türkiye'de aile yapısı araştırması 2011

436 Pages·2012·2.54 MB·Turkish

TÜRKİYE’DE
AİLE YAPISI ARAŞTIRMASI 2011
ANKARA 2011
T
Ü
R
K
İ
Y
E
’
D
E

A
İ
L
E

Y
A
P
I
S
I

A
R
A
Ş
T
I
R
M
aile toplumun temelidir
A
S
I

2
0
1
1
www.aile.gov.tr

TÜRKİYE’DE
AiLE YAPISI
ARAŞTIRMASI 2011
ISBN : 978-605-4628-37-7
PROJE KOORDİNATÖRÜ
Dr. İbrahim Uslu
DANIŞMANLAR
Prof. Dr. Aykut Toros-Yeditepe Üniversitesi (Sosyoloji)
Prof. Dr. F.Beylü Dikeçliğil-Erciyes Üniversitesi (Sosyoloji)
Prof. Dr. H.Hüseyin Tatlıdil-Hacettepe Üniversitesi (İstatistik)
Yard. Doç. Dr. Sinan Zeyneloğlu-Gaziantep Üniversitesi (Şehir ve Bölge Planlama)
Dr. Murat Çağatay-Eğitim Uzmanı (Sosyolog)
M. Kürşad Birinci-Gazi Üniversitesi (Kamu Yönetimi)
AİLE VE TOPLUM HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
Abdullah Kütük-Uzman
Abdulkadir Abduşoğlu-Uzman
Ercan Şen-Uzman
Mustafa Nuri Nuruan-Uzman
Nuray Şehitoğlu-Uzman
MALİ VE İDARİ İŞLER KOORDİNATÖRÜ
Müzeyyen Buzlu
SAHA KOORDİNATÖRÜ
Mithat Kahveci
BASKI
Afşaroğlu Matbaası
Kazım Karabekir Cad. Altuntop İşhanı No: 87/7 İskitler - ANKARA
Tel : [phone] • Faks : 0312 384 54 98
www.afsaroglu.com.tr • E-mail : [email protected]
ÖNSÖZ
Dünyada, siyasi, sosyal, ekonomik, kültürel alanlarda yaşanan hızlı değişimlere rağmen
toplumsal yaşamın en temel kurumu aile önemini ve varlığını sürdürmeye devam etmektedir.
Aile; kadının, erkeğin, çocuğun, gencin ve yaşlının karşılıklı etkileşim halinde olduğu, sevgi,
saygı, merhamet, adalet, dayanışma, paylaşma, birlik ve beraberlik gibi temel insani değerleri
öğrendiğimiz ve geliştirdiğimiz mekânlardır. Aile, doğduğumuz andan itibaren ilk öğrenme
ortamımız olup, aynı zamanda bireysel ve toplumsal yaşamın da şekillendiği yerlerdir.
Ailenin bireysel ve toplumsal yaşamı şekillendirme fonksiyonu, aynı zamanda durağan bir
yapısının olmadığının da göstergesidir. Toplumsal yaşamda meydana gelen siyasi, ekonomik,
kültürel değişimler aileye de yansımakta, aile kurumunu da etkilemektedir.Bu açıdan dünyada
ve ülkemizde yaşanan hızlı değişim ve dönüşümün farkında olmak, bu olguları algılamak,
anlamak ve değişimi yönetmek ancak hesaplanabilir yapı analizlerinin gerçekleştirilmesi ile
mümkündür.
2011 Türkiye Aile Yapısı Araştırması, aile kurumu ve sorunlarıyla ilgili güncel bilimsel
verilerin toplanması, toplumsal değişim süreci içinde ortaya çıkan problemlerle ilgili
önlemlerin alınması, sağlıklı politikaların oluşturulabilmesi ve toplumsal dokunun
fotoğrafının çekilmesi açısından önemlidir.
Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığımız Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü
tarafından gerçekleştirilen 2011 Türkiye Aile Yapısı Araştırması, aile kurumunu sosyal,
ekonomik, kültürel açıdan değerlendirmeye imkân sağlayacak şekilde çok boyutlu ve kapsamlı
olarak ele alınmıştır. Bu araştırma ile elde edilen veriler; zaman içindeki değişim ve sürekliliği
tespit etmek, güncel verilerin elde etmek, aile, nüfus ve sosyal destek politikalarının bugünü
ve geleceğini belirlemek açısından yol gösterici olacaktır.
Türkiye’de Aile Yapısı Araştırması’nın gerçekleşmesinde emeği geçen herkese teşekkür
ediyorum. Bu çalışmanın, bundan sonraki bilimsel çalışmalara ışık tutmasını, çalışma ışığında
belirlenecek ve uygulanacak politikaların ülkemize, milletimize hayırlı olmasını diliyorum.
Fatma ŞAHİN
Bakan
T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı - Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü
3
Türkiye’de Aile Yapısı Araştırması 2011
4
SUNUŞ
Aile konusu, sanayileşme ve kentleşmenin yaygınlaşması ile toplumlar için sahip çıkılması ve
politika geliştirilmesi gereken önemli konular arasına girmiştir. Çünkü aile yapısı, sanayileşme
ve kentleşmeden doğrudan etkilenerek toplumsal yaşamın biçimlenmesinde rol oynamaktadır.
Ülkemizde de teknolojik gelişmeler, sanayileşmenin daha da ileri gitmesi ve kırsaldan kente
göçün yaşanması ile aile yapısında ve toplumsal yaşamda değişiklikler yaşanmaktadır.
Aile konusu toplumların gündemine, iki etkene bağlı olarak giderek daha fazla oturmaktadır.
Bunlar küreselleşme ve popüler kültürün yaygınlaşmasıdır. Küreselleşme ve popüler kültürün
etkililiğinin artması karşısında toplumlar, ailenin önemini daha iyi kavramaktadırlar. Esasında
aile değerlerinde görülen zayıflama, toplumlarda ailenin temel fonksiyonları konusunda
yüksek bir bilinç gelişmesini sağlamaya da hizmet etmiştir.
Ailenin ihmal edilmesi, sosyal yardım ve hizmetlerde altından kalkılmaz bir yük getirmiştir.
Rollerini yerine getiremeyen aile; boşanma oranlarında, sokakta yaşayan sayısında, aile içi şiddet
ve cinayetlerde artışa zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede, hedef ailelerin güçlendirilmesidir.
Güçlü aile, sorun çözme kabiliyeti yüksek aile demektir. Bugün toplumsal gelişmenin
önünde birer engel olarak duran sorunların önemli bir kısmı ailenin zayıflaması ile ortaya
çıkmıştır. Ailenin fonksiyonlarını yerine getirebilmesi için ciddi destek programlarına
ihtiyaç duyulmakta, bu programların planlanması için de sosyal araştırmaların yapılması
gerekmektedir.
Sosyal politikaları yürütmede yaşanılan temel güçlüklerden biri veri yetersizliğidir. Sosyal
politika uygulamalarının sağlıklı olarak yürütülmesi sosyal araştırmalardan elde edilen verilere
ihtiyaç bulunmaktadır. Konuttan sağlığa, eğitimden beslenmeye, nüfus planlamasından
yoksullukla mücadeleye hemen her konuda sağlıklı verilere ihtiyaç duyulmaktadır. Bu
araştırma bu veri ihtiyacını belirli ölçüde karşılamak amacıyla yapılmıştır.
Bu araştırmada, aile kurumunun temel işlevleri çerçevesinde aile bireylerinin değer, tutum
ve davranışları tespit edilerek Türkiye’de genel karakteristikleriyle aile yapısı ve sorunları
betimlenmiş ve incelenmiştir. 2006 yılında gerçekleştirilen Türkiye’de Aile Yapısı Araştırması
ile de sonuçların karşılaştırılmasına imkân verecek bir çalışma olmuştur.
Ömer BOZOĞLU
Genel Müdür
T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı - Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü
5
İÇİNDEKİLER
TABLOLAR ...................................................................................................11
GİRİŞ ...................................................................................................21
1. BİRİNCİ BÖLÜM: TANIMLAYICI ÇERÇEVE .........................................25
1.1. KONU VE AMAÇ .................................................................................27
1.2. KAVRAMSAL ÇERÇEVE ....................................................................31
1.3. TANIMLAR .........................................................................................47
1.4. AİLE İLE İLGİLİ ULUSAL VE ULUSLARARASI LİTERATÜR ........54
1.4.1. Literatür İle İlgili Genel Değerlendirme ...........................................54
i. Araştırmalarda Literatürün Önemi ............................................................54
ii. Literatürde Doğrudan ve Dolaylı Kaynakların İşlevleri ............................55
iii. Dolaysız Kaynakların Literatürdeki İşlevleri ............................................55
iv. Dolaylı Kaynakların Literatürdeki İşlevleri ...............................................55
1.4.2. Literatür Tarama Matrisi ..................................................................56
i. Türk Sosyoloji Tarihinde Aile .....................................................................57
ii. Aile Araştırmalarında Temel Konular ve Değişen Temalar .......................60
iii. Aile Konusunda Araştırma Serileri ..........................................................63
iv. Literatür Taramasından Elde Edilen ve Araştırma Enstrümanlarının
Oluşturulmasında Yararlanılan Genel Bulgular ............................................64
1.4.3. Aile Araştırması Bibliyografya Çalışması Seçilmiş Eser İçerikleri .......66
i. Osmanlı Dönemi: Türkiye (1920 Öncesi) ..................................................66
ii. 1920-1980: Türkiye ...................................................................................67
iii. 1980 Sonrası: Türkiye ...............................................................................68
iv. Avrupa: 1920 Öncesi ................................................................................82
v. 1920-1980: Avrupa ....................................................................................83
vi. 1980 Sonrası: Avrupa ...............................................................................84
vii. 1920 Öncesi: A.B.D. ...............................................................................88
viii. 1920-1980: A.B.D. .................................................................................88
ix. 1980 Sonrası: A.B.D. ................................................................................90
2. İKİNCİ BÖLÜM: ARAŞTIRMA TASARIMI VE METODOLOJİ .............99
2.1. ÖRNEKLEME TASARIMI ..................................................................101
2.2. SORU KAĞITLARININ GELİŞTİRİLMESİ VE VERİ TOPLAMA
ARAÇLARI.................................................................................................107
2.3. ÖN TEST .............................................................................................111
2.4. ARAŞTIRMANIN ORGANİZASYONU VE UYGULAMASI ..............112
2.4.1. Proje Ekibi ......................................................................................112
2.4.2. Eğitimler .........................................................................................114
Türkiye’de Aile Yapısı Araştırması 2011
6
2.4.3. Saha Uygulaması ve Yaşanan Problemler ........................................... 117
i. Yaz Aylarında Hanehalkına Erişme Zorluğu ............................................. 118
ii. İklimden Kaynaklanan Sorunlar ............................................................... 119
iii. TÜİK Örnekleminden Kaynaklanan Sorunlar ......................................... 119
iv. Terör Hadiselerindeki Tırmanma ............................................................. 120
v. Deprem .................................................................................................... 120
2.4.4. Kontroller ....................................................................................... 120
2.4.5. Veri Girişi ....................................................................................... 122
2.5. ÖRNEKLEMİN KAPSAMI ................................................................. 123
2.5.1. Hane Erişimi ................................................................................... 123
2.5.2. Birey Erişimi ................................................................................... 127
2.6. ÖRNEKLEM AĞIRLIKLARININ HESAPLANMASI ........................ 132
2.6.1. Hane Ağırlık Katsayıları .................................................................. 132
2.6.2. Birey Ağırlık Katsayıları ................................................................... 133
2.7. ÖRNEKLEME HATALARI ................................................................. 134
2.8. SOSYO-EKONOMİK STATÜ (SES) DÜZEYİNİN
HESAPLANMASI ...................................................................................... 138
2.8.1. Mevcut Yöntemler ........................................................................... 138
2.8.2. TAYA 2011 Kapsamında Kullanılan Statü Atama Yöntemi ................. 142
i. Hane Reisi ve Üyelerinin Çalışma Konum ve Biçimine İlişkin Puanlama 142
ii. Hanehalkı Ortalama Eğitim Puanı .......................................................... 144
iii. Yaşanılan konutun nitelikleri ve mülkiyet durumu ................................... 145
iv. Gelir Puanı ............................................................................................... 146
2.8.3. TAYA SES Ayrımları ....................................................................... 148
3. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: BULGULAR ........................................................ 149
3.1. HANEHALKI BÜYÜKLÜĞÜ VE HANEHALKI
KOMPOZİSYONU ................................................................................. 151
3.1.1. Hanehalkının Büyüklüğü ile İlgili Analizler ...................................... 151
3.1.2. Hanehalkı Tipleri ............................................................................ 152
3.2. OTURULAN KONUT İLE İLGİLİ ANALİZLER ............................ 155
3.2.1. Oturulan Konutun Zemin Malzemesi .............................................. 155
3.2.2. Oturulan Konutun Türü .................................................................. 157
3.2.3. Oturulan Konutun Oda Sayısı ......................................................... 158
3.2.4. Oturulan Konutun Isıtma Sistemi .................................................... 160
3.2.5. Oturulan Konutta Çocuk ve Yaşlı Odalarının Bulunma Durumu ....... 161
3.2.6. Oturulan Konutun Mülkiyet Durumu .............................................. 164
3.2.7. Yaşanılan Hane Dışında Kullanılan Diğer Konutlar .......................... 165
T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı - Aile ve Toplum Hizmetleri Genel Müdürlüğü
7
3.3. HANEHALKININ EKONOMİK DURUMU İLE İLGİLİ
ANALİZLER ..........................................................................................167
3.3.1. Hanehalkı Eşya Sahipliliği ...............................................................167
3.3.2. Hanehalkının Geçinmek İçin Yardım Alma Durumu ve Yardım Alınan
Kurumlar .................................................................................................168
3.3.3. Hanehalkının Aylık Gelir ve Gideri ..................................................171
3.3.4. Hanehalkının Borç/Kredi Alma Durumu ile İlgili Analizler ..............173
3.4. YAŞANILAN YERLEŞİM BİRİMİ İLE İLGİLİ ANALİZLER .............176
3.4.1. Onsekiz (18) Yaşına Kadar Yaşanılan Yer ...........................................176
3.4.2. Onsekiz (18) Yaşına Kadar Yaşanılan Yerleşim Alanı ..........................178
3.4.3. Oturulan İldeki Yaşama Süresi .........................................................180
3.5. EVLİLİK VE BOŞANMA .....................................................................180
3.5.1. İlk Evlenme Yaşı ..............................................................................181
3.5.2. Uygun Evlenme Yaşı.........................................................................185
3.5.3. Evlilik Süresi ...................................................................................190
3.5.4. Eş ile Tanışma Şekli .........................................................................191
3.5.5. Evlilik Kararı ...................................................................................195
3.5.6. Nikah Türü ......................................................................................202
3.5.7. Başlık Parası ....................................................................................206
3.5.8. Akraba Evliliği ................................................................................210
3.5.9. Akraba Evliliğini Uygun Bulma ........................................................215
3.5.10. Evlenirken Yapılan Törenler ...........................................................220
3.5.11. Evlenilecek Kişide Aranan Sosyal Özellikler ...................................224
3.5.12.Evlenilecek Kişide Aranan Kişilik Özellikleri ..................................225
3.5.13.Evlilik Sayısı ..................................................................................227
3.5.14.Evliliğin Durumu ve Boşanma ........................................................228
3.5.15.Boşanma Sebepleri .........................................................................229
3.5.16.Boşanma Sebebi Olarak Görülen Davranış ve Özellikler ..................231
3.6. AİLE İÇİ İLİŞKİLER .......................................................................233
3.6.1. Hanehalkı Üyelerinin Biraraya Geldikleri Zamanlar ..........................233
3.6.2. Hanehalkı Üyelerinin Beraberce Yaptıkları Faaliyetler .......................237
3.6.3. Hanedeki İşlerin Kimler Tarafından Yapıldığı ...................................238
3.6.4. Bakıma Muhtaç Küçük Çocuk Bulunan Haneler ve Bakımın Kimler
Tarafından Yapıldığı .................................................................................239
3.6.5. Bakıma Muhtaç Engelli Bulunan Haneler ve Bakımın
Kimler Tarafından Yapıldığı ......................................................................240
Türkiye’de Aile Yapısı Araştırması 2011
8