tc selçuk üniversitesi sosyal bilimler enstitüsü uluslararası ilişkiler anabilim dalı uluslararası ilişkil

142 Pages·2012·1.08 MB·Turkish

T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI
ULUSLARARASI İLİŞKİLER BİLİM DALI

1952-2011 YILLARI ARASI MISIR DIŞ POLİTİKASI

AHMET ATEŞ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Danışman
Yrd. Doç. Dr. Metin AKSOY

KONYA
2012
l
i
ÖNSÖZ
Bu araştırmamda bilgi ve tecrübeleri ile çalışmalarımı sabırla yönlendiren
danışman hocam Yrd. Doç. Dr. Metin Aksoy‟a içtenlikle teşekkürlerimi sunarım.
Çalışmamın bir sonuca ulaşması konusunda beni destekleyen ve teşvik eden
hocalarım Doç. Dr. Murat Çemrek ve Yrd. Doç. Dr. Nezir Akyeşilmen‟e
teşekkürlerimi sunarım. Ayrıca, en zor günlerimde beni telkinleriyle sakinleştiren ve
yardımlarını esirgemeyen Dr. Cüneyt Özşahin ve Dr. Uğur Çağlak hocalarıma ve
tüm arkadaşlarıma çok teşekkür ederim. Beni her konuda destekleyen ve eğitimimi
devam ettirmem konusunda beni teşvik eden annem, babam ve ablalarıma en içten
saygılarımı sunarım.

ii
ÖZET
Hür subaylar darbesi sonrasında, Mısır dış politikası Arap milliyetçiliği
politikaları üzerine yoğunlaşarak, Emperyalizme karşı Arap dünyası üzerinde bir etki
alanı oluşturmaya çalıştı. Özellikle Nasır döneminde, Mısır‟ın jeopolitik anlamda,
Arap dünyasının merkezinde olan bir ülke olması, politik bir araç olarak kendini
gösterdi ve bu sayede Mısır, kendisini uluslararası ve bölgesel devletler sistemi
arasındaki bir köprü olarak tanımladı. Bu nedenle, emperyalizme karşı Ortadoğu‟da
yeterli desteğin sağlanması için, Arap milliyetçiliği politik bir araç olarak kullanıldı.
Arap dünyası üzerinde, Arap milliyetçiliği düşüncesinin yayılması; Arap-İsrail,
Devrimci Arap rejimleri- gelenekçi Arap monarşileri ve Mısır- Baas rejimleri
arasında yaşanan çatışmalar olarak kendisini gösterdi. Nasır döneminde Mısır‟ın
ekonomik ve askeri bağımlılığı, Batı bloğundan Doğu bloğuna kaydı. Bu durum
Nasır dönemi Mısır‟ın temel dış politikası oldu. Ancak bu dış politika, devrimci lider
Cemal Abdül Nasır‟ın ölümüyle son buldu.
Enver Sedat Nasır‟dan sonra iktidara geldi. Enver Sedat‟ın ülkedeki liderliği
ile birlikte, Mısır dış politikasında değişim kendini gösterdi. Bu değişimin bir sonucu
olarak, Mısır bağımlılığı Doğu bloğundan Batı bloğuna kaydı. Bu nedenle Mısır ve
ABD arasındaki ilişkiler yeniden düzenlendi. Daha sonrasında, Sedat, Sosyalist bir
yapıya sahip Mısır ekonomisini yeniden şekillendirmek için yeni politikalar belirledi.
Açılım politikası olarak tanımlanan bu yeni politikayla, Mısır ekonomisi uluslararası
liberal ekonomiye entegre edilmeye çalışıldı. Kısacası, Sedat Mısır ekonomisinin
liberal bir yapıya kavuşması için istekliydi. Diğer taraftan, Mısır‟ın güvenlik
yaklaşımları bir dönüşümün içine girdi. Bu tür bir dönüşümün sonucu olarak, İsrail
ile Mısır arasında barış anlaşması imzalandı, böylece iki tarafın birbirine karşı
duyduğu tehdit algılaması sona erdi. Fakat Mısır ile İsrail arasında yapılan bu barış
anlaşması, Mısır‟ın Arap dünyası içerisindeki yerinden olmasına neden oldu. Sonuç
olarak, Mısır‟ın Arap dünyası içerindeki siyasal liderliği bu dış politika ile sona erdi.
Hüsnü Mübarek Enver Sedat‟tan sonrasında Mısırda iktidara geldi.
Mübarek‟in iktidarda olduğu dönemde, Mısır‟ın Batı bloğuna olan bağımlılığı devam
etti. Hatta Mısır ile ABD ilişkilerinin boyutu soğuk savaşın sert koşullarına rağmen
iii
artarak devam etti. Benzer şekilde, İsrail ile Mısır arasındaki barış süreci devam etti.
Diğer taraftan, soğuk savaş sonrası dönem, ABD‟nin Mısır dış politikası üzerindeki
etkisinin artmasına neden oldu. Hatta Hüsnü Mübarek, rejimin güvenliği ve
sürekliliği için ABD‟den destek sağladı. Mübarek, liderliğinin meşruiyetini sağlamak
amacıyla, ABD‟nin Mısır‟ın ekonomik ve politik alanlarına nüfuz etmesine izin
verdi. Birinci körfez savaşı sürecinde Mübarek ABD‟nin Ortadoğu üzerine ortaya
koyduğu politikalarına destek verdi. 11 Eylül saldırıların sonucunda, ABD
politikalarında değişime gitti ve bu kapsamda bölgeye demokrasi ihraç politikasını
belirledi. Bu nedenle Mısır‟ın siyasal hayatının demokratikleşmesi için Mısır
üzerinde baskı kurdu. Ancak ABD‟nin değişim politikaları kapsamında demokratik
bir Mısır oluşturulması, rejimin meşruiyetini baskı ile sağlayan Mübarek tarafından
arzu edilen bir durum değildi. Sonuç olarak, baskıcı ve dış politikada batı yanlısı
politikalar izleyen Mübarek rejimi düşürüldü.

iv
SUMMARY
After the Free officers coup d‟état Egypt foreign policy focused on Arab
nationalism in order to provide sphere of influence over Arab world against imperial
powers. Especially during Nasser period, Egypt‟s geopolitical centrality in the Arab
world emerged as political tool in which Egypt defined itself as the bridge between
international and regional state system. Accordingly, Arab nationalism used as
political tool in order to provide sufficient power against imperial activities over the
Middle East region. After the rising of Arab Nationalism over the Arab Wold, crisis
showed itself as conflict on Middle East between Arab and Israeli/ Revolutionary
Arab regime and Conservative Arab Monarchies/ Egypt and Baath regimes. During
the Nasser period, the dependency of Egypt was shifted from West Block to East
Block at the economic and military perspective. However, these policies were come
to an end with the death of Egyptian revolutionary leader who was Gamal Abdel
Nasser.
After the Nasser period, Anwar Sadat came to power in Egypt. With the
leadership of Anwar Sadat, the changing was showed itself on the foreign policy of
Egypt. As a consequence of this changing on foreign policy, the dependency of
Egypt was shifted from East block to West block. So, the relations between Egypt
and USA were improved. Afterwards, Sadat determined new policies in order to
reform Egypt economy that had socialist structure. New policy was called as opening
policy that was aimed to provide integration between Egypt economy and
international liberal economy. All in all, Sadat was willing to provide a liberal
structure for Egypt economy. On the other hand, the security approaches of Egypt
were entered in to chance. So, the peace treaty was signed between Egypt and Israel,
thus both sides threat perception was come to an end. All the same, the peace process
between Egypt and Israel was caused dismissal of Egypt from the place within the
Arab world. As a conclusion, the political leadership of Egypt was come to an end
with mentioned foreign policy process.
After the Sadat period, Hosni Mubarak was come to power on Egypt. During
the Mubarak period, Egypt foreign policy on dependency of west bloc was
v
maintained. Also, dimension of the relationship between Egypt and USA were
gradually increased in spite of hardcore condition of cold war period.
Correspondingly, the peace condition between Israel and Egypt was maintained. On
the other hand, the post cold war period witnessed enhancing effect of USA over
Egypt foreign policy. Also, Egypt received support from USA in order to pursue its
own stability and security of regime. For the purpose of legitimize his leadership,
Mubarak allow USA diffusion over the economic and politic area of Egypt. During
the first gulf war Mubarak give support for the USA policies over the Middle. As a
consequence of the 11 September terrorist attack, USA has changed its policies that
have included exporting democracy toward Middle East region. For this reason, USA
has forced Egyptian regime to democratize Egypt political life. However, Mubarak
didn‟t willing democratize Egypt due to structure of regime that provide its
justification from oppressive policies. As a conclusion, Mubarak regime was fallen
down because of the oppressive government and foreign policy of proponent of
westernization.

vi
İÇİNDEKİLER
BİLİMSEL ETİK SAYFASI ............................................................................................. İ
ÖNSÖZ ..............................................................................................................................İİ
ÖZET .............................................................................................................................. İİİ
SUMMARY ....................................................................................................................... V
İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. Vİİ
KISALTMALAR .............................................................................................................. X
Giriş ........................................................................................................................ 1
BİRİNCİ BÖLÜM
CEMAL ABDÜL NASIR DÖNEMİ MISIR DIŞ POLİTİKASI
1.1952 Hür Subaylar Darbesi ................................................................................. 9
1.1. Darbenin gerçekleştirilmesi .......................................................................... 10
1.2.Nasır‟ın Arap Dünyasında Yükselişi ............................................................. 13
2.Arap Milliyetçiliğinin Ortadoğu’da Yükselişi .................................................. 21
3.Orta Yol Bulma Çabası: Bağlantısızlar Hareketi ............................................ 23
4.Çekoslovakya Silah Anlaşması .......................................................................... 25
5.1956 Süveyş Krizi .............................................................................................. 28
5.1.Süveyş Kanalının Önemi ............................................................................... 28
5.3.Bir Hayal‟in Gerçekleştirilmesi: Asuan Barajı ............................................... 30
5.4.Süveyş Krizi: 1956 Savaşı ............................................................................. 34
6.Arap Milliyetçiliğinin Zirvesi: Birleşik Arap Cumhuriyeti ve Irak Devrimi .. 36
6.1.Ürdün, Suudi Arabistan ve Lübnan Meselesi ................................................. 37
6.2.Suriye Meselesi ............................................................................................. 38
6.3.Amerika Birleşik Devletleri ile Güç Mücadelesi ............................................ 40
6.4. Arap Milliyetçiliğinin Arap Dünyasında Yükselişi ....................................... 42
vii
6.5. Birleşik Arap Cumhuriyeti Kuruluyor .......................................................... 43
6.6.Arap Milliyetçiliğinde Bir Travma: Birleşik Arap Cumhuriyeti‟nin Dağılışı . 46
7.1967 Savaşına Doğru ......................................................................................... 49
7.1.Savaş Öncesi Uluslararası Konjektür ............................................................. 49
7.2.1967 Savaşı (Altı Gün Savaşı) ....................................................................... 56
7.3.1967 Savaşının Sonu: Nasır‟ın Arap Milliyetçiliğine Hüzünlü Vedası ........... 58
8. Nasır Dönemi Mısır Dış Politikasının Analizi ................................................. 61
İKİNCİ BÖLÜM
ENVER SEDAT DÖNEMİ MISIR DIŞ POLİTİKASI
1.Enver Sedat’ın İktidara Gelişi .......................................................................... 63
2. 1973 Arap-İsrail Savaşı .................................................................................... 68
3.1973 Savaşı Sonrası: Barış görüşmeleri ............................................................ 73
4.1973 Savaşı Sonrası: Enver Sedat’ın Açılım Politikası .................................... 75
5.Camp David Barış Süreci .................................................................................. 78
6.Bir Suikast: Enver Sedat Döneminin Sonu ...................................................... 82
7. Enver Sedat Dönemi Mısır Dış Politikası Analizi............................................ 83
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
HÜSNÜ MÜBAREK DÖNEMİ MISIR DIŞ POLİTİKASI
1.Hüsnü Mübarek’in İktidara gelişi .................................................................... 85
2.Hüsnü Mübarek Dönemi Mısır Siyasal Sistemi ............................................... 87
3.Hüsnü Mübarek Dönemi Mısır-İsrail İlişkileri ................................................ 93
4.Filistin Birinci İntifadası ve Oslo Görüşmeleri................................................. 95
5.Hüsnü Mübarek Dönemi: Mısır ve Süper Güçler ............................................ 97
5.1.Soğuk Savaş Dönemi İlişkiler ....................................................................... 97
5.2.Soğuk Savaş Sonrası Dönem İlişkiler .......................................................... 101
viii
6. Demokrasiye Giden Yol: Tahrir ve Mübarek Rejiminin Sonu..................... 110
Sonuç: ................................................................................................................. 114
KAYNAKÇA ...................................................................................................... 123

ix