Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi

584 Pages·1993·52.96 MB·Turkish

k
LflDDJ
TÜRKİYE DİYANET VAKFI İSLÂM ANSİKLOPEDİSİ
Bağlarbaşı, Kısıklı caddesi 7 Üsküdar - 81180 İstanbul
: (1) 341 07 92 (4 hat) Fax : [phone] MODEM : (1) 343 31 09
Dağıtım ve Pazarlama
Klodfarer caddesi 14 Sultanahmet - 34400 İstanbul
Tel: [phone] Fax : [phone]
Ü D I1
«c ^^ 9 «
TÜRKİYE DİYANET VAKFI
I S L ÂM
R IT 7
CA FER es-SÂDIK - CİLTÇİLİK
İstanbul 1993
©1993 Her hakkı mahfuzdur.
Yazı ve fotoğraflar kaynak
gösterilmeden kullanılamaz.
BASKI : Ali Rıza Başkan
Güzel Sanatlar Matbaası A. Ş.
Yenibosna/İstanbul
fl
TÜRKİYE DİYANET VAKFI
ANSİKLOPEDİSİ
Sahibi
Türkiye Diyanet Vakfı
İdare Meclisi
Dr. TAYYAR ALTI KULAÇ
Prof.Dr. İSMAİL E. ERÜNSAL
Prof.Dr. BEKİR TOPALOĞLU
Prof.Dr. M. SAİM YEPREM
Genel Sekreter
Mehmet Ali SARİ
İNCELEME HEYETİ Prof.Dr. Bekir TOPALOĞLU (Başkan)
Dr. Ahmet ÖZEL (Başkan Yardımcısı)
Prof.Dr. Ömer Faruk AKÜN
Dr. Tayyar ALTI KULAÇ
Nihat AZAMAT
Doç.Dr. Mustafa ÇAĞRICI
Sargon ERDEM
Prof.Dr. İsmail E. ERÜNSAL
Prof.Dr. Semavi EYİCE
Prof.Dr. M. Yaşar KANDEMİR
Prof.Dr. Hayreddin KARAMAN
Prof.Dr. Mahmut KAYA
Doç.Dr. Abdülkerim ÖZ AYDİN
Prof.Dr. Ahmet TOPALOĞLU
Prof.Dr. Metin TUNCEL
Y.Doç.Dr. Abdullah UÇMAN
Doç.Dr. Mustafa UZUN
Madde Tesbit ve İç Kontrol FuatGÜNEL
Kasım KIRBIYIK
TEKNİK REDAKSİYON SORUMLUSU Prof.Dr. Ahmet TOPALOĞLU
Sekreter Doç.Dr. Metin YURDAGÜR
İmlâ İsa KAYAALP
Doç.Dr. Mustafa ÖZKAN
Y.Doç.Dr. Muhammet YELTEN
Teknik Kontrol Doç.Dr. Hasan AKSOY
Dr. Azmi BİLGİN
Bibliyografya Mehmet AYKAÇ
İsmail ÖZBİLGİN
Recep USLU
İndeksleme Dr. İsmail Hakkı GÖKSOY
YAYIN MÜDÜRLÜĞÜ Ahmet YILMAZ (Müdür)
Dizgi Nedim GÜNEY (Şef)
Süleyman ÖZEL
Yılmaz SAMANCI
Tashih Hüseyin Hilmi KURTULMUŞ (Şef)
Mehmet GÜNYÜZLÜ
Osman SEVİM
Abdülkadir ŞENEL
Resimleme Enis KARAKAYA /M.A. (Şef)
Ahmet AKMAN
Dr. Hüsamettin AKSU
Dr. Nebi BOZKURT
Fotoğraf Bekir TOSUN
Çizim Oğuz KALLEK
BİLGİ İŞLEM SORUMLUSU Prof.Dr. M. Saim YEPREM
Operatörler Mustafa AFACAN
Ender BOZTÜRK
Fazlı DURMUŞ
Mustafa DURSUN
Hüseyin KARAER
A. Zerrin KİBAROĞLU
Ufuk YELEN
Coşkun Y1LD1R1MTÜRK
KÜTÜPHANE ve
DOKÜMANTASYON SORUMLUSU Prof.Dr. İsmail E. ERÜNSAL
KÜTÜPHANE ve
DOKÜMANTASYON MÜDÜRLÜĞÜ Ayhan AYKUT (Müdür)
Kütüphane Recep YILMAZ (Şef)
Ekrem ARSLAN
Cemil Cahit CAN
Yüksel ÇATAL
Meliha ÇETİNÖZ
Selahattin ÖZTÜRK
Nedret TOPÇU
Çetin TÜYLÜ
Ali Yücel YÜRÜK
Dokümantasyon M. Birol ÜLKER (Şef)
Cemal TOKSOY
SİPARİŞ ve TAKİP MÜDÜRLÜĞÜ Ferman KARAÇAM (Müdür Vekili)
Sabahattin YENİCE (Şef)
Sabahattin AKAR
Metin ALTINOK
Hikmet UYSAL
MUHASEBE MÜDÜRLÜĞÜ Erdal İŞCAN (Müdür)
M. Akif AYDIN
Savaş DEMİRAY
Mehmet ŞEVİK
PERSONEL ve
İDARÎ İŞLER MÜDÜRLÜĞÜ Yakup KAHRAMAN (Müdür)
M. Hanefi DİLMAÇ
R. Serap KİRAZ
Bilal SALMAN
Aysel YALÇIN
DAĞITIM ve PAZARLAMA Galip SARI (Müdür)
Abdurrahman TAŞKALE (Müdür Yardımcısı)
İsmail KARAHAN (Müdür Yardımcısı)
MERKEZ İLİM ve REDAKSİYON HEYETLERİ ÜYELERİ
Doç.Dr. Hasan AKSOY Prof.Dr. Ethem Ruhi FIĞLALI Doç.Dr. Abdülkerim ÖZAYDIN
(Türk Dili ve Edebiyatı) (Kelâm ve Mezhepler Tarihi) (İslâm Tarihi ve Medeniyeti)
Prof.Dr. Ömer Faruk AKÜN Fuat GÜNEL Doç.Dr. Abdülkadir ÖZCAN
(Türk Dili ve Edebiyatı) (Dinler Tarihi) (Türk Tarihi ve Medeniyeti)
Nurettin ALBAYRAK Prof.Dr. Yusuf HALAÇOĞLU Dr. Azmi ÖZCAN
(Türk Tarihi ve Medeniyeti) (Türk Tarihi ve Medeniyeti)
(Türk Dili ve Edebiyatı)
Doç.Dr. Ömer Faruk HARMAN Y.Doç.Dr. Nuri ÖZCAN
Dr. Tayyar ALTIKULAÇ
(Dinler Tarihi) (İslâm Sanatları/Mûsiki)
(Tefsir)
Prof.Dr. Ekmeleddin İHSANOĞLU Dr. Ahmet ÖZEL
Doç.Dr. M. Akif AYDIN
(İlimler Tarihi) (Fıkıh)
(Fıkıh)
Prof.Dr. Mehmet İPŞİRLİ Doç.Dr. Mustafa ÖZKAN
Y.Doç.Dr. Halis AYHAN
(Türk Tarihi ve Medeniyeti) (Türk Dili ve Edebiyatı)
(İslâm Düşüncesi ve Ahlâk)
Dr. Kemal KAHRAMAN Mehmet Ali SARI
Nihat AZAMAT (Türk Tarihi ve Medeniyeti) (Tefsir)
(Tasavvuf)
Cengiz KALLEK Doç.Dr. Muhittin SERİN
Doç.Dr. Ali BARDAKOĞLU (Fıkıh) (İslâm Sanatları/Hat)
(Fıkıh)
Prof.Dr. M. Yaşar KAN DEMİR Prof.Dr. Ahmet TOPALOĞLU
Doç.Dr. Mustafa L. BİLGE (Hadis) (Türk Dili ve Edebiyatı)
(İslâm Ülkeleri Coğrafyası)
Doç.Dr. Mustafa KARA Prof:Dr. Bekir TOPALOĞLU
Doç.Dr. İdris BOSTAN (Tasavvuf) (Kelâm ve Mezhepler Tarihi)
(İslâm Ülkeleri Coğrafyası)
Prof.Dr. Hayreddin KARAMAN Y.Doç.Dr. Tevfik Rüştü TOPUZOĞLU
(Arap Dili ve Edebiyatı)
Dr. Ş. Tufan BUZPINAR (Fıkıh)
(Türk Tarihi ve Medeniyeti) Prof.Dr. Mahmut KAYA Prof.Dr. Metin TUNCEL
(İslâm Ülkeleri Coğrafyası)
Doç.Dr. Mustafa ÇAĞRICI (İlimler Tarihi,
(İslâm Düşüncesi ve Ahlâk) İslâm Düşüncesi ve Ahlâk) Y.Doç.Dr. Zülfikar TÜCCAR
(Arap Dili ve Edebiyatı)
Doç.Dr. Davut DURSUN 'Doç.Dr. Hulûsi KILIÇ
(İslâm Ülkeleri Coğrafyası) (Arap Dili ve Edebiyatı) Prof.Dr. Günay TÜMER
(Dinler Tarihi)
Doç.Dr. Feridun EMECEN Rıza KURTULUŞ
(Türk Tarihi ve Medeniyeti) (İslâm Ülkeleri Coğrafyası, Y.Doç.Dr. Abdullah UÇMAN
Fars Dili ve Edebiyatı) (Türk Dili ve Edebiyatı)
Sargon ERDEM
(İslâm Sanatları/Müteferrik) Prof.Dr. Günay KUT Doç.Dr. Süleyman ULUDAĞ
(Türk Dili ve Edebiyatı) (Tasavvuf)
Y.Doç.Dr. Muhammed EROĞLU
Dr. İlhan KUTLUER Doç.Dr. Mustafa UZUN
(Tefsir)
(İslâm Düşüncesi ve Ahlâk) (Türk Dili ve Edebiyatı)
Y.Doç.Dr. Özkan ERTUĞRUL
Prof.Dr. Cevdet KÜÇÜK Doç.Dr. Yusuf Şevki YAVUZ
(İslâm Sanatları/Mimari)
(Türk Tarihi ve Medeniyeti) (Kelâm ve Mezhepler Tarihi)
Prof.Dr. İsmail E. ERÜNSAL Prof.Dr. M. Orhan OKAY Prof.Dr. Tahsin YAZICI
(Türk Dili ve Edebiyatı) (Türk Dili ve Edebiyatı) (Fars Dili ve Edebiyatı)
Prof.Dr. Semavi EYİCE Dr. Salim ÖĞÜT Prof.Dr. M. Saim YEPREM
(İslâm Sanatları/Mimari) (Fıkıh) (Kelâm ve Mezhepler Tarihi)
Prof.Dr. Mustafa FAYDA Doç.Dr. Mustafa ÖZ Doç.Dr. Metin YURDAGÜR
(İslâm Tarihi ve Medeniyeti) (Kelâm ve Mezhepler Tarihi) (Kelâm ve Mezhepler Tarihi)
GENEL KISALTMALAR
a.e. Aynı eser Gr. Grekçe T Türkçe
a.g.e. Adı geçen eser h. Hicrî tah. Tahminî
AK Arazi hak. Hakkında TBMM Türkiye Büyük
Kanunnâmesi haz. Hazırlayan Millet Meclisi
Akk. Akkadca hk. Hüküm (Arşivi TC Türkiye
Alm. Almanca hş, Hicrî- Cumhuriyeti
a.mlf. Aynı müellif şemsî . TDK Türk Dil Kurumu
Ar. Arapça Hz. Hazreti TİEM Türk ve İslâm
aş.bk. Aşağıya İbr. İbrânîce Eserleri Müzesi
bakınız İng. İngilizce TMK Türk Medenî Kanunu
AÜ Ankara Üniversitesi İÜ İstanbul trc. Tercüme,
a.y. Aynı yer Üniversitesi tercüme eden
AY Arapça Yazmalar k. Kitap TRT Türkiye Radyo ve
b. Bin, ibn Kar. Karton Televizyon Kurumu
BA Başbakanlık (Arşiv) ts. Tarihsiz
Arşivi krş. Karşılaştırınız TSM Topkapı
bibi. Bibliyografya Ks. Kısım Sarayı Müzesi
bk. Bakınız (Arşiv) TSMA Topkapı Sarayı
bl. Bölüm Ktp. Kütüphane, Müzesi Arşivi
bs. Basım, baskı, tab' kütüphanesi TSMK Topkapı Sarayı
c. Cilt Lat. Latince Müzesi Kütüphanesi
Çz. Çizim İv. Levha TTK Türk Tarih Kurumu
d. Doğum, doğumu m. Milâdî tür. yer. Türlü yerde,
der. Derleyen, derleme md. Madde birçok yerde
DİA Türkiye m.ö. Milâttan önce TY Türkçe
Diyanet Vakfı m.s. Milâttan sonra Yazmalar
İslâm MS Manuscript UÜ Uludağ
Ansiklopedisi MÜ Marmara Üniversitesi
DİE Devlet İstatistik Üniversitesi vb. Ve benzeri
Enstitüsü nr. Numara, sayı vd. Ve devamı
DTCF Dil ve Tarih - nşr. Neşreden v.dğr.- Ve diğerleri,
Coğrafya (Tahkik eden) diğer nâşir
Fakültesi Or. Oriental veya nâşirler
EAÜİF Erzurum ö. Ölümü, VGMA Vakıflar
Atatürk ölüm tarihi Genel
Üniversitesi P- Paragraf Müdürlüğü
İlâhiyat r. Rûmî Arşivi
Fakültesi rs. Resim vr. Varak
ed. Editör Rus. Rusça vs. Vesaire
Ed.Fak. Edebiyat s. Sayfa y- Yıl
Fakültesi salt. Saltanat yılları yk.bk. Yukarıya bakınız
EÜ Erciyes s.nşr. sadeleştirilmiş neşir Zrf. Zarf (Arşiv)
Üniversitesi St. Saint » .... baskısından ofset
Evr. Evrak (Arşiv) str. Satır yayımı devam ediyor
Far. Farsça Sum. Sumerce Önce/sonra
fas. Fasikül SÜ Selçuk (yayım yeri)
Fr. Fransızca Üniversitesi ... ... İki yerde
FY Farsça sy. Sayı yayımlanıyor
Yazmalar ŞŞ- Şehinşahî * : Madde başı
BİBLİYOGRAFYA KISALTMALARI
AA Abdiilkâdlr el-Ayderüsî, Ahbâr Mecmû 'a Âlüsî, Rûhu'l-me'iâm
Aylık Ansiklopedi, en-Nûrü's-sâfir Anonim, Ahbâr Mecmü ca Şihâbüddin Mahmûd el-Âlûsî,
l-V, İstanbul 1944-50. Abdülkâdir b. Şeyh fi fethi'TEndelüs Rühu'l-me câni ft tefsîri'l-Kur'âni'l-
b. Abdullah el-Ayderüsî, (nşr. İbrahim el-Ebyârî), 'azîm ve's-sebci'l-mesâni, I-XXX,
AAS en-Nûrüs-sâfir an Kahire - Beyrut 1401/1981. Bulak 1301.
ahbâri'l-karni'T'âşir;
Asian and African Studies,
Jerusalem 1965 — Beyrut 1405/1985. Ahbârü 'd-deoleti's-Selcûkiyye Amasya Târihi
Ali b. Nasır el-Hüseynî [?], Hüseyin Hüsâmeddin [Yasar],
AAS Brat. Abdülkâdir el-Bağdâdî, Ahbârü'd-devleti's-Selcûkiyye Amasya Târihi, I-1V,
Asian and African Studies, Hizânetü'l-edeb (nşr. Muhammed İkbal), İstanbul 1327-30
Bratislava 1965 — Abdülkâdir b. Ömer el-Bağdâdî, Lahor 1933; Beyrut 1404/1984. (IV. cildin bakiyyesi,
Hizânetü'l-edeb İstanbul 1935).
Abbâdî, (vneş rl.ü bAbbüd ülsüsbeâlbâim Mli.s âHnâi'rl-û'Anr)a, b AShelbcâûkrüiy ye 'd-(dLeuolgeatil')s - Âmidî, el-İhkâm
Fukahâ3 ü 'ş• Şâfic iyye I-X1I, Kahire 1967. Ali b. Nâsır el-Hüseynî [?], Seyfeddin el-Âmidî, eTİhkâm fi
Ebû Âsim Muhammed Ahbârü'd-devleti's-Selçûkiyye usûli'l-ahkâm, I-IV,
b. Ahmed el-Herevî el-Abbâdî, Abdülkâdir el-Bağdâdî, (trc. Necati Lugal), Ankara 1943. Kahire 1387/1968;
Tabakâtü'Tfukahâ' i'ş-Şâfic iyye Beyrut 1405/1985.
(nşr. G. Vitestam), Hizânetü'l-edeb (Bulak)
Leiderı 1964. AHbizdâünlektâüd'l-ier dbe.b Ömveer leülb-bBüa ğdlüâbdâî,b i AWhillhvevlamr dAth, lvvaVredrtz, eichnis Âmidî, el-Mübin
AAbbbbaass bb. .İ bİrbarhaihmi,m . el-İcleâlm-İc lâm BİisuâlankiV l1-'2A9ra9b. , I-IV, BHVieabrnlzidoetsihcchehnkri ifst eznud eBrd eerrlAi nra, KbIiö-snXcih,g elinc hen Seelle-fMyâfzüeib'dl-idhniu nk fete mlş-âeÂr' mhii dî,m vee'â'l-nmt ütekellimîn
bi-men halle Merrâküş Berlin 1887-99. (nşr. Hasan Mahmûd eş-Şâfiî),
ve Ağmât mine'l-a'lâm Abdürrezzâk es-San'ânî, Kahire 1403/1983.
(nşr. Abdülvehhâb b. Mansûr), 1-X, el-Muşannef
Af
Rabat 1974-83. Ebû Bekir Abdürrezzâk Ars Islamica, Âmidî, el-Mü'telif
b. Hemmâm b. Nâfî es-San'ânî, Michigan, 1-16, 1934-51. Ebü'l-Kâsım Hasan b. Bişr el-Âmidî,
Abdülazîz el-Buhârî, el-Muşannef el-Mü' telif ve'l-muhtelif ft
Keşfü'l-esrâr (nşr. Habîbürrahman el-A'zamî), AlON esmâ ° i'ş-şu 'ara ve künâhüm ve
Abdülazîz b. Ahmed I-X1, Beyrut 1971-75; Annali Puplicazioni dell'lstituto elkâbihim ve ensâbıhim
b. Muhammed el-Buhârî, 1403/1983 (2. bs.). üniversitario Orientale di Napoli, ve ba'zı şi'rihim (nşr.
Keşful-esrâr calâ UsuliT-Pezdevî, Napoli 1940 - F. Krenkow), Kahire 1354 —
1-IV, İstanbul 1308. ' ABr. Beyrut 1402/1982.
Ana Britannica: cAl<â" idü 's-selef
Abdiilhay el-Hasenî, Genel Kültür Ansiklopedisi, 'Akâ' idü's-selef AO
Nüzhetü 'i-haoâtır I-XXII, İstanbul 1986-90. (nşr. Ali Sâmî en-Neşşâr — Açta Orientalia,
Nüzhetü'l-hauâtır ve Ammâr C. et-Tâlibî), Copenhagen 1923 —
behcetü'l-mesâmf ve'n-nevâzır Aclünî, Keşfü'l-hafâ' İskenderiye 1971.
(nşr. Ebü'l-Hasan Ali en-Nedvî), İsmail b. Muhammed el-Aclûnî, AOH
I-VIII, Haydarâbâd 1350-90/1931-70. Keşfü'l-hafâ' ve müztlü'l-ilbâs Aksarâyî, Açta Orientalia Academlae
'amme'ştehere mine'I-ehâdîş Müsâmeretü 'l - ahbâr Scientiarum Hungaricae,
Abdiilhay el-Kettânî, calâ elsineti'n-nâs Kerîmüddin el-Aksârâyî, Budapest 1950 -
Fihristi 'l-fehâris (nşr. Ahmed el-Kalâş), Müsâmeretü'l-ahbâr
Muhammed Abdülhay I-II, Haleb, ts. ve müsâyeretü'l-ahyâr: Arel, Türk Musikisi
b. Abdülkebîr el-Kettânî, (Mektebetü't-Türâsi'l-lslâmî); Moğollar Zamanında H. Sadettin Arel, Türk Musikisi
Fihrisu l-fehâris ve'l-eşbât Beyrut 1351-52. Türkiye Selçukluları Tarihi Nazariyatı Dersleri,
ve mu'cemü'l-mecâcim (nşr. Osman Turan), Ankara 1944. İstanbul 1968.
ve'l-meşîhât ve'l-müselselât Adıvar, İlim ve Din
(nşr. İhsan Abbas), I-III, Abdülhak Adnan Adıvar, Akyüz, Aristo, Mâ Bacde't-tabîca
Fas 1347 — Tarih Boyunca İlim ve Din, Modern Türk Edebiyatı Aristo, Mâ Ba'de't-tabfa:
Beyrut 1402/1982. İstanbul 1944; 1969; 1987. Kenan Akyüz, Metaphysica (İbn Rüşd, Tefslru
Modern Türk Edebiyatının Mâ Ba ae't-tabl'a içinde,
Abdiilhay el-Kettânî, Adıvar, Ana Çizgileri (1860-1923), nşr. S. J. Maurice Bouyges), 1-1V,
et-Terâllbü 7-idâriyye Osmanlı Türklerinde İlim Ankara 1971; 1979 (3. bs.). Beyrut 1973-86.
Muhammed Abdülhay Abdülhak Adnan Adıvar,
b. Abdülkebîr el-Kettânî, Osmanlı Türklerinde İlim, Albayrak, Osmanlı Ulemâsı Ar.O
et-Terâttbü'l-idâriyye Paris 1939; Sadık Albayrak, Archiv Orientâlni,
(liizâmü'l-hükûmeti'n-nebeviyye), İstanbul 1943, 1970. Son Devir Osmanlı Ulemâsı, Praha 1929 -
I-1I, Rabat 1346 — Beyrut, ts. 1-V, İstanbul 1980-81.
(Dârü'l-Kitâbi'l-Arabî). Adıvar, Osmanlı Türklerinde Ar.Ott
İlim (Kazancıgil) Ali Şîr Nevâî. Nesâyim Archivum Ottomanicum,
Abdülhay el-Kettânî, Abdülhak Adnan Adıvar, Ali Şîr Nevâî, liesâyimü 'imahabbe Den Hague 1969 -
et-Terâtfbü'l-idâriyye (Özel) Osmanlı Türklerinde İlim min şemâyimi'l-fütüvoe (haz.
Muhammed Abdülhay (haz. Aykut Kazancıgil — Kemal Eraslan), İstanbul 1979. Artuk,
b. Abdülkebîr el-Kettânî, Sevim Tekeli), İstanbul 1982 İslâmî Sikkeler Katalogu
et-Teritîbü 7- idâriyye: (geliştirilmiş 4. bs.). Âlî. Menâkıb-ı Hüneroerân İbrahim Artuk — Çevriye Artuk,
Hz. Peygamberin Yönetiminde Âlî Mustafa Efendi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri
Sosyal Hayat ve Kurumlar Af. O Menâkıb-ı Hünerverân Teşhirdeki İslâmî Sikkeler
(trc. Ahmet Özel), l-III, Archiv für Orientforschung, (nşr. İbnülemin Mahmud Kemal), Katalogu, I-Il,
İstanbul 1990-92. Wien 1923 - İstanbul 1926. İstanbul 1970-74.