Table Of ContentİST1NBUL MEKTEPLERİ
VE
İLİM, TERBİYE ve SAN'AT MÜESSESELERİ
— DOLAYISİYLE —
T Ü R K İ Y E
M A A R İ F T A R İ H İ
CİLD : 3 - 4
YAZAN :
OSMAN ERGİN
İstanbul Vilâyeti Mektupçusu
Her hakkı mahfuzdur.
Kısmen veya tamamen iktibas edilemez.
Baskı - Dizgi - Cilt:
ESER MATBAASI
İstanbul — 1977
CİLD : 3
III
Birinci Meşrutiyet
Yahut
Yayılma ve İlerleme Seneleri
III
BİRİNCİ MEŞRUTİYET
YAHUT
YAYILMA ve İLERLEME
SENELERİ
1293 (1876) — 1324 (1908) = 32 sene
DEVRİN İZAHI
ABDÜLHAMİD II MAARİFE HİZMET ETMİŞ MİDİR?
Tanzimat devrinde açılmış olan iptidaî ve rüşdî mekteplerinde
bu devirde esaslı bir değişiklik ve yenilik görülemiyor. Yalnız sayıları
nın günden güne arttığı anlaşılıyor. İdadiler ise ancak 1300 (1884) ten
sonra yeni bir vergi konulmak suretiyle inkişafa ve terakkiye başlıyor.
Yine Tanzimat devrinde açılmış olan yüksek tahsil müesseseleriyle
meslek ve ihtisas mektepleri ağır ve tedricî tekâmüllerine devam edi
yorlar. Hattâ bu devrin sürdüğü 32 sene içinde bu çeşit mekteplere ye
niden 18 tane daha ekleniyor ve bunlarda ötekiler gibi tedricî tekâmül
seyrini takip ediyorlar.
Askerî Mekteplere gelince: Onlar bu devirde eskisine nispetle da
ha ileri gitmişlerdir denilebilir. Bu devirde en büyük inkişaf ve terakki
hususî mekteplerde görülüyor. Hususî mektepler hep bu devirde açıl
mışlardır. Bu noktayı bu ciltte bilhassa tebarüz ettirdim.
Azlık ve yabancı mektepleri de en yüksek ve en serbest inkişafla
rını bu devre borçludurlar.
Bu mektepler hükümetin teftiş ve murakabesinden, idarelerine,
hatta programlarına müdahaleden azade olarak serbestçe çalışıyorlar
ve çoğalıyorlardı.
Bu devri açan ve yaşatan Abdülhamit II ilk zamanlarda maarif
sever ve onu ileri götürür bir padişah gibi görünüyor, memleketi idare
— 839 —
için bilgili mülkiye memurları yetiştirmek istiyor ve bu maksatla ba
basının açmış olduğu eski Mülkiye Mektebini yüksek bir mektep ha
line getiriyor, yine memlekette kıymetli hakimler vasıtasiyle adaleti
tevzi etmek arzu ediyor; bu münasebetle Hukuk Mektebini açıyor ve
bu iki yüksek mektebi hususî surette himayesine alıyor, bunların iler
lemesiyle yakından alâkalı görünüyor.
Ticaret Mektebinin ilk açılışında masrafına iştirak edecek derece
de gösterdiği alâka ve talebesizlikten dolayı kapandıktan sonra ikinci
def’a açılmasında yaptığı himmet de Abdülhâmit II nin hasenat ha
nesine kaydolunacak hâdiselerdendir.
Abdülhâmit II zamanın en yüksek âlim ve mütefekkirlerinin bu
ralarda Hocalık etmesine müsaade ediyor, tahsillerini bitirip çıkanları
kısmen sarayına alıyor, kısmen de yüksek ve mutena memuriyetlere ta
yin ediyor hasılı ilk zamanlarda maarifseverliğine bir diyecek bırak
mıyor.
Hatta Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavî gibi sonraları her birini
birer suretle İstanbul’dan uzaklaştırdığı, öldürttüğü ve eserlerini ya
sak ettiği mütefekkirlerden mürekkep olarak Yıldız sarayında bir Ce
miyeti Edebiye bile kuruyor. Dahası var: Hükümetin şeklini meşrudi-
yete çeviriyor. Mebusan ve âyan meclisleri teşkil ve intihap usulünü
kabul ediyor.
Fakat ne vakit ki Mülkiye Mektebinde bu kitabın 615 - 616 ıncı
sahifelerinde bahsi geçen hâdiseler oluyor, işte o zaman Padişah bun
lardan ürkerek mekteplerle neşriyat aleyhinde tedbirler almıya baş
lıyor.
Bu tarihlerden sonra Maarifin ilerlemesine mani olan engellerin
başlıcalarmı şöylece hülâsa edebiliriz :
1) Mektep idareleri sıkıştırılıyor, değerli Hocalar kürsülerinden
uzaklaştırılıyor, rejim aleyhinde fikirlerini açıyor diye Edebiyat ve Ta
rihi Umumî dersleri programlardan çıkartılıyor, talebenin azgınlık ve
taşkınlıkları İslâm dinine ve ahlâkına kıymet ve ehemmiyet verilme
mekten ileri geliyor zanniyle programlara Fıkıh, Kelam, Tefsir ve Ah
lâk dersleri konuluyor, tarih olarak ta yalnız kısa bir İslâm tarihiyle
padişahların methinden başka bir şey olmıyan muhtasar Osmanlı Ta
rihi okutuluyor, böyle yapmakla da mektepler ruhsuz bir ceset haline
getiriliyor.
Bu görüşleri ve hükümleri resmî vesikalarla ve o devirde yaşamış
olan kimselerin mütalaalarıyla da tevsik etmek isterim. Şöyle ki: ta
— 840 —
lebede görülen taşkınlıkla rejim ve din aleydarlığı onların Müslüman
lık hakkında kâfi derecede bilgileri olmadığına ve namaz kılmadıkla
rına atfedilerek evvela bu cihetlerin kuvvetlendirilmesi istenilmiş ol
duğu görülüyor.
17 Kânunisani 1302 (1886) tarihinde sadarete gelmiş olan bir ira-
dei seniyyede şu satırları okuyoruz :
«Mektebi Mülkiye ile sair mekatibi İslâmiyye’den neş’et eden şakir-
danın akaidinde asarı zaaf görülmekte olup mileli gayri müslime mek
teplerinde ise bu nokta her şeye tercihen pişi nazan ehemmiyette tutu
larak programları ona göre tanzim edilmesiyle şakirdanın akaitçe mü
kemmeliyetlerine gayret edilmekte ve asarı dahi görülmekte olduğu hal
de bizde bu halin aksi görülmesi nezdialide mücibi teessüf olmasına ve
şu hale nazaran İslâm şakirdanımn bu yoldaki mubalatsızlığı Meka
tibi İslâmiye programlarının yolsuzluğundan neş’et etmekte olduğu ka-
viyyen melhuz bulunmasına mebni zatı samii meşihatpenahinin tahtı
riyasetinde olarak iktiza edenlerden mürekkep olmak ve mektebi mül-
kiyei şahane müdür muavini Recaî Efendi dahi dahil bulunmak üzere
bir komsiyonu mahsus teşkili ile Mektebi Mülkiye ve Mekatibi İslâmi-
ye’de tedris olunmakta bulunan ders programlarının şakirdanın aka
idi diniyelerine hizmet edecek yolda tanzim ve tashihiyle keyfiyetin ate-
bei ulyayı mülukâneye arzı şeref sadır olan emrü fermanı isabet un
vanı.»
15 Temmuz 1311 (1895) tarihli Tercümanı Hakikat gazetesinde
görülen şu resmî tebliğ de bu mevzua taallûk etmektedir :
«Mekatipte salevatı mefruzaya vakit ve zemaniyle devam ve ulu-
mi diniye tedrisatına ve tehzibi ahlâk ve terbiyeye ihtimam edilmesi
iradei seniyei hazreti hilafetpenahi muhtezayı celilinden bulunduğu
beyanı alisiyle bu bapta lâzım gelen takayyüdat ve icraata müsaraat
olunması maarif nezareti celilesine mersul emri samii cenabı sadaret-
penahi de işar kılınmış ve iş bu fermanı humayunı hazreti zıllullahî
mahzi hikmet ve kerameti mülukâne ve muallimin ve müteallimin kul
ları haklarında pek büyük bir eseri sahabet ve merhameti diyanet per-
verane idügi umuri müsellemeden bulunmakla bu hususta badema bir
kat daha dikkat ve itina kılınması lüzumu nezareti müşarünileyhadan
iktiza edenlere bildirilmiştir.»
19 Eylül 1317 (1901) tarihli meclisi mahsusı vükela mazbatası
da yine bu mevzua taallûk ettiği için aşağıya koyuyorum:
«Devleti muazzamai İslâmiye’nin ila maşaallahi taala devam ve
bakası ahkâmı diniyei İslâmiyye’nin te’yid ve teşyidi bünyanına müte
— 841 —
vakkıf ve ahkamı celilei diniyenin telkin ve talimi dahi ulemaya ait
olduğu halde icrayı feraizi diniye ve tahsili ulumi şeriyyeye mahsus
olan cevamiî şerife ile medaris ve tekâyanın muhafazasına lâyıkıyle
bakılmamasından ve vazaif ve teamiyeleri munkati olmasından naşi
harap ve muattal olarak ikamet olunamaz bir hale gelmiş ve bu ise
ulemanın noksanını ve bilâhere fıkdanını istilzam edeceği derkar bu
lunmuş olduğundan müessesatı diniyenin muhafazai mamuriyeti es
babının istihsali ve diğer taraftan kura ve kasabatda ki mekatip ihti-
yacata nispetle gayri kâfi olmasıyle bunların teksiri adadiyle beraber
programlarının akaidi diniyeden sonra o havalinin mabihil iştigali olan
ziraat ve sanayie ait fünuni nafıa tahsili esasına göre tanzim ve tadili
ve ittihaz olunacak tedabirin müessir ve daimî olmasına itina kılın
ması)) hususu irade edilmiş ve bu işleri görüşüp kararlaştırmak üzere
dahiliye, evkaf ve maarif nazırlarından mürekkep bir komisyon teşkil
ve ledelicap maliye nazırı da bu komisyona teşrik olunarak fiiliyat ve
tatbikata geçilmiştir.
Vilâyetlerdeki idadiler de ulumi diniyeye tekayyüt ve ihtimamdan
başka bulunduğu yerin icabına göre ziraat, sanayi veya ticaret şubele
rinin açılması işte bu komisyonun kararı üzerinedir.
Padişah her şeyi programdan bekliyor ve ancak mektep program
larını istediği gibi tanzim etmek, okunmasını istemediği dersleri on
dan çıkartmak, okunmasını arzu ettiği dersleri ona koymakla müm
kün olacağını zannediyor. Ve Babıâli’ye bu mesele hakkında 22 Şubat
1304 (1888) tarihinde şöyle bir irade tebliğ olunuyor.
«Mekâtibin tanzim ve ıslahı için. komisyonı mahsusunca kaleme
alınmış olan lâhiya ve evrakı sairenin meclisi vükalaca mevkii müza
kereye konulmazdan evvel manzuri alî buyurulmak için sureti hususi-
yede takdimi ve mezkûr komisyonun kimselerden mürekkep olduğu
nun dahi arz ve işarı şeref sadır olan iradei seniyei cenabı padişahı ik
tizayı âlisinden bulunmak...»
Program hususunda padişahın maksadı, hele bu işte kendi vü
kelasına bile itimat etmeyişi ve bilhassa vehmi şu vesikadan pekâlâ
anlaşılıyor.
Mektep programları hakkında Abdülhamit II nin yanlış bir yol
tutmuş olduğunu onun devrinde 9 defa sadaret makamına geçmiş olan
Sait Paşanın şu mütelaasmdan da öğreniyoruz :
Sait Paşa hatıratında (Cilt: 2, S : 399) Mekâtip ders programının
ıslahına teşebbüs başlığı altında diyor k i:
— 842 —
