selçuklularda tıp eğġtġmġ ve selçuklu hastanelerġnġn avrupa kültürüne olan etkġlerġ

86 Pages·2009·0.73 MB·Turkish

i
T.C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ

SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ

ĠLKÖĞRETĠM ANABĠLĠM DALI

SOSYAL BĠLGĠLER ÖĞRETMENLĠĞĠ BĠLĠM DALI

SELÇUKLULARDA TIP EĞĠTĠMĠ VE SELÇUKLU
HASTANELERĠNĠN AVRUPA KÜLTÜRÜNE OLAN
ETKĠLERĠ

YASEMĠN AYDINOĞLU
YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

DanıĢman
YRD. DOÇ. DR. ZEKĠ ATÇEKEN

KONYA 2009
i

T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI

Bu tezin proje safhasından sonuçlanmasına kadarki bütün süreçlerde bilimsel etiğe
ve akademik kurallara özenle riayet edildiğini, tez içindeki bütün bilgilerin etik
davranıĢ ve akademik kurallar çerçevesinde elde edilerek sunulduğunu, ayrıca tez
yazım kurallarına uygun olarak hazırlanan bu çalıĢmada baĢkalarının eserlerinden
yararlanılması durumunda bilimsel kurallara uygun olarak atıf yapıldığını bildiririm.

YASEMĠN AYDINOĞLU
ii
T.C.
SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ
Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ KABUL FORMU

Yasemin AYDINOĞLU tarafından hazırlanan SELÇUKLULARDA TIP EĞĠTĠMĠ
VE SELÇUKLU HASTANELERĠNĠN AVRUPA KÜLTÜRÜNE OLAN ETKĠLERĠ
baĢlıklı bu çalıĢma 04/ 11/ 2009 tarihinde yapılan savunma sınavı sonucunda
oybirliği/oyçokluğu ile baĢarılı bulunarak, jürimiz tarafından yüksek lisans tezi
olarak kabul edilmiĢtir.

Yrd. Doç. Dr. Zeki Ġmza
ATÇEKEN
Yrd. Doç. Dr. Mustafa Ġmza
GÜLCAN
Yrd. Doç. Dr. Kemal Ġmza
GÜVEN
Yrd. Doç. Dr. Zekeriya Ġmza
BÜLBÜL
iii
ÖNSÖZ
Türkler tarih boyunca mühim görevler üstlenmiĢlerdir. Kurdukları devletler
ve yaptıkları ile her zaman kendilerinden söz ettirmiĢlerdir. Sadece siyasi ve askeri
alanda değil uygarlık alanında da önemli eserler meydana getirmiĢlerdir. Büyük bir
coğrafyaya hükmeden Selçuklular insan sağlığına büyük kıymet ve önem
vermiĢlerdir. Millet olarak Türklerin ruh yapısında Ģefkat, insana yardım duyguları
çok geliĢmiĢ olduğu gibi kabul ettikleri Ġslam dini de devamlı telkin ile onları bu
hizmete sevk etmiĢtir. ĠĢte milli ve dini iki yönlü etkinin eserleri daha Orta çağda
Selçukluların hastane, misafirhane, aĢhane gibi eserler yapmayı ön plana almalarını
sağlamıĢtır.
Büyük Selçuklularda tıp eğitimi alanındaki bilgilerin dağınık ve yetersiz
olması, bu konunun seçilmesinde ve araĢtırılmasında hem en büyük etken hem de en
büyük sıkıntı olmuĢtur. Bu konuyu çalıĢırken bir takım sıkıntılarla karĢılaĢtık. Bu
konu çok kısır bir konu olup, geniĢ bir inceleme alanına yayılmıĢtır. Özellikle Büyük
Selçuklu dönemindeki tıp eğitimi çok fazla ve her yönüyle müstakilen
araĢtırılmamıĢtır. Bunun yanında Türk tıp tarihi açısından bütün müesseseleri bir
arada inceleyen genel bir araĢtırmaya ihtiyaç olduğu kanısındayız.
Amacımız iĢte bu olumsuzlukları aĢmaya çalıĢarak ve ulaĢılabilen kaynaklar
çerçevesinde konuyu bir bütün halinde ele alarak incelemektir. ÇalıĢmamızda esas
itibariyle:
I. Selçuklularda tıp eğitiminin nasıl uygulandığı,
II. Selçuklu hastanelerinin kuruluĢundan baĢlayarak Osmanlıya kadar
geliĢimi,
III. Selçuklu hastanelerinin Avrupa tıp kültürünü nasıl etkiledikleri
IV. Selçuklu hastanelerinde görev yapan hekimler ve eserleri
V. Bu konu hakkındaki kaynak ve araĢtırmaların toplu görünümünü
iv
genel bir biçimde ortaya koymaya çalıĢtık.
Burada bizim amacımız Selçuklu tıp eğitiminde Ģimdiye kadar tespit edilmiĢ
bilgilerin genel bir tablosunu çizmektir. Bu konu bugüne kadar fazla incelenmediği
için tıp tarihine katkısı olabilmesi açısından konuya yaklaĢımımızı ilk önce dağınık
halde bulunan araĢtırmaların toplanıp derlenmesine dayandırdık. ÇalıĢmamızın
temelini oluĢturan araĢtırma ve kaynakların büyük bir kısmını Türk Tarih Kurumu
Kütüphanesinde bulduk.
ÇalıĢmamız giriĢ ile birlikte dört bölümü içermektedir. GiriĢ kısmında tıp
eğitimi ile ilgili genel bilgiler verilmiĢtir. Ayrıca kavram terminolojisi sorununa son
vermek amacıyla Selçuklularda sağlık kurumlarına verilen isimler baĢlığı
bulunmaktadır.
Birinci bölümde, Selçuklularda tıp eğitimi baĢlığı altında üç alt baĢlığı
incelemeye çalıĢtık. Bu alt baĢlıklar; Büyük Selçuklular, Anadolu Selçukluları ve
Anadolu Beyliklerindeki tıp eğitimini içermektedir.
Ġkinci bölümde Selçuklu hastaneleri ana baĢlığı altında Selçuklular
zamanında kurulmuĢ tüm hastaneleri teker teker incelemeye çalıĢtık.
Üçüncü bölümde ise Selçuklu hastanelerinin Avrupa kültürüne olan etkilerini
üç alt baĢlıkta topladık. Bu alt baĢlıklar hekimler, tıbbi eserler ve hastane
mimarilerinin Avrupa kültürüne etkileri Ģeklinde hazırlanmıĢtır.
ÇalıĢmamızın hazırlanmasında, konunun seçilmesinde her zaman destek ve
teĢviklerini gördüğüm hocam Sayın Yrd. Doç. Dr. Zeki ATÇEKEN’e teĢekkür
ederim.

Yasemin AYDINOĞLU
2009
v
ÖZET
Türk milletine ait Tıp tarihi, kurumsallaĢma olgusu ve anlayıĢı çerçevesinde
Selçuklular zamanında baĢlamıĢ ve Osmanlı Ġmparatorluğu döneminde de geliĢip
büyüyerek devam etmiĢtir. Bu dönem içinde birçok hastane kurulmuĢ, kütüphaneler
tesis edilmiĢtir. Selçuklu Türkleri çağlarının en modern hastanelerini ülkenin birçok önemli
Ģehirde imar etmiĢlerdir. Hatta bu hastaneler Avrupa'daki Rönesans hareketlerini
etkilemiĢtir. Haçlı seferlerinin bir sonucu da Avrupalılar sağlık kurumlarını ve
metotlarını fark ederek kendi anavatanlarında uygulamalar ve Türk-Ġslâm âlimlerinin
eserlerini tercüme etmeleri olmuĢtur.
Selçuklu hastanelerindeki tedavi metotları devrin önde gelenlerindendi. Tıp
öğrencileri öğrenim süreleri boyunca hastanelerde pratik yapma imkânına sahipti. Tesis
edilen hastanelerde ve medreselerde pek çok Türk hekimi yetiĢmiĢtir. Ayrıca bu
dönemde hastanelerde tıbbî müĢavereler ve tartıĢmalar yapılmıĢ, halk ücretsiz
muayene edilmiĢ ve kendilerine ilaç dağıtılmıĢtır.
Hastaneler bir tür vakıf sistemi üzerine kurulmuĢtu ki; buralarda dindar insanlardan
gelen bağıĢlar kullanırlardı. Aynı zamanda devlet yöneticileri bu müesseselerin oluĢumunda
büyük rol sahibiydi. Bu da Selçuklu sosyal yapılmasının baĢka bir boyutudur.
Selçuklularda tıp eğitimi Türkçe yapılmıĢ, ancak bu büyük imparatorluk, birçok
badireler atlattığı için tıbbî müesseseler ve eserler dağılıp yok olmuĢtur. Bugün bu
tıbbî eserlerin ve müesseselerin çok azını bilebilmekteyiz. Anadolu' da mevcut tıbbi
müesseseler tababet hayatının Selçuklularda çok ileri olduğunu gösterir.
Özellikle askerlik alanında geliĢen tababet Türklerde o derece ilerlemiĢtir ki bu
geliĢmeleri Batı dünyası Türklerden izlemiĢ ve kendisine uyarlamıĢtır. Bunun
yanında varlığı bilinen ama tesbit edilemeyen, birçok hastane ve tıbbi müessese
mevcuttur.
Ayrıca, seyyar hastaneler, cüzamhaneler, tımarhaneler, eczaneler, darürrahalar,
tıp medreseleri, tıp tarihinde olduğu kadar Selçuklu müesseseleri tarihinde ve dünya
tarihinde kültürel geliĢmiĢliğin tartıĢmasız delilidirler.
vi
SUMMARY
Medicine history belongs to Turks has started in the period of Selcuks and
contined in Ottoman period by getting grow in a polity. In this period, a lot of
hospitals have been built and also libraries have been based. Selcuks have
reconstructed the most advanced hospitals in the some of important cities of country.
Even these hospitals has effected Renaissance movements in Europe. One of the
results of the crusades is that Europeans have noticed methods of health foundations
and translated works of Turk and The Muslim World scholars.
Methods used in Selcuk Hospitals were the most popular in that period.
Medicine students have had the possession of making practice during their education
period. In these hospitals, lots of Turkish doctors have been trained. Besides in this
period, arguments have been made, people have been checked-up without any fee
and medicines have been delivered to people in hospitals.
Hospitals have been built by the system of a foundation. So that, donations,
which had been made by religious people, have been used. Also goverment
administrators have had a role in the creation of these institutions. This factor is
another aspect of social scale in Selcuks.
In Selcuks, medicine education has been made in Turkish, but medical
institutions and creations have been dissolved, because this great imperial have had a
lot of troubles. Today we know a few of these institutions and creations. Existing
medical institutions in Anatolia show that the medical profession in Selcuks is quite
advanced.
Especially, the medical profession growing in military field has been more
advanced that west of the world has watched Turks and adopted these developments.
Also there are lots of hospitals and medical institutions which are known but can not
been detected.
vii
Besides mobile hospitals, quarantines of leprous, lunatic asylums,
pharmacies, almshouses, medicine schools are proof of culturel development in
Selcuk institutions history and world history as much as in medicine history.
viii
ĠÇĠNDEKĠLER
BĠLĠMSEL ETĠK i
TEZ KABUL FORMU ii
ÖNSÖZ iii
ÖZET v
SUMMARY vi
ĠÇĠNDEKĠLER viii
KISALTMALAR x

GĠRĠġ
1. TIP EĞĠTĠMĠ HAKKINDA GENEL BĠLGĠLER 1
2. SELÇUKLULARDA SAĞLIK KURUMLARI ĠÇĠN KULLANILAN
ĠSĠMLER 3
BĠRĠNCĠ BÖLÜM
SELÇUKLULARDA TIP EĞĠTĠMĠ
1.BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETĠNDE TIP EĞĠTĠMĠ 5
2.ANADOLU SELÇUKLU DEVLETĠNDE TIP EĞĠTĠMĠ 8

ĠKĠNCĠ BÖLÜM
ANADOLUDA SELÇUKLU HASTANELERĠ 10
1. MARDĠN DARU’ġ-ġĠFASI 10
ix
2. KAYSERĠ TIP SĠTESĠ
12
3. SĠVAS DARU’ġ-ġĠFASI 15
4. KONYA DARU’ġ-ġĠFASI 17
5. DĠVRĠĞĠ DARU’ġ-ġĠFASI 19
6. HARPUT DARU’ġ-ġĠFASI 20
7. ÇANKIRI DARU’ġ-ġĠFASI 20
8. KASTAMONU DARU’ġ- ġĠFASI 21
9. TOKAT DARU’ġ-ġĠFASI 23
10. SĠVAS DARU’R-RAHANESĠ
25
11. KONYA AKSARAYI DARU’ġ-ġĠFASI 25
12. ERZURUM VE ERZĠNCAN DARU’ġ-ġĠFALARI 26
13. AKġEHĠR DARU’ġ-ġĠFASI
26
14. AMASYA DARU’ġ-ġĠFASI
27
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
SELÇUKLU HASTANELERĠNĠN AVRUPA KÜLTÜRÜNE OLAN ETKĠLERĠ
1.HEKĠMLER VE ESERLERĠ 28
2.HEKĠMLERĠN ETKĠLERĠ 41
3.HASTANE MĠMARĠLERĠNĠN ETKĠLERĠ 49

SONUÇ 61

BĠBLĠYOGRAFYA 69
ÖZGEÇMĠġ 77