türkġye cumhurġyetġ ankara ünġversġtesġ sağlık bġlġmlerġ enstġtüsü ekzogen olarak uygulanan ...

113 Pages·2013·1.37 MB·Turkish

TÜRKĠYE CUMHURĠYETĠ
ANKARA ÜNĠVERSĠTESĠ
SAĞLIK BĠLĠMLERĠ ENSTĠTÜSÜ

EKZOGEN OLARAK UYGULANAN VE SPERMAYA KATILAN
OKSĠTOSĠN VE PROSTAGLANDĠN HORMONUNUN AYGIR
SPERMA KALĠTESĠ ÜZERĠNE ETKĠSĠ

Çiğdem ÇEBĠ

DÖLERME ve SUNĠ TOHUMLAMA ANABĠLĠM DALI
DOKTORA TEZĠ

DANIġMAN
Prof. Dr. Ergun AKÇAY

Bu tez Tübitak-TOVAG tarafından 110 O 841 proje numarası ile desteklenmiĢtir.

2013-ANKARA
ii
Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü
Dölerme ve Sun‘i Tohumlama Doktora Programı
çerçevesinde yürütülmüĢ olan bu çalıĢma, aĢağıdaki jüri tarafından
Doktora Tezi olarak kabul edilmiĢtir.
Tez Savunma Tarihi: 15/03/2013

Prof. Dr. Necmettin TEKĠN
Ankara Üniversitesi
Jüri BaĢkanı

Prof. Dr. Ergun AKÇAY Prof. Dr. Nafiz YURDAYDIN
Ankara Üniversitesi Harran Üniversitesi

Prof. Dr. Ongun UYSAL Prof. Dr. Rıfat VURAL
Ankara Üniversitesi Ankara Üniversitesi
ii i

ĠÇĠNDEKĠLER

Kabul ve Onay ii
Ġçindekiler iii
Önsöz vi
Simgeler ve Kısaltmalar viii
ġekiller ve Resimler x
Çizelgeler xi

1. GĠRĠġ 1
1.1. Aygır Üreme Organları Anatomisi ve Fizyolojisi 1
1.1.1. Skrotum 2
1.1.2. Testisler 3
1.1.2.1. Testis Boyutu ve Hacmi 7
1.1.2.2. Günlük Spermatozoon Üretimi (DS0) 8
1.1.2.3. Spermatozoon ÇıkıĢını Etkileyen Faktörler 9
1.1.3. Epididimis 9
1.1.4. Duktus Deferens 11
1.1.5. Üretra 11
1.1.6. Penis ve Prepisyum 11
1.1.7. Eklenti Bezleri 13
1.1.8. Seminal Plazma 17
1.1.8.1. Seminal Plazma Proteinleri 19
1.1.8.2. Seminal Plazma Enzimleri 21
1.1.8.3. Seminal Plazma Hormonları 22
1.1.8.4. Seminal Plazmadaki Elektrolitler ve Ġz Elemenler 24
1.2. Prostaglandinlerin Yapısı ve Reprodüktif Fonksiyonları 25
1.3. Oksitosin Hormonunun Yapısı ve Reprodüktif Fonksiyonları 28
1.4. Spermatozoonların Genital Kanalda TaĢınması 29
iv
1.5.Spermatozoa TaĢınması Üzerine Oksitosin ve Prostaglandin 31
Hormonlarının Etkisi
1.6. Aygırlarda Ejakulasyon OluĢumu 34
1.6.1. ÇiftleĢme ve Dölleme Yeteneği 35
1.6.2. Erkek Fertilitesi Üzerine Prostaglandinler ve Oksitosin 38
Hormonlarının Etkisi
1.6.3. ÇiftleĢme ve Dölleme Yeteneği Üzerine Terapotik 41
YaklaĢımlar
1.6.3.1. Klasik Adrenerjik Ajan Uygulamaları 42
1.6.3.2. Trisiklik Antidepresan Uygulamaları 42
1.6.3.3. Prostaglandin Uygulamaları 43
1.6.3.4. Oksitosin Uygulamaları 43
1.6.3.5. Gonadotropin Salgılatıcı Hormon (GnRH) Uygulamaları 43
2. GEREÇ ve YÖNTEM 45
2.1. Hayvan Materyali 45
2.2. Deneysel protokol 45
2.2.1. Sperma Alınması ve Muayenesi 46
2.2.1.1. Spermatozoa Motilitesi 46
2.2.1.2. Spermatozoa Yoğunluğu 47
2.2.1.3. Anormal Spermatozoon Oranı 48
2.2.1.4. Spermatozoon Membran Bütünlüğü 49
2.2.1.5. Sperma pH Değeri 49
2.2.2. Kanda ve Spermada Oksitosin ve Prostaglandin Düzeylerinin 50
Belirlenmesi
2.2.2.1. Kanda Hormon Analizleri 50
2.2.2.2. Spermada Hormon Analizleri 51
2.3. Deney Grupları 52
2.3.1. Birinci Deney Grubu (Kontrol grubu) 52
2.3.2. Ġkinci Deney Grubu 53
2.3.3. Üçüncü Deney Grubu 54
2.4. Ġstatistiksel Değerlendirme 56
3. BULGULAR 57
3.1. Birinci Deney Grubu 57
v
3.1.1. Spermatolojik Muayene Bulguları 57
3.1.2. Kan Plazması Hormon Düzeyleri 57
3.2. Ġkinci Deney Grubu 57
3.2.1. Spermatozoa Motilitesi 57
3.2.2. Anormal Spermatozoon Oranı 58
3.2.3. Spermatozoon Membran Bütünlüğü 58
3.2.4. Spermanın pH Değeri 58
3.3. Üçüncü Deney Grubu 59
3.3.1. Sperma Miktarı 59
3.3.2. Spermatozoa Motilitesi 60
3.3.3. Spermatozoa Yoğunluğu 60
3.3.4. Anormal Spermatozoa Oranı 61
3.3.5. Spermatozoon Membran Bütünlüğü 61
3.3.6. Spermanın pH Değeri 61
3.4. Kanda Hormon Analizleri 62
3.5. Spermada Hormon Analizleri 63
4. TARTIġMA 65
5. SONUÇ ve ÖNERĠLER 81

ÖZET 83
SUMMARY 85
KAYNAKLAR 87
ÖZGEÇMĠġ 98
v i
ÖNSÖZ

At, insanoğlunun ilk evcilleĢtirdiği hayvanlardandır. Yüzyıllardır sadakati, gücü ve
dayanıklılığı ile insan yaĢamının vazgeçilmez bir parçası olmuĢtur. Zaman içinde
insanların atlardan yararlanma alanları farklılaĢmıĢ ve günümüzde çoğunlukla düz
koĢu ve engel yarıĢlarının ağırlıkta olduğu büyük bir sektör olarak geliĢmiĢtir.
GeliĢen bu sektörde elde edilmek istenen baĢarı, ekonomik kaygıları da beraberinde
getirmiĢ ve at yetiĢtiriciliği büyük önem kazanmıĢtır. Aygır yetiĢtirme ünitesinde
finansal kaybın esas sebebini reprodüktif yetersizlik oluĢturmaktadır. Özellikle de,
damızlık aygırların sıfat sezonu boyunca çoğu kez aĢırı derecede sıfatta
kullanıldıklarından sperma kalitesi olumsuz etkilenmekte ve bu durumda dölverimi
düĢüklüğüne neden olmaktadır. Reprodüktif ve seksüel davranıĢların daha iyi
anlaĢılması hem infertil hem de subfertil aygırlarda reprodüktif performansın
artırılmasında yararlı olabilir. Bir erkek hayvanın fertilitesi, sperma üretimi, ejaküle
olmuĢ spermatozoonun motilitesi, fertilizasyon yeteneği, cinsel istek ve çiftleĢme
yeteneği ile doğrudan iliĢkilidir (Akçay ve ark., 2007).

Seksüel uyarımların oluĢması, ereksiyon ve ejakulasyonun meydana gelmesi
gibi seksüel davranıĢlar, erkek reprodüktif fonksiyonları düzenleyen birçok hormonla
iliĢkilidir. AĢımda kullanılacak aygırın infertil ya da subfertil olması durumunda ise
fazla miktarda sperma toplamak gerekli olabilir. Bu amaçla tek bir ejakulattaki
spermatozoa sayısını artırmak için düz kas kontraksiyonunu artırıcı ya da testosteron
sekresyonunu artıran ilaçlar kullanılmaktadır (Karahan ve ark., 2006). Son yıllarda
ejakulat kalitesini artırmaya yönelik birçok hayvan türü (koç, boğa, tavĢan ve aygır)
üzerinde yapılan çalıĢmalarda iki hormon identifiye edilmiĢtir. Bu hormonlardan
birincisi prostaglandin hormonu iken ikincisi oksitosin hormonudur. Fakat oksitosin
ve prostaglandin hormonunun erkek havyanlardaki rolü tam olarak belli değildir
(Hess, 2002). Yapılan çalıĢmalarda ekzogen olarak uygulanan oksitosin ve
prostaglandin hormonunun farklı dozlarının spermatozoonların bütünlüğü ve
v ii
fertilizasyon yeteneği üzerine etkileri farklılık göstermektedir (Kustritz ve Hess
2007).

Bu araĢtırmada seminal plazmada var olduğu saptanmıĢ olan prostaglandinF
2α
(PGF ) ve oksitosin hormonlarının farklı dozlarının 15 yaĢından daha yaĢlı
2α
aygırların spermalarına eklenmesi ve ekzogen olarak uygulanması sonrası baĢlıca
spermatolojik parametreler tesbit edilerek in vitro fertilizasyon yeteneğinin in vitro
olarak değerlendirilmesi amaçlanmıĢtır. Böylece düĢük sperma kalitesine sahip
genetik değeri yüksek aygırlara oksitosin ve PGF hormonu uygulanması sonucu
2α
sperma kaliteleri iyileĢtirilip genetik değeri yüksek aygırlardan fazla sayıda döl
alınması hedeflenerek pratikte uygulanabilirliği araĢtırılmıĢtır.

Doktora eğitimimde önemli yeri olan ve tezimin hazırlanmasında bana yol
gösteren, tezin her aĢamasında hoĢgörülü ve sabırlı davranıĢ göstererek desteğini
esirgemeyen tez danıĢman hocam Sayın Prof. Dr. Ergun AKÇAY‘a, ayrıca bilgi ve
deneyimleriyle yetiĢmemde büyük emekleri olan, ilgi ve destekleri ile meslek
hayatımın bundan sonraki aĢamalarına da ıĢık tutacağına inandığım değerli hocalarım
Prof. Dr. Necmettin TEKĠN, Prof. Dr. Nafiz YURDAYDIN, Prof. Dr. Ali DAġKIN,
Prof. Dr. Ongun UYSAL‘a ve klinik çalıĢmalarımda desteklerini esirgemeyen AraĢ.
Gör. Koray TEKĠN ve AraĢ. Gör. Dr. M. Borga TIRPAN‘a, birlikte çalıĢmaktan her
zaman mutluluk duyduğum asistan ve doktorant arkadaĢlarıma, Dölerme ve Suni
Tohumlama Anabilim Dalının tüm çalıĢanlarına, desteğini her zaman hissettiğim
aileme;

Her zaman yanımda olduğunu bildiğim sevgili hayat arkadaĢım Dr. Yusuf
ġEN‘e sonsuz teĢekkürlerimi sunarım.
vi ii
SĠMGELER ve KISALTMALAR

OC : Santigrad derece
ATP : Adenosine Triphosphate (Adenozin Trifosfat)
ABP : Androjen Bağlayıcı Protein
ACP : Acid Phosphatase (Asid fosfataz)
AP : Alkaline Phosphatase (Alkalin Fosfataz)
Ca : Kalsiyum
cAMP : Cyclic Adenosine Monophosphate (Siklik Adenozin
Monofosfat)
cGMP : Siklik Guanozin Monofosfat
cm : Santimetre
Cl : Klor
COX : Siklooksijenaz
CRISP : Cysteine-Rich Secretory Protein
Cu : Bakır
Dk : Dakika
DNA : Deoksiribonükleik asit
DHT : Dihidrotestosteron
EDTA : Etilendiamin Tetradiasetikasit
EIA : Enzim Immunoassay Kit
Fe : Demir
FSH : Follicle-Stimulating Hormone (Folikül Stimule Edici
Hormon)
GnRH : Gonadotropin-Releasing Hormone (Gonadotropin
Salgılatıcı Hormon)
GPX : Glutatyon Peroksidaz
gr : Gram
hCG : Ġnsan Koriyonik Gonadotropin
HOST : Hipoosmotik ĢiĢme testi (Hyoosmotic swelling test)
HSP : Horse Seminal Protein
IU : Ġnternasyonel Ünite
i.m : Ġntramusküler
i.v : Ġntravenöz
K : Potasyum
kDa : Kilodalton
kg : Kilogram
LH : LuteinleĢtirici Hormon
Mg : Magnezyum
mg : Miligram
µl : Mikrolitre
ml : Mililitre
mOsmol : Miliosmol
Mu : Mikro
Na : Sodyum
NAG : N-asetil glukozaminidaz
ng : Nano Gram
ix
nm : Nanometre
s.c : Subkutan
PGE :Prostaglandin E
1 1
PGE : Prostaglandin E
2 2
PGF : Prostaglandin F
1 1
PGF : Prostaglandin F alfa
2α 2
pH : Power of Hydrogen (Hidrojen Ġyon Konsantrasyonu Basını)
Pg : Pikogram
Pmol : Pikomol
ROS : Reaktif Oksijen BileĢikleri
TSH : Troid Salgılatıcı Hormon
Zn : Çinko

ġEKĠLLER ve RESĠMLER

Resim 1.1 Aygır üreme organları 1
x
Resim 1.2 Aygır testisinde epididimisin yerleĢimi 10
Resim 1.3 Aygır eklenti bezleri 13
Resim 1.3.1 Aygır eklenti bezleri 16
Resim 2.1 Spermanın suni vagina ile alınması 46
Resim 2.2 Anormal spermatozoa oranının belirlenmesi 48
Resim 2.3 Spermatozoanın morfolojik görüntüsü 48
Resim 2.4 Spermada pH tayini 49
Resim 2.5 Alınan kan ve sperma örneklerinin santrifüj edilmesi 51
Resim 2.6 Hormon analizleri için kullanılan mikroplate reader 53
Resim 2.7 Bir aygırda intravenöz oksitosin uygulaması 56

ÇĠZELGELER

Çizelge 2.1 Deney 1 (kontrol grubu)‘de yapılan iĢlemler 52