Table Of ContentANKARA ÜNİVERSİTESİ SİYASAL BİLGİLER FAKÜLTESİ YAYINLARI Ne. 457
TÜRK VE DÜNYA
EDEBİYATI
EMİN ÖZDEMİR
ANKARA ÜNİVERSİTESİ SİYASAL BİLGİLER FAKÜLTESİ YAYINLARI No. 457
-• T , , ,
TÜRK VE DÜNYA
EDEBİYATI
(KAVRAMLAR - DÖNEMLER - YÖNELİMLER)
EMİN ÖZDEMİR
S.B.F. BASIN VE YAYIN YÜKSEK OKULU BASIMEVİ — 1980
Ö N S ÖZ
Bu yapıt, "Türk ve Dünya Edebiyatı"nın nirengi noktalarını sap-
tama; tarihin akışı içinde düşünce ve duyarlıkta oluşan başlıca dö-
nüşümleri ayrıntılara yönelmeden tanıtma ereğiyle hazırlanmıştır.
Terimsel anlamıyla bir edebiyat tarihi değildir. İlk bölümünde edebi-
yatın abece'si niteliğini taşıyan temel bilgiler ve kavramlar üzerinde
durulmuştur. İkinci ve üçüncü bölümlerde de edebiyatla toplumsal
yaşam arasındaki etikleşim yasasına bağlı kalınarak Türk ve Dünya
Edebiyatı'nın gelişim serüveni gösterilmiştir.
Hemen belirtelim ki Türk ve Dünya Edebiyatının gelişim serü-
venini bütün boyutlarıyla, örneklere bağlayarak yansıtabilme cilt-
lerce kitap yazmayı gerektirir. Elinizdeki kitaptaysa ayrıntılardan
kaçınılmış; Türk ve Dünya edebiyatını yönlendiren etkenlere, kişilere
yer verilmiştir. Sınırlı da olsa örneklemelere, somutlamalara gidil-
miştir. Böylece toplumların yaşama biçimlerinde, duygu ve düşünce
evrenlerinde oluşan değişimlerin edebiyatlarında da nasıl yansıyıp
çiçeklendiği vurgulanmak istenmiştir.
Bir ulusun edebiyatı, o uluusn çağlar boyunca oluşturduğu sözlü
ve yazılı tüm yaratılarını kuşatır. Kültür ve uygarlığının da ayrıl-
maz bir parçasıdır. Benzetili bir anlatımla söyleyelim, bir ulusun ede-
biyatı, o ulusun duygu, düşünce, düş gücü, özlem ve tutkular evreni-
nin bir haritası gibidir. Destanlar, şiirler, romanlar, öyküler, oyunlar,
anılar ve denemeler de bu haritanın dağları, ovaları, yaylaları, tepe-
leri ve düzlükleridir. Bu haritayı inceleme, o ulusun düşünsel ve duy-
gusal coğrafyasını tanımadır. İşte bu kitapta, Türk ve Dünya Edebi-
yatı'nın büyük ölçekli bir haritası çizilmekte, bu haritanın ana böl-
gelerini oluşturan şiir, öykü, roman gibi başat türler üzerinde ayrın-
tılara inilmeden topluca durulmaktadır. Öte yandan edebiyatta türler
üzerinde çalışanların "öğretici boyutlu yazılar" diye adlandırdıkları
III
i' "fıkra", "makale", "deneme", "eleştiri", "röportaj" gibi türlerle; öğ-
retici boyutlu yazıların ikinci kesimini oluşturan, "gerçek bir yaşam
ve yaşantıdan kaynaklanan yazılar" diye adlandırılan 'anı", "günlük",
"mektup" "yaşam öyküsü", "öz yaşam öyküsü" "gezi" ele alınmamış-
tır. Çünkü bu kitap bütün türlerin tarih içinde gelişim serüvenlerini
yansıtma amacıyla oluşturulamamıştır. Asıl amaç "Türk ve Dünya
Edebiyatı"nın gelişimini, temel yönelim ve özelliklerini tanımak is-
teyenlere yardımcı olmaktır.
EMİN ÖZDEMİR
IV
İÇİNDEKİLER
Ö N S ÖZ III
1. EDEBİYATTA DEĞİŞİK BOYUTLAR
EDEBİYAT NEDİR? 1
EDEBİYATIN KONUSU VE İŞLEVİ 9
. EDEBİYAT ÜRÜNLERİNİ OLUŞTURAN ÖĞELER ... 20
EDEBİYAT ÜRÜNLERİNİN TÜRLENDİRİLİŞİ 27
EDEBİYAT VE TOPLUMSAL YAPI 35
2. TÜRK EDEBİYATININ GELİŞME EVRELERİ
GÖÇEBE KÜLTÜRÜNDEN YERLEŞİK KÜLTÜRE . .. 43
Söylencesel Ürünler ... 45
Yaşantısal Ürünler 46
Anıtlar ve Yazıtlar • 48
KÜLTÜREL İKİLEŞMEDEN EDEBİYATTA İKİLEŞMEYE ... 50
Lehçeleşmeler ve İlk Ürünler 50
Toplumsal Yapı ve Yaşamdaki Katmanlaşmalar 52
Divan Edebiyatının Yapısı ve Yönelimleri 55
Halk Edebiyatının Yapısı ve Yönelimleri 62
BATILILAŞMA İSTEMİNDEN ULUSALLAŞMA ÖZLEMİNE 72
Çağdaşlaşma Özlemini Sürdürenler: Tanzimatçılar ... ... 74
Tanzimat Şiir ve Düzyazısında Temel Yönelimler 78
Toplumsal Sorunlara El Atamayanlar: Servetifünuncular 84
Yılgı ve Korku Yılları 84
Şiirsel Görünüm ..., 85
Düzyazısal Görünüm 90
Kendi Çizgisini Sürdürenler 96
Edebiyatta Ulusal Değerlere Dönmek İsteyenler: Millî Edebiyatçılar ... 97
II. Meşrutiyetle Gelen 98
Halka Giden Yol 99
Memleket Edebiyatı 103
Şiirde Yeni Açılımlar 106
Halktan Aldığını Halka Vermeye Çalışanlar: Cumhuriyet Dönemi Yaı-
zar ve Ozanları 112
Yazar ve Ozanların Halklaşması 113
V
•V» •
. . ., . • y v
, 81 Yaşanılanlarla Yazılanların Bütünleşmesi 114
i'\ Düzyazısal Türlerde Temel Yönelimler 115
'-tj? Şiirde Yeni Arayışlar „ 134
v . '4 Tiyatroda Görünüm • * 154
3. DÜNYA EDEBİYATINDA TEMEL AŞAMALAR
İNSAN DÜNYASINA İLK IŞIK TUTANLAR 159.
V- Vr
Hemros'un Destanları 160
Hesiodos ve Sappho'nun Şiirleri 163
, ' Ağlatı ve Güldürüler 165
Düşünsel Ürünler 170
KARANLIKTAN AYDINLIĞA YÖNELENLER 171
Kahramanlık ve Şövalyelik Destanları 172
Unutulmayan İki Ad 173
İNSAN DÜŞÜNCESİNDE YENİ AÇILIMLAR 175
Gerçeğe Dönüşün Yollarını Açanlar: Rönesansçılar 176
Kuralların Kılavuzluğunda Yürüyenler: Klasikçiler 179
Kurallara Baş Kaldıranlar: Coşumcular 184
Toplum ve İnsan Gerçeğine Ayna Tutanlar: Gerçekçiler 193
İnsanı ve Toplumu Değiştirmek İsteyenler: Çağdaş ve Toplumcu Ger-
çekçiler 203
4. KISA KAYNAKÇA
YAPIT VE YAZAR ADLARI DİZİNİ 225
i •
)
VI
1
EDEBİYATTA
DEĞİŞİK BOYUTLAR
Düşünen ve yaratan bir varlıktır insanoğlu. Düşünsel etkinlikle-
rinin, yaratılarının en soylusu da bir bakıma edebiyattır. Yaşamı an-
lamlı kılma; kafalarda ve yüreklerde sevgiyi, iyiliği ve güzelliği çi-
çeklendirerek dünyayı değiştirme özleminin ürünüdür. Çağlar boyun-
ca değişmemiştir bu özlem. Sürüp gelmiştir. Her çağ bu özlemden kal-
karak edebiyat kavrammı açımlamaya, değişik boyutlar getirmeye ça-
lışmıştır ona. Tanımı, işlevi, kapsamı ve sınırları üzerine kitaplar yazıl-
mıştır. Bu konuda birbirleriyle emişen ya da çelişen kuramlar, varsa-
yımlar, düşünceler atılmıştır ortaya. Sorular yanıtlar, savlar karşısav-
lar birbirini izlemiştir. Ne ki değişmemiştir durum. Değişeceğe de ben-
zemez. Çünkü edebiyatın doğasından, yapısından gelen bir özelliktir
bu.
EDEBİYAT NEDİR?
Çağların eskitemediği bir sorudur, "edebiyat nedir?". Eskil çağ-
larda bile ele alındığını, üzerinde durulduğunu görmekteyiz. Örneğin
Platon'un ünlü yapıtı Devlet'te sanat bağlamı içinde düşünülmüş, ede-
biyatın genel ve geniş anlamıyla bir tür yansıtma olduğu vurgulan-
mıştır. Aynayla edebiyat arasında bir benzerlik kurulmuştur. Ayna
nasıl nesneleri, varlıkları olduğu gibi yansıtırsa, edebiyat da dünya-
,yı, yaşamı yansıtır.
Platon'un, edebiyatla ayna arasında kurduğu bu dolaylı benzer-
lik denilebilr ki hemn her çağda yaşarlılığını korumuştur. Değişik dün-
ya ve toplum görüşünde olan sanatçılar, kuramcılar sık sık bu ben-
zetmeye baş vurmuşlardır. Örneğin Fransız romancısı Stendhal'ın ro-
man tanımı okul kitaplarına değin girmiştir: "Bir roman yol boyun-
ca gezdirilen ayna demektir." Bunun gibi Balzac'ın birçok romanında
da tüm ayrıntılarıyla döneminin Fransa'sına ayna tutulmuştur. On-
larda "töreleri, görenekleri, alışkanlıkları, zevkleri, bilimsel buluşla-
rı, mali ve banka işlemleri, ipotek işleri, toprak alışverişleri, hukuki
işler içinde hukuk kurumlarını, kilise ile devlet arasındaki ilişkileri,
miras yasalarını... süslü salonları, tefecilerin odaların, şehirde ayak-
takımmın yaşadığı yerleri..." bulabilriz. Stendhal'ın, Balzac'ın bu edi-
mini bir başka kuramcı, Marksist G.V. Plehanaov şöyle kurallaştırarak
özetler: "Edebiyat ve sanat, hayatın aynasıdır."
Sanat ve edebiyatı açıklamak için baş vurulan bu ayna benzet-
mesi yadsınmıştır kimilerince. Yaşanılanın, olduğu gibi yansıtımı de-
ğildir edebiyat. Böyle olsaydı yaşamın kendisi olurdu edebiyat. Oysa
yaşam edebiyat değil, edebiyatı besleyen bir kaynaktır ancak. Sözge-
limi yaşanılanı başka bir deyişle yaşam gerçeğini değiştirmeden yan-
sıtmak sanat olsaydı, yargılama tutanaklarının en soylu romanlar ol-
ması gerekirdi. Nitekim M. Parkhomenko ve A. Myasnikov bu nokta-
ya değinirken şunları söylüyorlar: "Sanat çoğu kez aynaya benzeti-
lir. Bu benzetmenin yanlışlığı, on dokuzuncu yüzyıl klasiklerinin bile
gözünden kaçmamıştır. Ayna, karşısında duran nesneleri donuk bi-
çimde yansıtmaktan öte bir şey yapmaz, oysa sanat gerçeğin özü-
ne doğru çok inebilmek için gerçeği seçer, çözümler ve yeniden biçim-
lendirir.1"
Edebiyatın yaşamı anlamlı kılan yönü de gerçek karşısındaki tu-
tumundan gelir. Yazar ya da ozan algıladığı gerçeği kendi iç dünya-
sında değiştirir, onu yeniden yaratır bir bakıma. Boris Suchkov'un
gözlemiyle belirtelim: "Sanat ve edebiyat yapıtlarının çizdiği dünya,
gerçekliğin körü körüne bir kopyası değildir, ama, dünyanın rengini
ve kokusunu kendinde muhafaza eder, şu basit nedenle ki, sanat her
zaman için doğanın ve insan hayatının en özlü yanlarını ele almışı-
tır. Her hakiki sanat yapıtının bir bildirisi olması gerekir; bu bir sa-
nat yapıtının varolabilmesinin temel koşulu ve hayatî öğesidir. Sa-
nat, gerçekliğin büyük disiplinine ancak boyun eğebilir, ona yardım
edemez...2"
Yaşamı, yaşanılanı ya da düşleneni yansıtma edebiyatın en be-
lirleyici niteliğidir. Yansıtmanm güzelduyusal bir tat kazanması da
ı Sanatta SosyaJlist Gerçekçilik, çev. Seçkin Cılızoğlu, Yeni Dünya Yayınları, s. 19
a Gerçekçiliğin Tarihi, Çev. Aziz Çalışlar, Bilim Yayınlan, s. 13.
