Table Of Content[Metni yazın]
3
TÜRKÇE
DĠLBĠLGĠSĠNĠN
YENĠ TERTĠBĠ
Yüksel Göknel
2014
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
2
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
YÜKSEL GÖKNEL
3
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
ÖNSÖZ
Dil insan beyninin bir ürünü olduğu için oldukça karmaşık bir konudur.
İnsan dilin ya sözlerini işitir, ya da dilin seslerini eksik bir biçimde gör-
selleştiren yazıları izleyerek bunlara bir anlam verir. Bu nedenle, kişi
ancak ses organlarının ürettiği somut sesleri işitir ya da bunları harf
biçimlerinde görür. Bu ses ve harflerin ne anlama geldiğine beyin ka-
rar verir. Anlamı anlatmak ve anlamak beyinde oluşup gelişen bir iş-
levdir. Bu nedenle bir dili inceleyip kurallarını ortaya koyarken man-
tıksal işlevlerin göz ardı edilmemesi gerekir.
Bellek, görülen, işitilen, hissedilen ve öğrenilenlerin depolandığı zihin-
sel bir yetenektir. Kişi sözleri işitir ve işitilen sesleri nesnelere, eylem-
lere ve kavramlara bağlar, ya da bu kavramlar işitilen sözlere bağla-
nır. Bellekte beraber depolanan işitsel ve kavramsal birimler, kişinin
istemiyle bellekten çıkarılıp kullanılır. Ya da işitilen söz bellekteki kav-
ramsal eşdeğerini çağrıştırır.
Geleneksel dilbilgisi kuramcıları eskiden beri dilin işitilen ve yazılı
olan somut bölümleri üzerinde çalışarak dil kurallarını bir dilbilgisi öğ-
retisi olarak geliştirmişlerdir. Bu kuramcılar dilde neler bulunduğunu
birer birer özenle ortaya koymuşlardır. Ne var ki dillerde bulunan bu
ögelerin varlığını bilmek, bu ögelerin ve tümcelerin nasıl üretildiğini
tam olarak açıklamaya yetmez.
Noam Chomsky ve Steven Pinker yazdıkları kitaplarda dil öğrenim
ve kullanımının tüm insanlarda ortak, doğuştan, içgüdüsel ve mantık-
sal olduğunu ve insan beyninin tümceleri kurarken ortak ve mantıksal
bir yöntem kullandığını savunurlar. Bu savların doğru olduğunu dü-
şündüğüm ve kuramın uygulanabilirliğini irdelemek için Türkçe dilbil-
gisini bu kuramın ışığı altında yeniden düzenlemeye çalıştım.
Çalışmam süresince Türkçenin daha önce düşünülmemiş birçok özel-
liğiyle karşılaştım ve geleneksel dilbilgisi öğretilerinin çok karmaşık bir
dil olan Türkçeyi açıklamakta çok yetersiz kaldığını ve yazılmış olan
Türkçe dilbilgisi kitaplarının yanlışlıklarla ve çelişkilerle dolu olduğunu
gördüm. Bu kitap Noam Chomsky'nin dönüşümlü dil bilgisi kuramına
göre yeniden düzenlenmiş bir Türkçe dilbilgisi kitabıdır ve çok önemli
yenilikler içermektedir.
Yüksel Göknel
4
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
İÇİNDEKİLER
Önsöz 4
Dilbilgisine Giriş 10
Eylem Fiil Grubu 14
Fiil Çatılarının Kısa Bir Listesi 15
Edilgen Fiil Çatıları 19
Fiil Çatılarını İçeren Örnek Tümceler 23
Fiil Grubu Örnekleri 60
Ünlü Uyumu (Vowel Harmony) 61
Ünsüz Uyumu (Consonant Harmony) 64
Morfemler, Allomorflar ve Heceler 68
Sözcüklerde Vurgu 71
Tümce Kurma 73
Türkçede Eylem Fiil Grupları 74
Geniş Zaman Eylem Kipi 74
Şimdiki Zaman Eylem Kipi 79
Di'li Geçmiş Zaman Eylem Kipi (görülen Geçmiş Zaman) 84
Gelecek Zaman Eylem Kipi 87
Miş'li (Duyulan) Geçmiş Zaman Eylem Kipi 91
Çift Morfemden Oluşan Bileşik Zaman Fiil Grupları 94
Geniş Zaman'ın Hikâyesi Eylem Fiil Kipi 94
Şimdiki Zaman'ın Hikâyesi Eylem Fiil Kipi 97
Gelecek Zaman'ın Hikâyesi Eylem Fiil Kipi 99
Miş'li Geçmiş Zaman'ın Hikâyesi Eylem Fiil Kipi 101
Gelecek Zaman'ın Söylentisi Eylem Fiil Kipi 103
Şimdiki Zaman'ın Söylentisi Eylem Fiil Kipi 105
Gelecek Zaman'ın Söylentisi Eylem Fiil Kipi 106
Gereklilik Eylem Fiil Kipi 108
Yetenek, İzin ve Olasılık Eylem Fiil Kipi 110
Olanaksızlık Eylem Fiil Kipi 114
Olanaksızlığın Söylentisi Eylem Fiil Kipi 115
Olanaksızlığın Olasılığı Eylem Fiil Kipi 116
İnanılmaz Söylenti Eylem Fiil Kipi 117
Emir Eylem Fiil Kipi 117
İstek Eylem Fiil Kipi 118
Oluş Fiil Grupları (Ek Fiilli Gruplar) 119
Şimdiki ve Geniş Zaman Oluş Fiil Grupları 119
Yer ve Yön Bildiren Ad ve Sıfatlar 121
5
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
Di'li Geçmiş Zaman Oluş Fiil Grubu 123
Gelecek Zaman Oluş Fiil Grubu 126
Söylenti Oluş Fiil Grubu 128
Gereklilik Oluş Fiil Grubu 131
Yetenek, İzin ve Olasılık Oluş Fiil Grubu 132
Oluş Fiil Grubu'nda Olanaksızlık 133
Oluş Grubu'nda Olumsuz Sonuçlanan Gereklilik 134
Oluş Grubu'nda Olumsuz Sonuçlanan Olgu 135
Tümce Yapısı /Syntax) 137
Soru Sözcükleri 140
Edatlarla Kullanılan Soru Öbkleri 143
Sıfat Tamlamalarıyla Yapılan Soru Zarfları 144
Edatlar (Postpositions) 145
Yüklem (Predicate) 151
Soru Sözcüklearinin Tümcelerde Kullanılması 154
Fiilleri Ad'a Dönüştüren Yapım Eklri 158
Sıfatları Ad'a Dönüştüren Yapım Ekleri 159
Mastarlar 159
Mastarlar Nerede ve Nasıl Kullanılır 160
Belirtenler ve Sıfatlar 166
Ad Tamlamaları 166
Basit Tümcelerin Adlaştırılıp Temel Basit Tümcelere Yerleşimi 172
Ad Öbekleri Oluşturma Kuralları 179
Soru Sözcüklü Ad Öbekleri 181
Basit Tümcelerin Zarf Öbeklerine Dönüşümü 185
Zaman 186
Sebep (Neden) 192
Rağmen (Karşın) 193
Amaç 194
Yer 196
Yöntem (Tarz) (Nasıl?) 196
Sanki, Güya, Sözüm Ona 197
Neden ve Sonuç 199
Derecelendirme 200
Şart (Koşul) Tümceleri 202
Temel Anlamsal ve Sözel Anlamsal Diziler 207
Eylem ve Oluş Gruplarında Anlamsal ve Sözel Dizilerin Özeti 208
Teml Morfem Dizileri ve Anlamlı Sözl Diziler 262
Tümcelerin Sözel Yapısı 265
Semboller ve Kısaltmalar 265
Kaynakça 266
6
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
7
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
8
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
9
TÜRKÇE DİLBİLGİSİNİN YENİ TERTİBİ
DĠLBĠLGĠSĠNE GĠRĠġ
İnsana özgü bir yetenek olan dili beynin nasıl yönettiği sorusuna ce-
vap vermek için önce beyin denen organın dili üretmek için nelere
sahip olduğunu görelim:
1. Bellek (memory):
“Bilişsel Psikoloji ve Bilişsel Nörobilim / Bellek ve Dil, wikibooks.org/wiki/”
(Cognitive Psychology and Cognitive Neuroscience / Memory and
Language, wikibooks.org/wiki/) internet adresindeki bilimsel maka-
leye göre bellek üç bölüme ayrılmaktadır: duyu belleği (Sensory
memory), kısa süreli bellek (short-term memory) ve uzun süreli
bellek (long-term memory). Duyu belleği, verilen enformasyonu sa-
niyenin binde biri kadar bir sürede depolar ve iki bölümden oluşur.
Simgesel bellek (iconik memory) görsel enformasyonu depola-
makla, yankı belleği (echoic memory) ise işitsel enformasyonu
depolamakla görevlidir.
Özetlenecek olursa, bir kişi dilsel sesleri işitir işitmez bunları uzun
süreli belleğinde depolar ve ömür boyu kullanmak için saklar. Dilbi-
limsel olarak bu sesler fonemleri, heceleri ve vurguları içerir. Fo-
nemler ve heceler bellekte depolanırken beraberlerinde anlamsal
birimler olan morfemleri de yüklenirler. Fonemler, morfemleri dil-
lendirmek içindir. Fonemler işitilince morfemler anlaşılır. Ya da mor-
femleri dillendirmek için fonemler ve heceler kullanılır.
2. Mantık (logic):
İnsan beyni, işitme organları yoluyla belleğe yerleştirdiği fonem ve
morfemleri başka kişilere ulaştırmak için mantıksal bir düzene so-
kar. Bu mantıksal düzen tüm insanlarda ortak olduğu düşünülen bir
sistem içinde gelişir ve buna dil içgüdüsü (language instinct) adı
verilir. Kısaca özetlenirse, Noam Chomsky ve Steven Pinker'in
söylemlerine göre düşünce, tümceleri oluştururken bunları önce iki
ana gruba ayırır: özne ve yüklem.
Tüm dünyada kullanılan geleneksel dilbilgisi kitaplarında da bir tüm-
10
