türkiye'de aile değerleri araştırması

386 Pages·2010·4.93 MB·Turkish

TÜRKİYE’DE
AİLE DEĞERLERİ
ARAŞTIRMASI
Ankara 2010
I
S
A
M
R
I
T
Ş
A
R
A

İ
R
E
L
R
E
Ğ
E
D

E
L
İ
A

E
D
’
E
Y
İ
K
R
Ü
T T.C. BAŞBAKANLIK
AİLE VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR
“Aile Toplumun Temelidir.” GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
TÜRKİYE’DE
AİLE DEĞERLERİ
ARAŞTIRMASI
T.C. BAŞBAKANLIK
AİLE VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR
GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
T.C. Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü
T.R. Prime Ministry Directorate General of Family and Social Research
T.C. Başbakanlık Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü
T.R. Prime Ministry DirTeüctrokiryaete’d Ge eAnileer aDle oğfe Fralemriily and Social Research
Family Values in Türkiye
Türkiye’de Aile Değerleri
ProjeF Yamüriülytü Vcaülusüe sP irno jTeücrtk Diyireector
Abdullah Topçuoğlu
Proje Yürütücüsü Project Director
ProAjeb Gdurullabhu TPorpoçjeucotğ Tlueam
Abdullah Koçak, Ertan Özensel, Hasan Bozgeyikli, Köksal Alver, Fehime Şahin, Aral Keyişoğlu
Mehmet Ali Aydemir, Mahmut Hakkı Akın, Sursan Erkan Eroğlu, Yasin Aktay
Proje Grubu Project Team
Abdullah Koçak, Ertan Özensel, Hasan Bozgeyikli, Köksal Alver, Fehime Şahin, Aral Keyişoğlu
ProjeM İezhlemmeet Avlei ADyedğeemrlier, nMdairhmmeu tG Hruakbkuı APrkoınje, Scut rMsaonn Eitrokarinn Egr oağnldu ,A Ypapsirna Aiskatla Tyeam
Mustafa Nuruan, Ercan Şen, Nuray Şehitoğlu
Proje İzleme ve Değerlendirme Grubu Project Monitoring and Appraisal Team
Mustafa NuruanE,d Eirtcöarn E Şdeinto, Nruray Şehitoğlu
Mustafa Turgut
Editör Editor
RedakMsiyuostna fPar Touorfg Ruetading
Mustafa Nuruan, Fehime Şahin, Ahmet Yılmaz
Redaksiyon Proof Reading
AkMaduestmafiak Nİçuerruiakn D, Faenhışimmea nŞalıhğiın C, Aohnmteentt Y Aıldmvaizsor
ÇÖZÜM Araştırma Eğitim ve Danışmanlık
Akademik İçerik Danışmanlığı Content Advisor
ÇTÖasZaÜrMım A vreaş Utıyrmgua lEağmitaim G vraep Dhainc ıDşmesainglınk
Tonguç Çelik
Tasarım ve Uygulama Graphic Design
Genel Yayın No GToenngeuraçl Ç Peulibklication Number
??1?4?5??
Genel Yayın No General Publication Number
Araştırma Ser?i?s?i ?R?e?search Series
Birinci Basım First Printing
Araştırma Se??r?i2?s0?i ?1R?0e??s?earch Series
Birinci Basım First Printing
???I?S?B?N????
978-9?7?5?-?1?9??-4?872-4
ISBN
Baskı v?e? ?C?i?l?t ?P?rinting
Manas Medya Planlama Re?k??la?m?? ?Hizmetleri San. Tic. Ltd. Şti.
Uğur MumBcausk Cıa vded Ceislit 8 P4r/i3n GtiOngP/ANKARA
İletiTşlifm: 0 .C3o1r2r 4e4sp6 o3n3 d2e2nce
???????
Tunus Cad. No: 24, 06680, Kavaklıdere, Ankara
Tel: [phone] Fax: +90İ l3e1t2i ş4i1m9 2C9o7r8r eWsepbo: nwdwewnc.aeile.gov.tr e-posta: [email protected]
Tunus Cad. No: 24, 06680, Kavaklıdere, Ankara
© 2009T eBul: k +ita9b0ın 3tü1m2 y4a1y9ın h2a9k7la8rı sFaaklxıd:ı r+. A9il0e v 3e 1S2o s4ya1l9 A r2a9şt7ırm8 aWlare Gben: ewl Mwüdwür.laüiğlüe’n.güno ivzn.ti ro lem-apksoızsınt ata:m aaimleı v@eyga ohevr.htarngi bir
bölümü herhangi bir biçimde veya yöntemde, elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt olarak çoğaltılamaz.
© 2009 Bu kitabın tüm yayın hakları saklıdır. Aile ve Sosyal Araştırmalar Genel Müdürlüğü’nün izni olmaksızın tamamı veya herhangi bir
bölümü herhangi bir biçimde veya yöntemde, elektronik, mekanik, fotokopi, kayıt olarak çoğaltılamaz.
T.C.
BAŞBAKANLIK
AİLE VE SOSYAL ARAŞTIRMALAR GENEL MÜDÜRLÜĞÜ
TÜRKİYE’DE AİLE DEĞERLERİ ARAŞTIRMASI

ÖNSÖZ
Aileyi toplumun temeli olarak tanımlayan Anayasamız, bu tanımlamayla aile-
nin birey ve toplum hayatındaki önemine de işaret etmektedir. Türk toplu-
munda aile; insani değerlerin ve kültürün devamlılığını sağlamakta öncü ve
belirleyici bir role sahiptir. Milletlerin ayırıcı vasıflarının, değer yargılarının,
inanç ve düşünce kalıplarının aktarılmasını ve kuşaklar arası bağın sürdürülm-
esini sağlayan ailenin bizatihi varlığı da bir değerin ifadesidir.
Toplumsal yapıyı oluşturan temel kurumlar, değerlerin benimsenmesinde,
yaşatılmasında ve yaygınlaştırılmasında önemli roller üstlenirler. Eğitimin aile-
de başladığı düşünüldüğünde, değer aktarımı konusunda ailenin önemi açıkça
görülmektedir. Geçmişte toplumun desteklediği değerler, aile ortamında gün-
delik hayat pratikleri içinde çocuklara aktarılabilirken, günümüzde bu yeterli
olmamakta; anne-babaların bilinçli olarak bu değerleri çocuklarına aktarmak
için çaba sarf etmeleri gerekmektedir.
Günümüzde aile ve aile çevresinde ortaya çıkan sorunların, değişimlerin, çö-
zülmelerin ve çöküşlerin etkisi aynı hızla toplumun genelinde kendini gös-
termektedir. Meydana gelen değişikliklere paralel olarak değer yargıları da
değişime uğramaktadır.
Toplumumuzun temel kurumu olan ailenin değerler yapısının ortaya konu-
lup çözümlenerek, sonuçların kamuoyu gündemine taşınması önem arz et-
mektedir. “Türkiye’de Aile Değerleri” konusunu ele alan bu araştırma, ülke-
mizde aileye ait değerler yapısını geniş bir çerçevede sunarak literatüre katkı
sağlamanın yanı sıra, bu alanda çalışan kurum ve kuruluşlara da rehberlik ede-
cek niteliktedir.
Bir toplum ancak kendine özgü değerler kültürünü, ailenin, eğitimin, çalış-
ma hayatının ve devlet yönetiminin içine yerleştirerek geleceğe doğru yürü-
yüşünde sağlam adımlar atabilir. Toplumsal ortak değerlerimizi koruyarak
çocuklarımıza daha yaşanabilir bir dünya bırakmanın gerekliliğine duyduğum
inançla, bu çalışmanın toplumumuza faydalı olmasını diliyor, emeği geçenlere
teşekkür ediyorum.
Selma Aliye KAVAF
Devlet Bakanı

SSUUNNUUŞŞ
EEğğitiitmiminin a ailieleddee b baaşşlaladdığığı ıd düüşşüünnüüldldüüğğüünnddee; ;d deeğğeer ra akkttaarırmımı ıh huussuussuunnddaa g güünnüümmüüzz e ebbeevveeyynnlelerirnininin
ggeeççmmişiştetekki ie ebbeevveeyynnlelerere g göörere i şişlelerir id daahhaa z zoor rg göörrüünnmmeekkteteddiri.r .E Esskkidideenn t otopplulummuunn d daa d deesstetekkleleddiğiği i
bbiriçrçookk ddeeğğeer,r , ççooccuukklalarraa yyaaşşaanntıtyıylala aakkttaarırlıalabbiliilrikrkeenn, , aarrtıtkık ssaaddeeccee yyaaşşaanntıt ı yyeeteterlril i oolmlmaammaakkttaa, ,
aannnnee-b-baabbaalalarırnın bbuu ddeeğğeerlrelerir i bbiliilninççlil i oolalarraakk ççooccuukklalarırnınaa aakkttaarrmmaalalarır ı içiçinin ççaabbaa ssaarrf f eettmmeelelerir i
ggeererekkmmeekkteteddiri.r .Ç Çüünnkküü ç çooccuuğğuunn ü üzzeerirninddeekki it etekk e etktkeenn a arrtıtkık a ailiele d deeğğilidldiri,r ,s saaddeeccee o okkuul ly yaa d daa a arkrkaaddaaşş
ççeevvreressi i ddee ddeeğğilidldiri.r . GGüünnüümmüüzz totopplulummlalarırnınddaa ininteterraakktitfi f ilieletitşişimim aarraaççlalarırnınının ddaa ooluluşştuturdrduuğğuu
bbiri r ççeevvrereddeenn rraahhaatltılkıklala ssöözzeeddeebbiliilriirziz. . BBuu bbaağğlalammddaa ddeeğğeerlreler r ssırıraalalammaassınınının kkaarrmmaaşşıkıklalaşştıtğığınını ı
vvee bbeelilrirssizizleleşştitğiğinini i ssaappttaammaakk ggüüçç ddeeğğilidldiri.r . DDüünnyyaaddaa mmeeyyddaannaa ggeelelenn ddeeğğişişimimee ppaarraalelel l oolalarraakk
ddeeğğeerlreler rd düünnyyaassınınının d deeğğişişmmeessi iv vee b buu d deeğğişişimiminin t otopplulummssaal lö ölçlçeekktete d deeğğeer rb buunnaalılmımı ıo oluluşştuturrmmaassı ı
kkaaççınınılımlmaazz g göörrüünnmmeekkteteddiri.r .Z Zaatetenn d deeğğişişeenn k kooşşuulllalardrdaa b baazzı ıd deeğğeerlreler rd dee i şişlelevvlelerirnini iy yitiitrirmmeekkteteddiri.r.
FFaakkaat tş şüüpphheessiziz k ki ib beelilrilril ib biri rd deeğğeer,r ,i ninssaann d daavvrraannışışınınının v veeyyaa y yaaşşaamm a ammaaccınınının, ,b biri rd diğiğeerirninddeenn d daahhaa
üüsstütünn o oldlduuğğuu y yöönnüünnddeekki it ututtaarlrıl ıv vee d deerirnin i ninaannççttaann k kaayynnaakklalannmmaakkttaaddırı.r .S Soossyyoololojijkik o olalarraakk d deeğğeerlreler,r ,
totopplulummssaal l hhaayyaatıt ı mmüümmkküünn kkılımlmaakkttaa vvee totopplulummuunn üüyyeelelerir i ttaarraafıfnınddaann ppaayylalaşşılımlmaakkttaaddırı.r . BBiri r
totopplulummssaal ly yaappıyıyı ıo oluluşştuturraann k kuurruumm i liele i liglgiliil id daavvrraannışış ö örrüünnttüülelerirnini,i ,i liilşişkkilielerir iv vee e etktkilieleşşimim s süürereççlelerirnini i
aaççıkıklalammaakk v vee u uyygguulalammaayyaa y yöönneelilkik p prorojejekkssiyiyoonnlalar rg geelilşiştitrierebbilimlmeekk a annccaakk o o k kuurruummuunn d deeğğeerlreler rs sisis--
tetemminininin a annlalaşşılıılpıp a annaalilziz e eddilimlmeessiyiylele m müümmkküünnddüür.r .B Buu b baağğlalammddaa, ,T Tüürkrk t otopplulummuunnuunn t etemmeel lk kuurruu--
mmuu oolalann aailielenninin ddeeğğeerlrelerlreler r yyaappısısınınının oorrttaayyaa kkoonnuululupp ççöözzüümmlelennmmeessi i hheemm bbuu kkoonnuu üüzzeerirninddee
ççaalılşışaann a akkaaddeemmisisyyeennleler rh heemm d dee k kaammuu v vee s sivivili lt otopplulumm k kuurruululuşşlalarırnınının b biliilmimsseel lç çaalılşışmmaalalarırnını ıv vee
uuyygguulalammaalalarırnını ıd daahhaa s saağğlılkıklıl,ı ,v veerirmimlil iv vee e etktkinin b biri rb biçiçimimddee y yaappmmaalalarırnını ıs saağğlalayyaaccaakktıtrı.r.
TTüürkrkiyiyee’d’dee A Ailiele D Deeğğeerlrelerir iA Arraaşştıtrırmmaassı,ı ,T Tüürkrk t otopplulummuunnddaakki ia ailieleyylele i liglgiliil id deeğğeerlrelerirnin v vee d deeğğeer ry yaa--
ppılıalarırnınının n neeleler ro oldlduuğğuunnuu o orrttaayyaa k kooyymmaayyı ıa ammaaççlalammaakkttaaddırı.r .B Buu a ammaaccaa u ulalaşşaabbilimlmeekk i çiçinin b biri ra alalann
aarraaşştıtrırmmaassı ıt taassaarlralannmmışış v vee t otopplulummddaakki ia ailiele d deeğğeerlrelerirnininin b beelilrilrelenneebbilimlmeessi ii çiçinin n niciceel lv vee n nitietel lo ol-l-
mmaakk üüzzeerere ikiki i aayyrır ı aarraaşştıtrırmmaa ggeerçrçeekkleleşştitriirlimlmişiştitri.r . NNiciceel l aarraaşştıtrırmmaaddaa kkuulllalannılımlmaakk üüzzeerere öönncceekki i
aarraaşştıtrırmmaalalardrdaann ddaa yyaarraarlralannılıalarraakk bbiri r AAiliele DDeeğğeerlrelerir i ÖÖlçlçeeğği i ggeelilşiştitriirlimlmişiş vvee aailieleyylele iliglgiliil i ddiğiğeer r
kkoonnuulalarır ıd daa e elele a alalann b biri rs soorruu f oforrmmuu a arraaccılıılğığıyıylala u uyygguulalannmmışıştıtrı,r,
BBuu a arraaşştıtrırmmaa T Tüürkrkiyiyee’d’deekki ia ailiele d deeğğeerlrelerir iy yaappısısınını ıg geennişiş b biri rç çeerçrçeevveeddee a arraaşştıtrıırpıp, ,a annaalilziz e eddeererekk g geererekk
ssoossyyaal lb biliilmim l iltieterraatütürrüünnee, ,g geererekkssee d dee u uyygguulalayyıcıcılıalarraa ( d(deevvlelet tk kuurruummlalarır,ı ,s sivivili lt otopplulumm k kuurruululuşşlalarır ı
vvbb) )k kaatktkı ıs saağğlalammaakkttaaddırı.r.
BBuu a arraaşştıtrırmmaayylala b birilrilkiktete h heemm T Tüürkrkiyiyee’d’deekki it otopplulummssaal le etktkilieleşşimim s süürereççlelerirnininin, ,k küültlütürerel le eğğiliilmimlelerirnin
vvee aailielenninin kkuurruummssaal l yyaappısısınınının inincceelelennmmeessi i hheemm ddee aailiele ddeeğğeerlrelerir i iliele iliilnintitliil i oolalarraakk tutututumm vvee
ddaavvrraannışışlalarırnın aarkrkaassınınddaakki i mmootitvivaassyyoonnlalarırnın aannlalaşşılımlmaassı ı yyöönnüünnddee bbiri r hhaayylil i mmeessaafefe kkaat t eeddilimlmişiş
oolalaccaakktıtrı.r .
AAilieleyyi it etemmeel la alalann a arraaşştıtrırmmaa v vee ç çaalılşışmmaalalarıryıylala b buu a alalannddaa t etekk kkaammuu k kuurruummuu o olmlmaa ö özzeelllilğiğininee s saa--
hhipip B Baaşşbbaakkaannlılkık A Ailiele v vee S Soossyyaal lA Arraaşştıtrırmmaalalar rG Geenneel lM Müüddüürlrülüğğüü b buuggüünnee k kaaddaar rg geerçrçeekkleleşştitridrdiğiği i
aarraaşştıtrırmmaalalardrdaa a ayynnı ız zaammaannddaa ü ülklkeemmizizddeekki is soossyyaal lb biliilmim p peerrssppeekktitfiifninee d dee k kaatktkıdıdaa b buululunnmmaakkttaaddırı.r .
BBuu bbaağğlalammddaa, , ssöözz kkoonnuussuu ççaalılşışmmaayyı ı ggeerçrçeekkleleşştitrierenn aarraaşştıtrırmmaa eekkibibinini i vvee eemmeeğği i ggeeççeennlelerir i kkuut-t-
luluyyoorruumm..
DDooçç. .D Dr.r .A Ayyşşeenn G Güürrccaann
GGeenneel lM Müüddüürr

İÇİNDEKİLER
GİRİŞ ............................................................................................................................................
. TANIMLAYICI ÇERÇEVE ...................................................................................................
.. Konu ...................................................................................................................................
.. Amaç ..................................................................................................................................
.. Önem ve Gerekçeler............................................................................................................
.. Kavramsal Çerçeve ............................................................................................................
... Değer Nedir? ........................................................................................................
... Değerin Tanımı ....................................................................................................
... Değerlerin Sınıflandırılması ...............................................................................
... Aile ve Değerler ...................................................................................................
... Toplumsallaşma: Değerlerin Aktarılması Süreci ................................................
... Toplumsallaşma Nedir? .......................................................................................
... Aile Yapısı ve Aile Değerleri ...............................................................................
... Aile Kurumu .......................................................................................................
... Modern Dünyada Ailenin Dönüşümü ...............................................................
... Türkiye’de Aile Yapısı ve Aile Değerleri ............................................................
... İlgili Araştırmalar ...............................................................................................
. ARAŞTIRMANIN METODOLOJİSİ.................................................................................
.. Örneklem .........................................................................................................................
.. Veri Toplama Araçları ......................................................................................................
.. Verilerin İşlenmesi, Analizi ve Kullanılan İstatistikî Teknikler .....................................
. ARAŞTIRMA BULGULARI ................................................................................................
.. Görüşülen Kişilerin Sosyodemografik Özellikleri ve Aile yapıları .................................
.. Aileye Verilen Değer ........................................................................................................
.. Akrabalık İlişkileri ve Geleneksel Aile Değerleri ...........................................................