satılıp, vadeli olarak geri satın alınması ile
gerçekleĢtirilmiĢtir3
Finansal riskin hızla artmaya baĢlamasıyla beraber geleneksel risk yönetim teknikleri
olarak bilinen;
 Önemli miktarlarda karĢılık ayrılması,
 Ġhracat ve ithalatın çeĢitlendirilmesi,
 Hükümetlerin politikalarına bağlı olarak uygulanan ihracat sigortası gibi esnek
olmayan ve daha yüksek maliyetli olan bu yöntemler yerini daha çağdaĢ risk
yönetim tekniklerine bırakmıĢtır.
Döviz kuru değiĢkenliği riskine karĢı: döviz swapları (1981), faiz oranı değiĢkenliği
riskine karĢı: faiz swapları (1982) kullanılmaya baĢlanmıĢtır. Swap iĢlemleri, ilk olarak
para swaplarının ortaya çıkmasıyla baĢlamıĢtır. Para swaplarının kökenini ise Paralel
Krediler4 oluĢturmaktadır. Bu tür krediler 1970’li yıllarda ABD’de ve Ġngiltere’de sermaye
hareketlerine getirilen kısıtlamalar ve döviz cinsinden borçlanma maliyetlerini son derece
yüksek tutan kambiyo kontrollerini aĢmak amacıyla ortaya çıkmıĢtır. Ġngiltere’de yürürlüğe
giren kambiyo iĢlemlerini kısıtlayıcı yasal engeller döviz swapının ilk olarak 1976’da
uygulanmasına yol açmıĢtır. Bu iĢlemde Continental Illinois Ltd. ve Goldman Sachs,

2 Haluk Aytekin YILMAZ, Bankacılıkta Döviz ve Faiz Yönetimi Teknikleri ve Türkiye
3 KABAKÇI, Ali, TANER, Swapların Finansman Tekniği Olarak Değerlendirilmesi
4 Paralel krediler, merkezleri iki farklı ülkede yer alan iki çok uluslu Ģirketin, bankanın mevcut döviz kurları
üzerinden birbirlerine kendi ülkelerinin para birimi cinsinden borç vermesini ve bu borçların kararlaĢtırılan
vade sonunda geri ödemesini içerir.
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
Hollanda Florinini ve Ġngiliz Sterlini içeren bir anlaĢma düzenlemiĢlerdir. Bu ilk iĢlemi
1977 yılının Nisan ayında Consolidated Goldfiels adına yapılan iĢlem ve aynı zamanlarda
Venezuella hükümetini de kapsayan Caracas metro sisteminin inĢaatı için Amerikan Doları
ve Fransız Frangı ile yapılan iĢlem izlemiĢtir.5 Fakat en ünlü ve modern para swap örneği
olarak Dünya Bankası ile IBM firması arasında, Saloman Brother firması aracılığıyla
yapılan swap anlaĢması gösterilir. Dünya Bankası, Ġsviçre Frankı ve Alman Markı kaynak
bulmak istediği halde, Avrupa piyasalarına göre daha ucuza fon temin edebileceği ve daha
iyi tanındığı Amerikan piyasasından Dolar borçlanarak IBM firmasına vermiĢ ve IBM
firmasının çıkardığı Ġsviçre Frankı ve Alman Mark’ı tahvillerinden gelen parayı alarak
swap iĢlemini gerçekleĢtirmiĢtir. Dünya Bankası 1983 yılı mali raporunda açıkladığına
göre döviz (para) swap’ı anlaĢmaları bankanın borçlanma maliyetini, ortalama olarak
%10’dan %8,9’a düĢürmüĢtür. Bu programın baĢarısı döviz swap’ı piyasalarının hızlı bir
Ģekilde geliĢmesine yol açmıĢtır.

Döviz swaplarını aynı yıl Citibank ile Continental Illinois arasında yapılan ilk faiz swap’ı
izlemiĢtir. Dönüm noktası sayılabilecek bu iĢlemden sonra ilerleyen yıllarda faiz swapları
daha çok ilgi görmüĢ ve döviz swaplarından daha yaygın bir kullanım alanına sahip
olmuĢlardır.

5 Türkkan Cengiz, Swap Finansman Tekniği ve MuhasebeleĢtirme Esasları

Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
Dünya swap piyasana bakıldığında; iĢlemlerinin % 90’nını faiz swap’ı sözleĢmeleri
oluĢtururken % 10’luk kısmını ise para swap’ı sözleĢmeleri oluĢmaktadır.
1.3. Türkiye’de Swap
Döviz riski yönetiminde en geliĢmiĢ yöntemler arasında olan döviz swap’ı, ülkemizde ilk
kez 1985 yılında T.C. Merkez Bankasının kendisi ile ticari bankalar arasında belli
koĢullarla swap iĢlemine olanak vermesiyle tanınmaya baĢlanmıĢtır. Bu tarihten sonra
bankalar yurtdıĢından borçlandıkları dövizleri Türk Lirasına çevirmek için swap
uygulamasına baĢlamıĢlardır. Döviz swap’ı ülkemizde, 1985 yılında T.C. Merkez
bankasının kendisi ile ticari bankalar arasında belli koĢullarla swap iĢlemine olanak
vermesiyle tanınmaya baĢlamıĢtır.

Bu tarihten sonra bankalar yurtdıĢından borçlandıkları dövizleri Türk Lirasına
çevirmek için swap uygulamasına baĢlamıĢtır. Bu uygulamalardan biri Türkiye Kalkınma
Bankası ile Merkez Bankası arasında gerçekleĢtirilmiĢtir. Türkiye Kalkınma Bankası 1989
yılında Japonya’ya gerçekleĢtirdiği tahvil ihracı sonucunda, 10 yıl vadeli borçlandığı, 10
milyar Japon Yeni’ni, Türk Lirasına çevirmek için Merkez Bankası ile 10 yıl vadeli bir
swap anlaĢması yapmıĢtır. Bu anlaĢmaya göre, anaparalar el değiĢtirmemekte, sadece vade
dönemlerinde anaparalar üzerinden ve belirlenen faiz oranlarına uygun olarak karĢılıklı
faiz ödemeleri yapılmaktadır.6

Ülkemizde faiz ve döviz swaplarının geçmiĢte çok fazla örneği yoktur. Bunun ana
sebebi gerek döviz, gerekse Türk Lirası cinsinden Türkiye de uzun vadeli fonların
bulunmamasıdır. Ancak Hazine garantisiyle uzun vadeli fon bulabilen kuruluĢlar geçmiĢte
döviz swapları yapmıĢlardır.

Özellikle Türkiye Kalkınma Bankası ve Eximbank, Japonya piyasasından
borçlandıkları Yenleri Türkiye’de kullanım alanları olmadığı için Dolara ve Marka swap
etmiĢtir.

6 Yakup SELVĠ, Finansal Araçlardan Türev Ürünler ve MuhasebeleĢtirilmesi ve Türkiye’de Uygulamasına
Yönelik Bir AraĢtırma
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
1.3.1. Swap Sözleşmelerinde Kullanılan Belgeler
 Ana SözleĢme (Swap Master Agreement)
 Teyit Formu (Confirmation)
 ĠĢlem FiĢi (Deal Slip)
 Ek SözleĢme (Schedule to Master Agreement) (Teyit mektubundaki bilgilere ilave
olarak bazı idari konularda ana sözleĢmede kapsanmayan konularda bilgi içeren
belge)
 Diğer Belgeler (Support Documentation) (Bunlar Teminat, depozito, rehin belgeler
vb. belgelerdir.)
1.4. Swap İşlemlerinin Yapılma Nedenleri
1. Risk Yönetimi (Hedging)
2. DüĢük maliyetli finansman sağlamak (Kredi maliyetlerini düĢürmek)
3. Borç yapısını değiĢtirmek (Ġstenilen para cinsinden uzun vadeli kredi sağlamalarına
imkân vermek)
4. Arbitraj
5. Aktif/Pasif yönetimi
6. Farklı piyasalara girebilme olanağı
7. Diğer yöntemlere göre esnekliği
8. Döviz kuru veya faiz oranlarının gelecekteki değiĢmeleri üzerinden spekülasyon yapma
isteği,
9. Kambiyo kontrolleriyle ilgili problemlerden kaçınma isteğidir.

1.5. Swap İşleminin Riskleri
1.5.1. Kredi Riski (Default Risk)
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
Kredi riski karĢı tarafın yükümlülüğünü yerine getirmemesi durumunda yani taraflardan
birinin temerrüde düĢmesi durumunda ortaya çıkmaktadır. Swap iĢlemlerinde de karĢı
tarafın yükümlülüğünü yerine getirmemesi veya getirememesi olasılığı mevcuttur.

1.5.2. Pozisyon Riski (Piyasa Riski, PositionRisk)
Pozisyon riski, faiz oranlarının veya döviz kurlarının beklenenden farklı bir seyir izlemesi
durumunda ortaya çıkar.

1.6. Swap, Borsa Opsiyonları ve Futures Arasındaki Farklar7
Bu bölümde Swap iĢlemleri ile borsada iĢlem gören opsiyon ve futures sözleĢmeleri
karĢılaĢtırılmıĢtır.

Swap Option Futures
Tarafların istek ve ihtiyaçlarına
uygun olarak karşılıklı pazarlıklarla Standart sözleşmelerle Standart sözleşmelerle
yapılan, standardı olmadan yapılır. yapılır.
sözleşmelerdir.
Organize olmayan piyasalarda işlem Organize piyasalarda Organize piyasalarda
görür. işlem görür. işlem görür.
İşlemler kamuya açık İşlemler kamuya açık
Ticari sırları saklama özelliğine olduğu icin ticari sırları olduğu icin ticari sırları
sahiptir saklama özelliğine sahip saklama özelliğine sahip
değildir. değildir.
3 ay ile 3 yıl arasında
Vade tarafların anlaşmasına bağlıdır. değişen vadelerde işlem
görürler.
Spekülatif amaç için Spekülatif amaç için
Spekülatif amaç için kullanımı düşük
kullanımı yüksek kullanımı yüksek

7 GÖKBULUT, Rasim Ġlker. Para, Faiz, Hisse Senedi Swapları
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.
Swap Türleri
Cross
Döviz (FX) Faiz Varlık Mal
Currency
Sabitten
Sabite
Sabitten
Dalgalıya
Dalgalıdan
Dalgalıya

1.7. Diğer Swap Türleri
1.7.1. Vadeden Önce Son Verme Hakkı Veren Swaplar ( Callable, Putable Swap)
Bir callable swap sözleĢmesi, sabit faiz ödeyen tarafa vadesinden önce swapı sona erdirme
hakkını vermektedir. Bir putable swap sözleĢmesi ise değiĢken faiz ödeyicisine vadesinden
önce swapı sona erdirme hakkını vermektedir

1.7.2. Süresi Uzatılabilir Swaplar (Extendable Swap)
Süresi uzatılabilir swap sözleĢmeleri; bu hakka sahip olan tarafa, prim karĢılığında swap
sözleĢmesinin süresini önceden belirlenmiĢ vadeye kadar uzatma hakkını vermektedir.

1.7.3. Faiz Oranının Sonradan Belirlenmesi Hakkını Veren Swaplar (Delayed Rate
Setting Swaps)
Faiz oranını sonradan saptama opsiyonu, bu hakkı elinde tutan tarafın karĢı tarafa önceden
Bu ödev 2012-2013 Eğitim döneminde İ.Ü. İşletme İktisadı Enstitüsü Finans Tezsiz Yüksek Lisans öğrencileri tarafından
Risk Yönetimi ve Türev Ürünler dersi için hazırlanmıştır.