sumer, babil, assur kanunları ve ammi-şaduqa fermanı

42 Pages·2015·0.81 MB·Turkish

42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 1

1
SUMER, BABİL, ASSUR KANUNLARI
2
VE
3
AMMİ-ŞADUQA FERMANI
4
5 Bir ulusu tanımak istiyorsanız, o ulusun yasalarına bakınız. Yasalarında, o ulusla ilgili hemen her
6 şeyi bulabilirsiniz.
7 İster misiniz, yasalar içinde bir gezinti yapalım? Umarım siz kardeşlerime iyi eşlik ederim, gezimiz
8 hoşunuza gider.
9 Çoğu zaman tanıdık yerler göreceğiz, şaşıracağız, kimi zaman, bu kadarı da olmaz diyeceğiz,
10 şaşıracağız. Kimi zaman beklemediğimiz bir hoşgörüyle karşılaşacağız, kimi zaman da buna ne
11 gerek vardı, diyeceğiz, yine şaşıracağız!
12 Bu gezide şunu hiç unutmamalıyız, onlar bizim büyüklerimiz, onlar bizim atalarımız!
13 Bu çalışmam Kaderine Gidenler’ in anısına olsun.
Onlara ,
14 Saygılarımla
15 Cengiz Akyol
16 25.12.2011
17

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 2
1 Sunuş
2 Şu sorunun cevabını hep merak etmişimdir:
3 Sümerli bir aydınla bugünün bir aydını aynı gemide olsa, gemi batsa ve ikisi de yanlarında hiçbir
4 şey olmadan yüzerek bir adaya çıksalar, adada yaşarken çeşitli konularda tartışsalar, hangisi
5 tartışmada daha etkin olur?
6 Bir ulusu tanımak istiyorsak, o ulusun yasalarına bakmamız gerek; yasalarda, o ulusla ilgili hemen
7 her şeyi bulabiliriz, demiştim. Gerçekten yasa maddelerinde o toplumun resmini görebiliyoruz.
8 Onlarda da bugün olduğu gibi aile çok önemli, evleniyorlar, çocuk sahibi oluyorlar, miras
9 paylaşımları var, fahişeleri var, gayri meşru ilişkileri var, tecavüz ediyorlar, yalan söylüyorlar,
10 tanrıları var, tanrı üzerine yemin ediyorlar, yoğun ticaret ilişkisi içindeler, kredi alıyorlar, faiz
11 ödüyorlar vb.
12 Özellikle kadın açısından, 4000-5000 yıldır çok bir şeyin değişmediğini görüyoruz. Yasaların
13 hemen her maddesinin “Eğer bir adam, …” diye başlaması bile, erkeğin ve kadının toplum içindeki
14 yerini göstermektedir. Yalnız, Orta Assur Kanunları’ nı saymazsak tüm kanunlarda kadının hele de
15 doğuran kadının korunduğunu, evliliğin önemini görebiliyoruz.
16 Bugünün ilerisinde olan ne var? Sözleşme. Neredeyse, yaşamın her şeyi sözleşmeyle
17 düzenlenmiş. Evlilikten başlayan ve tüm ticari ilişkiler sözleşmelerle (tablet üstünde) düzenleniyor.
18 Sözleşme yoksa tanıklık çok önemli, bazen en az 5-6 kişinin tanıklığı isteniyor. İddianızı, sözleşme
19 ve tanıklarla kanıtlamalısınız. Eğer kanıtlayamazsanız, vay halinize!
20 Uzun zamandır yapmayı düşündüğüm bu çalışmayı bugün istediğim seviyede olmamakla birlikte
21 bitirebildiğim için çok mutluyum. Umarım okuyucular, sizler bu konuda çok daha ayrıntılı çalışmalar
22 yaparsınız.
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 3
Giriş
1
2 Çivi yazısının, dolayısıyla bu yazı ile yazılmış tabletlerin son yüz yıl içinde okunuşu, anlaşılması ve
3 incelenmesi Milattan önce dördüncü bin yıldan Milada kadar olan bu üç-dört bin yıl gibi uzun bir
4 zamanı kapsayan yeni bir dünyayı önümüze sermiş olmaktadır.
5 Eski Babil soyunun on bir kıralının altıncı kıralı ve bir kanun Codexi derlemiş olan Hammurabi, bu
6 hükümdarların en ünlüsüdür.
7 Hammurabi, Mezopotamya’ nın büyük küçük şehir devletlerini birer birer zapt ederek Sümer,
8 Sümer ve Akkad ülkelerini bir imparatorluk halinde birleştirip, merkezi bir hükümet kuran bir kıraldır.
9 Hammurabi, asıl ününü, ülkesinde geçer olan kanunları derleyip ve hatta kısmen de bunların
10 üzerinde reformlar yaparak, bir kanunname meydana getirmiş olmasıyla kazanmıştır.
11 Hammurabi’ nin kesin tarihi hala tartışma konusu olmakla beraber, Hammurabi’ nin 43 yıllık
12 saltanatını MÖ 1728 ile 1686 yılları arasına yerleştirebiliriz.
13 Hammurabi’ yi büyük bir fatih, devlet adamı ve kanuncu olarak belirtirken, merkezi bir devlet
14 kuruculuğu yanında merkezi bir din de meydana getirdiğini söylemek yerinde olur.
15 Elam’ ın başkenti olan Sus’ ta Hammurabi Kanunları’ nın çivi yazısı ile yazılı bulunduğu bir diorit
16 steli, bir kazıda üç büyük diorit parçası halinde meydana çıkarılmıştır. Bunların birleştirilmesiyle
17 koni şeklinde 2,25m. yüksekliğinde, 1,65m. çapında bir stel ortaya çıkmıştır.
18 Diorit: Birbirinden gözle kolayca ayrılabilen açık ve koyu renkli minerallerden oluşan iç püskürük
19 bir taştır.
20
21 Stel veya Stela: Dikilmiş, yüksekliği eninden uzun yekpare bir taştan oluşan bir yapıttır.
22 Sözcük Yunanca stele yani "(dikili) duran blok" tan gelir.
23

24

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 4
Hammurabi Kanunları
1
2 Elamlı’ lar Babil’ i istila ettikleri zaman MÖ 1207-1171, bu steli Sus kentine getirmiş olmalılar.
3 Hammurabi Kanunları başta Önsöz ve sonda da bir Sonsöz olmak üzere 282 kanun maddesinden
4 ibarettir. Kanunları sınıflandırabiliriz,
1. Adaletin yerine getirilmesine karşı işlenen suçlar:
1.1. Yalan suçlamalar
1.2. Yalancı şahitlik
2. Mülke Karşı işlenen suçlar:
2.1. Hırsızlık, yataklık
2.2. Çocuk kaçırma
2.3. Meskene taarruz, hırsızlık
2.4. Yanmakta olan bir evi yağma
3. Arazi ve ev:
3.1. Çiftçilerin borçları

3.2. Ağaç kesmek
3.3. Ev ile ilgili suçlar
4. Ticaret, alışveriş:
4.1. Tüccardan borç alma
4.2. Meyhanecilik
4.3. Nakliye suçlar
4.4. Haciz ve borç için insanların rehin edilmesi
4.5. Emanet veya depozito
5. Evlilik, aile ve mülkiyet:
5.1. Evli kadının tarifi
5.2. Zina
5.3. Boşanma
5.4. Hasta zevcenin bakımı
5.5. Kocayı öldürme
5.6. Yakın akraba arasında gayri meşru ilişkiler
5.7. Babanın hayatta iken mal bağışlaması
5.8. Erkek evladın mahrum edilmesi
5.9. Evlatlık edinme
5.10. Din kadınları
6. Taarruz ve kısas:
6.1. Babaya taarruz
6.2. Çocuk düşürtme

5

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 5
7. Meslek adamlarına ait suçlar
7.1. Cerrah
7.2. Baytar
7.3. Berber
7.4. Usta, mimar
7.5. Gemiz ustası, gemici
8. Tarım:
8.1. Öküzler, hacizleri kiralanmaları
8.2. Çobanların görevleri
8.3. Mevsim işçilerinin kirası
9. Ücretler ve tarifleri:
9.1. Sanatkarların ücret tarifleri
9.2. Gemi kiraları
10. Esirler ve köleler:
10.1. Esir satışı sözleşmeleri
10.2. Memleket dışında köle satışı

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 6
Hammurabi Kanunları İlk mi?
1
2 Hammurabi Kanunları, Hammurabi İmparatorlu’ ğunda geçerli olan ve var olan kanunların tadil
3 edilmiş ve ıslah edilmiş şekilleri ile yeni ilave maddelerden oluşmuş olarak kabul edilir. Hatta P.
4 Kosckhaker’ e göre Hammurabi Kanunları, eski Sümer Kanunları’ ndan tadilli ve ıslahı bir
5 derlemedir.
6 Hammurabi Kanunu’ ndan sonra bulunup, Hammurabi’ den önceki zamana ait olan kanunlar da
7 bize Hammurabi Kanunu’ nun dayandığı esasları vermiş ve bu suretle elimize mukayese
8 malzemesi geçmiştir.
9 Hammurabi Kanunları, Mezopotamya’ nın ilk kanunları değildir. Bu kanunlar, güneyde Sümer,
10 kuzeyde Akkad yani Sami halkın oturduğu ve hakim olduğu şehirlerin yerli kanunlarının bir karışımı,
11 bir ıslah edilmiş derlemesidir. Hammurabi öncesi Kanunlar hem Sümerce hem de Akkadca
12 yazılmıştır.
13 Gerek teamül hukuku yani örf ve adetlere dayanan hukuk, gerekse kanun yazma, Eski
14 Mezopotamya kavimlerinde çok eskiden beri, yani Sümer’ lerden beri gelişmiş ve görülmüş
15 kurumlardır.
Hammurabi Öncesi
16
17 En eski kanun koyucu adını verebileceğimiz kimse Lagaş Kıralı URUKAGİNA’ dır. MÖ 2350
18 yıllarında yaşadığı kabul edilen bu Sümer kıralının bıraktığı, Sümerce yazılmış bazılarına göre
19 talimatname mahiyetinde olan kanun parçaları daha doğrusu ıslahatından söz eden metin, başları
20 kırık ve eksik durumundan dolayı bu kısımları hakkında kesin bir çıkarmak mümkün değildir.
21 Urukagina söze, “Örf ve adet eskiden beri vardı, böyle idi. Yani adet, gelenek, görenek böyle idi”
22 diye, başlar!
23 Urukagina’ dan 200 yıl sonra Sümerli’ liğin tekrar canlandığı Lagaş şehrinde GUDEA MÖ 2100 de
24 Lagaş kentini kalkındırırken Eninnu mabedinin inşası nedeniyle iki silindir şeklindeki yazılı
25 anıtından başka 10 adette heykel ve steli de mabede diktirmiştir.
26 Urukagina ve Gudea’ dan sonra Hammurabi Kanunlarından önce yazılmış hatta belki de ona
27 öncülük etmiş, diğer bir kanun parçası daha mevcuttur.
28 Hammurabi öncesi diğer bir Sümer Kanunu belgesi de kötü korunmuş bir başka tablettir. Fakat
29 okunabilen kısımlarına göre tablet önsöz -prolog- ve 6-7 kanun maddesinden ibarettir. Kanun
30 koyucusu III. Ur Sülalesinin ilk hükümdarı URNAMMU MÖ 2130- ‘ dur. Hammurabi Kanunlarının
31 prototipleri olarak tereddütsüz kabul edilebilir.
32 Hammurabi öncesi yazılmış kanunlara bir tanesini daha katarsak, bu da Hammurabi’ den 150 yıl
33 önce yaşamış olan Isin kıralı LİPİT-ISTAR’ a ait olan Sümerce kanunlardır. Bu kanunlarında
34 Hammurabi Kanunlarına prototiplik yaptığı aşikardır. Yegane fark Hammurabi Kanununun daha
35 ayrıntılı oluşudur.
36 Hammurabi öncesi kanunlardan biri de Akkadca yazılmış olan ESNUNNA kırallığı kanunudur. Bu
37 kanun, Hammurabi Kanunlarından önce ama pek az önce yazılmıştır ve elimizdeki ilk Akkadca
38 kanunudur.
39

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 7
1 Demek ki, Eski Mezopotamya’ da Hammurabi’ den önce kanunlar vardı, hukuk ve adalet kavramı
2 vardı, fakat bu kadar ayrıntılı önsözü, uzun sonsözü 281 kanun maddesi ile yazılmış bir kanun
3 elimize geçmemiştir; buna karşın ilk kanun örneği değildi.
Kısa Kronoloji

URUKAGINA MÖ 2380-2360
URNAMMU MÖ 2100-2050
GUDEA MÖ 2144-2124
LIPIT IŞTAR MÖ 1870-1860
ESNUNNA MÖ 1728-1866
HAMMURABİ MÖ 1793-1750
AMMİ-ŞADUQA MÖ 1646-1626
ORTA ASSUR MÖ 1450-1250
1. TIGLAT PILESER MÖ 1144-1076

Esnunna Yasa Steli
Hammurabi Sonrası
4
5 Hammurabi Kanunlarından sonra Eski Mezopotamya’ nın en önemli en önemli hukuk belgesi Orta
6 Assur devrine ait, MÖ 1450-1250 Assur Kanunları’ dır. Tabletlerin yazılış tarihi I. TİGLAT-PİLESER
7 MÖ 1100 zamanına ait olmakla beraber kanunların daha eskiye MÖ 1470-1461, II. ASSUR-NİRARİ
8 ile I. TUKULTİ-NİNURTA MÖ 1260-1225 zamanlarına ait olması çok mümkün ve muhtemeldir.
Yeni Babil Kanunları
9
10 Yazı, imla ve ifade bakımından Yeni Babil çağına MÖ625-539 tarihlenen tek bir tablet vardır; bu
11 kırık tablette okunabilen on paragraf evlilik ve veraset hukukuna aittir.
Babil Kıralı Ammi-Şaduga’ nın Bir Fermanı
12
13 Fermanlar, halkın üzerinden zulmü gidermek, can ve malını emniyette bulundurmak, özellikle
14 kuvvetlinin zayıfı ezmesine meydan vermemek için memurlara yazılan bildirilerdir.
15 Ammi-Şaduga, Hammurabi soyunun sondan bir önceki kıralıdır; Hammurabi’ den aşağı yukarı 100
16 yıl sonra yaşamıştır.
17

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 8
URUKAGINA
1 REFORMLARI, MÖ 2380-2360
2 Kol. VII
3 26. Töre
4 27. o zamanlarda
5 28 vardı.
6 Töre (pi-lul-da) kelimesi, ilk defa yasa metinlerinde burada kullanılmıştır. Yasanın devam eden
7 maddelerinde günlük yaşam içinde gemi, eşek, koyun, çoban, balıkçı, buğday, bekçi, sepetin
8 olduğunu görüyoruz.
9 Kol. VIII
10 28. Besili beyaz koyunları,
11 29. besili göğüslü, karınlı kuzuları,
12 30. paraya koyduğu (çevirdiği sattığı) için
13 Bu yasa metinlerinden, koyun satışı yapıldığını ama besili koyunların satışı yapıldığı görülüyor.
14 Kol. IX
15 2. Rahiplerin vergisini
16 9. Tanrı Ningirsu’ yu
17 7. Ensi’ nin evlerinde
18 8. Ensi’ nin sulak tarlalarında
19 10. kıral
20 11. yaptı.
21 Kıral olmak için Tanrı’ nın onayı alınmak zorunda, daha ötesi kıralı Tanrı belirliyor; Tanrı Ningirsu.
22 Yasanın devam eden maddelerinde ölüm halinde her ölü için rahiplere verilecek vergiler ayrıntılı bir
23 şekilde anlatılır. Vergiler bira, ekmek, yatak, yastık, yağ şeklinde ödenir; vergiler içinde para yoktur.
24 27. 3 desti bira
25 33. 3/30 arpa Ludimme
26 Ölçü birimleri yok, günlük kullanılan malzemelerle ölçülendirme yapılıyor.
27 Kol. XI
28 20. kıralın altında bulunan bir görevlinin
29 21. iyi bir eşeği
30 22. doğarsa
31 23. onun amiri
32 24. onu satın alayım
33 25. derse
34 26. satın almak üzere iken
35 27. gönlümün istediği gümüşü
36 28-29. tart derse
37 30. (satın alacağı) gün satmayacağım derse
38 31. onun amiri, canı istediği gibi
39 32. onu zorlamasın.

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 9
1 Satışın, bedeli ödense bile rızayla olması gerektiği vurgulanıyor; alıcı üst düzey amir bile olsa.
2 Tarihteki İlk Kamulaştırma -kamulaştıramama-!
3 Kol. XI
4 33. Bir büyük adamın evi
5 34. kıralın altında olan bir adamın evi ile
6 35. bitişikse
7 36. O büyük adam
8 37. onu satın alayım derse
9 38. vaktaki
10 Kol. XII
11 1. (büyük adam) onu satın alayım
12 2. gönlümün istediği kadar para
13 3. tart
14 4. benim evimin
15 5. değeri kadar arpa (ver)
16 6. derse
17 7. satmadığı zaman
18 8. büyük adam (amir)
19 9. kıralın altındakini (küçük adamı)
20 10-11. zorlamayacaktır dedi.
21 Evet, büyük adam -önemli adam- değerini verse bile yanındaki evi alamıyor, günlük deyimle
22 kamulaştıramıyor!
23 Tarihteki İlk Genel Af
24 Kol. XII
25 14. Ödemedikleri borçtan dolayı
26 15. hapis olan
27 13. Lagaş’ lıları
28 16. (borçlu oldukları) arpadan
29 17. hırsızlıktan
30 18. öldürmeden dolayı hapis olan Lagaş’ lıları
31 19. memnun etti (ve)
32 20. yıkadı (affetti).
33 21-22. Özgürlüklerini koydu (verdi).
34 Bu borcun ticari mi yoksa vergi borcumu olduğunu anlayamıyoruz. “Borçlu oldukları arpadan”
35 sözü, borcun, vergi borcu olduğunu gösteriyor. Affetmek karşılığı olarak Sümerce’ de “yıkadı”
36 sözcüğünün kullanılması ilginç; bugün ki aklanmak, aklamak gibi.
37
38
39

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL
42
/
Babil, Assur Kanunları ve Ammi-Şadurqa Fermanı 10
UR-NAMMU
1 KANUNLARI, MÖ 2100-2050
2 Kırallığın Tanrı Tarafından Verilmesi
3 Prolog
4 30. Vaktaki tanrı Anu
5 31. ve tanrı Enlil
6 32. Ur kırallığını
7 33. Tanrı Nanna’ ya verdiklerinde (Anu ve Enlil, Ur kırallığını Nanna’ ya verdikleri zaman)
8 Urukagina kanunlarında da olduğu gibi kırallık, Tanrı tarafından veriliyor, en azından öyle
9 gösterilmek zorunda.
10 90. ticaret nakliyesini (yapan)
11 91. büyük gemiciler
12 Gemilerle yapılan ticaret, denizaşırı bölgelere yapılan ticaret…
13 Tanrının Sözü
14 111. tanrı Utu’ nun
15 110. değişmez sözüyle
16 112. memlekette adaleti
17 113. tesis etti.
18 Kırallar konuşmalarında sürekli Tanrılardan ve onların sözlerinden söz ederler. Ülke, Tanrının
19 sözlerine -vahiylerine- göre yönetiliyor.
20 143. 1 sila bronzu
21 145. 1 mana’ yı
22 147. 1 segel gümüş ve taşı
23 148. 1 mana’ yı
24 149. tespit etti.
25 Bilinen ilk ölçüler.
26 Adalet
27 162. Öksüz, zengine
28 163. teslim edilmedi.
29 164. Dul kadın, kuvvetli adama
30 165. teslim edilmedi.
31 Bugün bile uygulanamayan bir adalet. Devlet, öksüzü, dulu, fakiri koruyor.
32 Köleyi Koruma
33 232. Eğer, bir adamın
34 233 bakire kölesinin (bikrini)
35 235. bir adam
36 234. düşmanca bozarsa

Hazırlayan:
Cengiz AKYOL