türk-amerikan siyasi ilişkileri

438 Pages·2008·4.31 MB·Turkish

T. C.
EGE ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
Tarih Anabilim Dalı
Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Programı

TÜRK-AMERİKAN SİYASİ İLİŞKİLERİ
(1939-1952)

DOKTORA TEZİ

Hazırlayan:
Nuri KARAKAŞ

Danışman:
Doç. Dr. Mevlüt ÇELEBİ

İZMİR-2008
ii
iii
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ vii
KISALTMALAR x
KAYNAKLAR HAKKINDA xi
GİRİŞ 1
BİRİNCİ BÖLÜM:
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI YILLARINDA
TÜRK-AMERİKAN İLİŞKİLERİ (1939 - 1945)
A. İkinci Dünya Savaşı’nda Türk Dış Politikası 17
B. Savaşın İlk Yıllarında Türkiye ve Amerika 37
C. Türkiye’yi Savaşa Sokma Çabaları’nda Amerika 50
1. Kazablanka Konferansı 52
2. Adana Konferansı 57
3. Quebec Konferansı 62
4. Moskova Konferansı 64
5. Kahire’de Menemencioğlu-Eden Görüşmesi 70
6. Birinci Kahire Konferansı 79
7. Tahran Konferansı 80
8. İkinci Kahire Konferansı 89
D. İkinci Dünya Savaşı’nda Türk Boğazları ve Amerika 95
E. Amerikan Ödünç Verme ve Kiralama Programı’nda Türkiye 116
İKİNCİ BÖLÜM:
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDAN TRUMAN DOKTRİNİNE:
SOĞUK SAVAŞ BAŞLANGICINDA TÜRK-AMERİKAN
SİYASİ İLİŞKİLERİ (1945 - 1947)
A. Sarper-Molotov Görüşmesi ve Türkiye’nin Destek Arayışları 147
B. Postdam Konferansı’nda Türk Boğazları ve Ankara’nın Tepkisi 170
iv
C. Sovyetler Birliği’nin Başlattığı Sinir Harbi ve Boğazlara İlişkin
Notaları 181
D. Türkiye’nin Sovyet Tehdidi Karşısında Somut Destek Arayışları
ve Amerikan Politikasının Şekillenişi 195
1. Postdam Konferansı’nın Hemen Sonrasında Türk Boğazları
ve Amerika 195
2. Kasım 1945 Tarihli Amerikan Notası ve Türkiye’nin Yaklaşımı 199
3. Truman Doktrini Öncesinde Türkiye’ye Yönelik Amerikan
Politikasının Şekillenişi 206
a. Amerika’nın Sovyetler Birliği’ne Yönelik Sertlik Politikası
ve Soğuk Savaş’ın İlk Belirtileri 211
b. Missouri Zırhlısı’nın İstanbul’a Gelişi ve Anlamı 216
c. Sovyetlerin Boğazlarla İlgili Notaları Karşısında Amerikan
Politikası 223
d. Truman Doktrini Öncesinde Türkiye’ye Yönelik Amerikan
Yardımları 233
e. Truman Doktrini’nin Oluşum Sürecinde Amerikan
Politikası ve Türkiye 238

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM:
TRUMAN DOKTRİNİ’NDEN NATO’YA
TÜRK-AMERİKAN SİYASİ İLİŞKİLERİ (1947 - 1952)
A. Truman Doktrini ve Türkiye 255
1. Doktrinin İlanı ve Anlamı 255
2. Truman Doktrini’nin Türkiye’deki Yankıları 265
3. Doktrinin Yürürlüğe Girmesi (Yardım Anlaşmaları) 276
4. Doktrinin Uygulanışı (Amerikan Askeri Yardımı) 288
B. Marshall Planı ve Türkiye 299
1. Marshall Planı’nın Amacı ve Oluşumu 299
2. Marshall Planı’nın Uygulanışı (Amerikan Ekonomik Yardımı) 303
C. Türkiye’nin NATO’ya Üyelik Sürecinde Türk-Amerikan Siyasi İlişkileri 319
v
1. NATO’nun Kuruluşu Öncesinde Türkiye’nin Güvenlik Arayışları 319
a. Savaş Sonrasındaki Konjonktür 319
b. Türkiye’nin Bir Akdeniz Paktı Kurulmasına Yönelik
İlk Önerisi 322
c. “Batı Birliği” Projesi ve Türkiye’nin Amerika’dan
Garanti Talebi 324
d. Vandenberg Kararı Sonrasında Ankara’nın Yeni Girişimleri 334
e. NATO’nun Kuruluşu Öncesinde Türkiye’nin Üyelik Başvurusu 343
2. Türkiye’nin NATO’ya Girme Çabasında Amerikan Etkisi 349
a. CHP İktidarının Son Yıllarında NATO’ya Üyelik Arayışları 349
b. Demokrat Parti’nin Girişimleri ve Kore Savaşı’nın
Etkisiyle Türkiye’nin NATO’ya Kabulü 355
SONUÇ 367
EKLER 374
BİBLİYOGRAFYA 393

vi
ÖNSÖZ

İnsanlık tarihinin en yıkıcı olaylarından biri olan İkinci Dünya Savaşı, aynı
zamanda Batı Avrupa’nın dünya politikalarını belirleyici rolünün de sonunu getirmiştir.
Savaşın sonunda Amerika ve Sovyetler Birliği olmak üzere iki “süper güç” ortaya
çıkmış, dünya bu güçlerin belirlediği politikalarla yeniden şekillenmiş ve “iki kutuplu”
bir düzen kurulmuştur. Bu iki devletten askeri ve ekonomik açıdan daha güçlüsü olan
Amerika’nın, kendi kabuğuna çekilme ve Avrupa işlerine karışmama üzerine kurulu
geleneksel politikası da böylelikle işlerliğini yitirmiştir.
Amerika ve Sovyetler Birliği’nin iki “süper güç” olmasına zemin hazırlayan
İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki Türk-Amerikan ilişkileri, İngiltere’nin gölgesinde
askeri konular üzerinde yoğunlaşmıştır. Türkiye savaş döneminde Amerika’nın da
içinde bulunduğu müttefik saflarında yer almasına karşın fiili olarak savaşa girmekten
uzak durma üzerine kurulu bir dış politika izlemiştir. Türkiye, müttefiklerin lehine
taraflı, fakat savaşmaktan da kaçınan tutumunun etkisiyle, savaş sonrası dönemde
yaşadığı Sovyet tehdidi karşısında yalnız kalmış, bu durumdan ancak Amerika ile
Sovyetler Birliği arasında soğuk savaş sürecinin başlamasıyla birlikte kurtulabilmiştir.
Bu süreç ise, Sovyetler Birliği’nin Doğu Avrupa’da yaşandığı gibi, Batı Avrupa ve Orta
Doğu’da nüfuzunu artırmasına engel olmak için çevrelenmesini, başka bir anlamda da
sözü edilen bölgeler üzerinde Amerika’nın kendi nüfuzunu oluşturmaya dönük
politikalarını da beraberinde getirmiştir. Batı Avrupa, Amerikan sermayesi için pazar
anlamına gelirken, Orta Doğu, Amerikan ekonomisi için petrole dayalı hammadde
kaynağı idi. Orta Doğu’nun Amerikan çıkarları açısından bu özel konumunun,
Amerika’nın son Irak politikalarıyla günümüzde de sürdürülmekte olduğu
görülmektedir.
Soğuk savaş şekillenmesi ile birlikte Türkiye, stratejik açıdan Amerika’nın hayati
çıkarlarının bulunduğu Orta Doğu’nun savunulmasında kilit bir rol oynamaktaydı.
Sovyet tehdidi yaşayan ve güvenliğini Batı’nın ve özellikle de Amerika’nın desteğini
alarak sağlamanın peşinde olan Türkiye, bu rolü oynamaya zaten hazırdı. Dolayısıyla
Türkiye, soğuk savaş ile belirginleşen “çift kutuplu” sistemde kendi yerini Batı
dünyasında görmüş, bunun Batı tarafından onaylanması ise, Türkiye’nin NATO’ya
vii
alınmasıyla gerçekleşmişti. Bu sürece İkinci Dünya Savaşı yıllarında başlamış olan ve
savaşın hemen sonrasında da somut hale gelen Sovyetler Birliği kaynaklı tehdit
damgasını vurmuş, Türkiye’nin Batı ittifakına katılımındaki başat rolü Amerika
oynamıştı. Bu süreç aynı zamanda soğuk savaş ve soğuk savaş sonrası yıllarının dış
politika anlayışını şekillendiren ve Amerika ile ittifaka dayalı ilişkiler sistemini kuran
bir dönem olarak karşımıza çıkmaktadır.
Dolayısıyla, günümüze kadar süren ve bundan sonra da süreceği anlaşılan Türk
dış politikasının rotası ancak bu dönemin Türk-Amerikan siyasi ilişkilerinin ortaya
konulmasıyla anlaşılabilir. Bu nedenle çalışma konusu olarak, sözü edilen sürece
damgasını vuran 1947-1952 yıllarını ve bunun altyapısını oluşturan 1939-1947 yıllarını
kapsayan tarihi dönemdeki Türk-Amerikan siyasi ilişkilerini ele almaya karar verdik.
Bu çerçevede, “Türk-Amerikan Siyasi İlişkileri (1939-1952)” başlıklı doktora tezimiz,
kapsadığı dönemdeki Türk-Amerikan siyasi ilişkilerini bir bütün olarak ele alan
Türkiye’deki ilk çalışmadır.
Bu çalışma, Türk-Amerikan ilişkilerinin İkinci Dünya Savaşı dönemine kadarki
tarihi seyrini ele alan giriş bölümünün dışında üç ana bölümden oluşmaktadır. İkinci
Dünya Savaşı yıllarını konu edinen birinci bölümde, Türkiye’nin savaşı yıllarında nasıl
bir dış politika izlediği değerlendirildikten sonra, bu dış politika felsefesi doğrultusunda
Türkiye’nin, 1943 yılı içinde gerçekleşen konferanslar maratonunda maruz kaldığı savaş
dışı konumunu bozma çağrıları karşısında izlediği yol haritası verilmeye çalışılmıştır.
Müttefiklerin Türkiye’yi savaşa sokma çabalarında Amerika’nın takındığı tutum
değerlendirilmiş ve Sovyetler Birliği’nin Türkiye’yi savaşa sokma konusunda
başlangıçtaki ısrarının ve daha sonra bundan vazgeçmesinin nedenleri irdelenmeye
çalışılmıştır. Savaş sonrası dönemde geniş bir boyut kazanacak olan Türkiye’ye yönelik
Amerikan askeri yardımlarının başlangıcı, Amerikan “Ödünç Verme ve Kiralama”
yardımlarının çerçevesi içinde değerlendirilmiş, bu konunun Türk-Amerikan siyasi
ilişkilerini de etkileyen yönleri üzerinde durulmuştur.
İkinci bölümde, Türkiye’nin İkinci Dünya Savaşı’nın hemen sonrasında maruz
kaldığı Sovyet tehdidi karşısında düştüğü yalnızlıktan, özellikle Amerika nezdinde
bulunduğu diplomatik çabalarla kurtulma arayışları ele alınmış, Amerika’nın ancak
soğuk savaşın şekillenmesiyle birlikte Türkiye’nin stratejik önemini anlaması ve bu
viii
doğrultuda Truman Doktrini’nin oluşma süreci, Amerikan belgelerine ve dönemin
Amerikalı devlet adamlarının anılarına dayanılarak incelenmiştir.
Çalışmamızın üçüncü bölümünde, Truman Doktrini’nin ve Marshall Planı’nın
Türkiye’deki uygulanışı ve Amerika’nın bundan beklentileri Türk-Amerikan siyasi
ilişkileri çerçevesinde ele alınmıştır. Türkiye’nin NATO çatısı altında Batı ittifakına
katılma çabalarına yer verilerek, Kore Savaşı’nın Batı Avrupa’da ortaya çıkardığı
güvenlik kaygılarının Türkiye’nin NATO’ya katılma sürecini nasıl etkilediği
vurgulanmıştır.
Konu seçiminden başlayarak kaynakların toplanmasında değerli hocam Prof. Dr.
Ahmet Özgiray’ın yardımlarına öncelikle teşekkürü borç bilirim. Çalışmama gösterdiği
yoğun ilgiden ve yaptığı yönlendirmelerden dolayı danışmanım Doç. Dr. Mevlüt
Çelebi’ye çok teşekkür ederim. Kişisel kütüphanesinden yararlanmama izin veren
hocam Prof. Dr. İsmail Aka ile Prof. Dr. Atilla Silkü’ye, ABD Ankara Büyükelçiliği
bünyesinde faaliyet gösteren Amerikan Bilgi-Belge Merkezi görevlilerinden Sayın Betil
Gürün ve Gülseven Dura hanımefendilere yardımlarından dolayı minnettarım. Çalışma
arkadaşlarım Cihan Özgün, Olcay Pullukçuoğlu Yapucu, Yusuf Ayönü ve Selami
Fedakar’a çalışmamızın çeşitli aşamalarında verdikleri destekten dolayı teşekkür
ederim. Son olarak, çalışmalarım sırasında bana gereken ortamı her zaman hazırlayan
ve büyük bir manevi destekte bulunan eşim Hatice Karakaş’a göstermiş olduğu anlayış
ve sabır nedeniyle minnettarım.

ix
KISALTMALAR

a.g.e. : adı geçen eser
a.g.m. : adı geçen makale
a.g.t. : adı geçen tez
A.Ü.S.B.F. : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi
ABD : Amerika Birleşik Devletleri
b.t.y. : basım tarihi yok
b.y. : basım yeri
b.y.y. : basım yeri yok
BCA : Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi
CHP : Cumhuriyet Halk Partisi
Çev., : Çeviren
DP : Demokrat Parti
FRUS : Foreign Relations of the United States
t.y. : tarih yok
TBMM : Türkiye Büyük Millet Meclisi
TTK : Türk Tarih Kurumu
Vol. : Volume
yay. : yayınları

x