Ritual purity versus physical impurity in hittite Anatolia. Public health and structures for sanitation

26 Pages·2010·2.25 MB·English

by  Ahmet, Ünal

ULUSLARARASI
10. QORUM HlTlT FESTlVALl
17-21 TEMMUZ 1990
ULUSLARARASI
1. HlTlTOLOJi KONGRESl
BlLDlRiLERi
(19-21 Temmuz 1990)
QORUM
Bu yayin,
Kultur Bakanhgf nin maddi katkilanyla
bastirilmi§tir.
IglNDEKlLER
Sayfa
SUNU§
A?ILI§ KONU§MALARI
Kongre Ba§kani
Ord. Prof. Dr. Sedat ALP 9
Belediye Ba§kani
Dr. Turhan KILIQQIOÖLU 12
Anitlar ve Müzeler Genel Müdürü
M.Akif l§IK 14
Qorum Valisi
§evket EKlNCl 16
BlLDlRlLER
Ord. Prof. Dr. Sedat ALP 21
Hitit QaQmda Anadolu Coärafyasi;
Bazi Atihmlar ve Yeni Umutlar 21
Prof. Dr. H. OTTEN
Eski Anadolu Kültlerinin DevamliliCji
lle llgili Bazi Dü§ünceler 25
Prof. Dr. Karl HECKER
Hitit Qivi Yazisinm Kökeni Hakkinda 43
Muazzez iLMiYE gö
Atatürk ve Türkiye'de vi Yazilan
Bilimininin Ba§lamasi 64
Prof. Dr. Gernot WILHELM
HattuSa'daki Babil-Asur Okul Geleneöji
Üzerine 72
HlTlTLER DEVRl ANADOLU'SUNDA
TEMlZLlKLE iLGlLl ARA§TIRMALAR; QlVl
YAZILI METlNLER VE ARKEOLOJlK VERlLERE
GÖRE KENTELRDE HALK SAÖLIÖI VE
TEMlZLlKLE ILGlLl YAPILAR
Prof. Dr. Ahmet Ünal, Münih Ünivresitesi
Bundan tarn onbir yil önce Birinci Qorum Hitit Festivalinin tek Hititolog
konu§macisi olarak Qorum'lulara Hitit kentinin sosyal, ekonomik ve fiziki
yapisiyla ilgili bilgiler vermi§timi. 0 zamanlar, §imdiki ara?tirmamda su-
nacaäim, kentlerin temizlik sorununa sadece bir kag kelimeyle
deöinebilmi§tim. Zamanin valisi saym Nazif Demiröz ve Belediye
Ba§kani saym Dr. Turhan KIIIQCIOÖIU tarafmdan bana verlen ba§an bel-
gesini hala saklar, festivalin simgesi olan Hurri bogah rozeti hala
takarim. Qorum'la ilgili olarak her zaman birlikte ta§idi£im bir §ey vardir
ki, o da Qorumlularm dünyanm hig bir yerinde bulunmayan kendilerine
özgü o misafirperlik ve derin insan sevgileridir. Bundan dolayi bu
ara§tirmami Qorum halkmm sicak sevgi ve dostluk duygusuna ithaf
ediyorum. Beni bu güzel Festivale davet eden saym vali §evket Ekinci,
Türkiye'nin en temiz kentlerinden birinin Belediye Ba§kanhömi yapan
Saym Dr. Turhan Kihgcioölu, Kultur Müdürü arkada§im Ahmet Ertekin
ve Müze Müdürü ve gene arkada§im Ismet Ediz'e ve aralarmda ve saye-
lerinde Hitit dünyasma gözümü agtiöim tum Qorum halkma sonsuz
te§ekkürlerimi sunuyorum.
Antik kentlerdeki halk sagligi ve temizlikle ilgili kurulu§ ve yapilara
de^in ilk dü§ünce, bende 1960'h yillarda ilk kez Italya'd^aki antik Roma
kenti Pompei'yi ziyaretim sirasinda hasil olmu§tur. Vezüv yanarda^imn
gikardiäi küllerin günümüze kadar korudu^u ve hemen her §eyiyle ko-
runmu§ olan bu kentin derin bir gali§ma ürünü sonucu ortaya Qikan al-
tyapi kurulu§lari ve görkemli yapilari beni adeta büyülemi§ti. Kentin ku-
ruculan her§eyi derinlemesine dü§ünmü§lerdi; tavernalarm önünde
kusma yerleri yapacak kadar incelikle planlami§ti her§ey. Her$eyden
önce o zamanlar ne oldu^unu bir türlü bulup 9ikaramadi§im bir manza-
ra beni 50k ilgilendjrmi§ti: ana yollarda muntazam arahklarla iki
kaldinmi birbirine ba^layan ve ortalannda arabalarm gegmesine olanak
1. O bildirimin bir nüshasi basilmasi igin Qorum Kultur Müdürlügüne verili$tir.
186
saglayan oluklar bulunan ta§ gegit veya köprüler vardi. Daha sonra
tarhigi Plinius'u okuyunca anladim ki, antik kentlerin ve dolayisiyla Pom-
pei'nin sokaklari 9er-90p ve pislikle dolu idi ve yayalarm bu pisliklere diz
boyu batmasini önlemek igin kar§idan kar§iya gegi§lerde bu tür yaya
gegitlerine gereksinme var idi. Bundan dolayi Pompei duvar
yazilarmdaki "cacator cave malum" bizi §a§irtmamaktadir.
Durum tum Eskigaö kavimlerinde, (HattuSa ve di^er Hitit kentlerinde mu-
hakkak ki farkh deöildi. Ne var ki gevre kirlenmesi ve 90p sorunu
(HattuSa'da o kadar büyük bir sorun yaratmamaktadir, keza burasi henüz
modern turistlerin istilasma uöramami§tir ve ekolojik denge henüz bo-
zulmami§ oldu§undan, örenyerlerini gezen veya oralari ara§tiran insan-
lann dikkati henüz bu sorunlara gekilmemektedir. Yani biz modern in-
sanlar Hattuäa'yi, aradan gegen binyillarm temizleyip anttiQi o
fosille§mi§ temizliQiyle görmekteyiz. Bundan ba?ka, sarp yamaglar, de-
reler ve yer yer yükselen kayahklardan olu§an arazi yapisiyla Boöazköy-
UattuSa'mn gevre temizliöi agisindan büyük avantajlan da vardir, keza
böylesine bir arazi üzerinde kurulmu§ bir kentte yaQmur sularmin 90p
ve pislikleri sokaklardan silip-süpürme olanagi vardir. Bu durum
büyüsel bir benzetmede §öyle dile getirilmi§tir: "Yagmur sulan sokaklari
nasil sidik ve pislikten antirsa"2. Ayrica nüfusun o kadar kalabahk
olmadiQi da dikkate alinmahdir, günkü Hitit Imparatorluk devrinde
battuSa'nm toplam nüfusu 15.000 civannda tahmin edilmektedir3.
Antik kentlerdeki evlerde tuvaletler mevcut olmadiömdan kent sakinleri
sokak, duvar kenarlan ve kent igindeki bo§ arsalari bu maksatla kul-
lanmi§lardir. Bu durum Boöazköy'ün Yukan Kenti gibi daQinik iskan yer-
lerinde bir sorun yaratmami§ olabilir. Ancak bu durum Büyükkale gibi
sik iskan edilen ve etrafi surlarla gevrili yerlerde temizlik ve en ba§ta
bula§ici hastahklar olmak üzere saghk sorunlan yaratmi§ olacaktir.
Ayrica gay, dere, ge§me ve kuyulardan sa^lanan igme sulan da kirlen-
mi§ ve halk sa^h^im tehdit etmi§ olacaktir. Hali vakti yerinde olanlarla
ve kraliyet saraymm sakinleri evlerinde veya evlere yakin gevrede eski
Roma'da igleri dolia denilen gübre yiQinlanna bo§altilan lasana'lara
benzeyen lazimhklar kullanmi§ olabilirler.
Hititlerin günlük hayatmda bu konularda hemen hig bir §ey bilme-
digimizden filolojik ve arkeolojik verileri bu agidan de£erlendirmekte
büyük yararlar vardir. Unutmamak gerekir ki, Hititler devri Anado-
lu'sunda saglikla ilgili kurulu§lar ve tuvalet sorunu da kültür tarihinin bir
pargasidirve titizlikle incelenmesi gerekir.
2. KBo 10.45 ay. iv 37 vd.
3. C. Mora, SMEA 18, 1977, 227-241.
187
Konunun 90k geni§ tabanh olmasi nedeniyle sadece birkag yönüyle
sinirlanmasi gerekecektir:
1. Hititlerde temizlik kavrami ve anlayi§i
2. Kentlerde igme suyu ve kanalizasyon tesisleri
3. Insan di§kilarmin atilmasi
4. Hitit kralmm tuvalete gitmesiyle ilgili olcjugu öne sürülen KUB 31.100
enstrüksiyon metninin deöerlendirilmesi
5. Arkeolojik malzemenin bu agidan deöerlendirilmesi
1. Antik gaä kavimleri iginde ritüel temizligje Hititler kadar önem veren
gok az toplum vardir. Bu konuda yalnizca Ibranilerle kiyaslanabilir; Ame-
rika'da bu konuda en az 4 adet doktora tezi yazilmi§4 ve gok sayida
ara§tirma yapilmi§tir. £ok iyi ara§tirildigji ve iyi bilindiäi igin bu konuyu
bir tarafa birakabiliriz. Ancak tekrar vurgulamak gerikir ki, Hitit temizlik
kavrami sadece ve sadece ritüel anlamdadir. "pislik, kirlilik" demek olan
Hititge sözcük papratar% 95 ritüel muhtevada, yani kan davasi, türlü
hastahklar, veba salgmi, cinsel iktidarsizlik, kisirhk, askeri yenilgi, aile
fertleri arasmdaki gegimsizlikler, evlerdeki kötü ve adi ruhlar, büyü,
günah, ilahi öfke, ölü ruhlarinm insan ya§amini alt-üst etmesi, insan-
lann sahtekarli§i v.s. ile birlikte, onlarla yanyana kar§imiza gikiyor. Hitit
ler, kirlenme sonucu ortaya gikan müsibetlerden kurtulmada, tipki has-
talik ve di§er musibetleri defetmedeki yöntemleri kullanmi§lardir ki, bu
da büyüdür. Burada büyüsel yöntemler arasmda en yaygm kullanilan,
kötülüQün ba§ka bir §ahsa aktarilmasi, temizleyici maddeler kul-
lanilmasi, hasta insanin yerine vekalet eden bir ba§ka §ahsin kul-
lanilmasi (Substitution), yalvarip yakarmak ve rü§vet vermek suretiyle
tanrilarin gazabini yati§tirma, analoji büyüsü5, gözle görülmeyen
kötülüklerin somutla§tirilmasi, yok etme, önceden korunma tedbirleri
alma ve hasta ki§iyi güglendirme gibi hem batil hem de yari tibbi
yöntemlerdir6, Konuyla ilgili gok güzel bir örnek KUB 7.41 + büyü met-
ninde gözlenebilir. Bu metinde kullanilan yöntemlerden sadece pek azi
tibbi ve empiriktir, geri kalani hep büyüsel ve telkin ile ilgilidir7.
Hititlere göre kirliligin kaynaQi sodomiyi de igeren cinsel ili§ki, Sperma,
tükrük, kan, ayba§i, di§ik (Sakkar-), hamilelik ve ölü ruhlari (akkant-,
4. (J. C. Moyer, The Concept of Ritual Purity Among the Hittites, P. D. Brandeis 1969, 50ff.;
D. H. Engelhard, Hittite Magical Practices Ph. D. 1970 71 ff.; D.P. Wright, Dsiposal oflmpuri-
ty in the Priestly Writings, 1984.
5. A.Ünal, BMECCJ 3, 1988, 74-85.
6. A. Ünal, Studies in Ancient Anatolian Magical Practice: The Hittite Ritual of Hatita$§u
from the City of Hurma Against Troublesome Years, Türk Tarih Kurumu Basimevi 1992.
7. Engelhard 1970 71 ff.; Wright, 1984 30ff.
188
GIDIM) idi8. Kirlilik, ayinlerin ihmal edilmesi, siyah büyük yapilmasi ve
kirlilik ta§iyan nesnelerle direkt temas edilmesi sonucu da ortaya
gikabiliyordu9. Hititge kehanet metinleri, kirlilik belasi §eyin kaynak ve
sebeplerini öörenmek amacina yönelik sayisiz fal sorulanyla doludur™.
Bazen ritüel temizlikle hijyenik temizlik arasmdaki farki ayirdetmek gok
zordur. Buna örnek olarak dini bir ayin sirasmda oynadiklari rol gere£ji
peynir yiyen insanlara bir bakahm: Bir tür mayah peynir ate§in igine
atihyor ve bir deQnekle közün igine bastirihp, evrilip geviriliyor. Sonra
metin §öyle devam ediyor: "Sonra herkes bu peynirden bir parga ahr ve
(birbirlerinin agizlanna) tikarlar. Yalnizca temiz peyniri yemeleri gerekir;
kirli peyniri yiyemezler, onu yemek doQru deöildir"11. Burada temiz pey
nirden kasit, kizartma esnasmda küle, köze bulanmami§ veya yanip
kömürle§memi§ peynirdir. Görülüyor ki, ba§ka metin yerlerinde
go^unlukla insan di§i§iyla ilgili olarak kar§imiza gikan Saknuwant-
sözcüöü burada "kül ve köze bulanmi§" veya "yanmi§" anlamma gel-
mektedir. Bu ve buna benzer getrefil durumlar, ölü dillerin okunup
do^ru olarak yorumlanmalanni zorla§tirmaktadir.
Babil dünyasmdaki BIT RIMKNere benzemesi gekeren yunaklar12 veya
banyo küveti denilen nesnelerin kazilarda bulunmu§ olmasi13 ve metin-
lerde sik sik dini ayinlerin ba§lamasmdan önce veya özellikle cinsi te-
mastan sonra yikanma, yikama (arra-) ve banyo yapmaya (warp-)
atiflarda bulunulmasi, Hititlerin ritüel temizlik yanmda fiziki ve hijiyenik
temizli§e de ayni önemi vermi§ olduklarmm bir kaniti olabilir; ne var ki
budurum yanilticidir, günkü bu kayitlarm hepsi de ayinlerle ilgilidir.
§imdi gok titiz ve görünü§te temizlik dü§künü bir Hitit kralinm bir
enstrüksiyon metninde su ta§iyicilarina yönelik, temiz su ta§imalariyla
ilgili verdigi buyruklara bir bakahm: Temiz sudan buradaki kasit, suyun
süzülmü§ ve insan killarinda ari olmasidir14. Ayni metinde a^gilarin
tannlara di§ik (zakkar) ve sidikli (: du-ü-ur, iii 62ff.) yiyecek maddeleri
sunmamalari buyrulmaktadir. Köpek ve domuzlarin mutfak alet-
edavatina yakla§mamasi da istenmektedir (iii 64vd.); hititlerin günümüz
Türkiye'sindeki gibi bu her iki hayvani da pis addettiklerini biliyoruz (bk.
8. J.C. Moyer, The Concept of Ritual Purity Among the Hittites, Ph. D. Brandeis 1969, 50ff.
9. D.H. Engelhard, Hittite Magical Practices Ph. D. 1970 71 ff.
10. A. Ünai, TH 6 1978 16f.; idem Hitit Saraymdaki Entrikalar 1983 8f.
11. KUB 45.49 iv? 8-10 (Bo 7051 vi? olarak, H. Otten, StBoT 15 (1971) 29). (8) ... nu
GA.KIN.AG IM-ZU Su-up-pa-a-e-eS (9) [az-Jzi-kän-zi Sa-ak-nu-wa-an-te-eS-ma (10) [ÜJ-UL a-
da-an-zi Ü-UL a-a-ra.
12. A. Sahnen, Die Hausgerate des alten Mesopotamien 1965, 7811.; Moyer Ritual Purity
85f.
13URUDU warpuwaS veya warpuwaS URUDU, metin yerleri igin bk. S. Koäak, TH 10 1982
244; J. SiegelovEa, Hethitische Verwaltungspraxis 1986 627.
14. KUUB 13.3; krs. ayrica kmk KUB 35.2 (+) KUB 35.4 iii 1-2'deki sag ve riton kayitlarryla.
189
fal metni KUB 5.7 öy. 35). Bir kez kirlenince artik temizlenmesi mümkün
olamayan agagtan ve pi§mi§ topraktan (GIR) kap kagagin atihp yok edil
mesi gerekiyordu. Buna kar§m madeni, özellikle tungtan kaplar temiz-
lendikten sonra tekrar kullanilabiliyordu15. Pis hayvanlann bu kaplan si-
dikleriyle kirlettikleri dü?ünülürse, bu temizlik yönteminin ta§idi§i anlam
ortaya gikar. Hudut beylerine (BEL MADGALTI) yönelik
enstrüksiyonlarda harman i§gilerinin, siQir, kügükba? hayvan, at ve mer-
keplerin yerle§im yerlerine sokulmalannin yasaklanmasmin^ benzer te
mizlik kaideleriyle ilgili olup olmadigini bilmiyoruz. Rahiplere yönelik
ba§ka bir enstrüksiyonda kraliyet mutfaginm temizligine deggin benzer
emirler yer almaktadir (KUB 13.4). §imdi tib ve hijiyeni agisindan su
veya yemeklere kan§an insan kil veya saglarmm bula§ici bir hastahk
ta^imadigi bilindigine göre, basit güncel ya§amla ilgili ve herkesin ken-
diliginden dikkat etmesi gereken bu kurallarm dini yasak ve tabular
§ekline sokulmasini nasil agiklamak gerekecektir? Kanatimca tek
agiklama yolu, Hititlerde hijiyenik kurallarm eksik olmasidir, yani bu tür
olaylar güncel ya§amda gok sik ortaya gikabiliyordu ki, bunlarm bizzat
yasaklayici kurallarla önlenmesi gerekiyordu; pisliklerle dolu bir ortam-
da ise her zaman ula§ilmasi güg dini, hijiyenik ve bedensel temizligin
ulvi bir ideal olarak gok yüksek bir yeri var idi.
Hitit tibbi ile uzun süre ugra§ilarim ve yaptiQim ara§tirmalar bir kez
daha göstermi§tir ki, Hititlerde kelimenin gergek anlammda MtibM denebi-
lecek bir uygulama yok idi. M.A. Dingol tarafmdan §ahsima kar§i pole-
mik konusu yapilan17 Hititlerde gergek tib var miydi sorusuna bugün
gene hayir diyorum ve aradan gegen 12 sene sonra Hititlerin tib konu-
sundaki tek katkilari, bula§ici hastahklann bulundugu kentleri bo^altmak
oldugunu tekrarlamakla yetiniyorum18. Modern anlamda tibdaki bu
bo§lu§u büyük gapta büyücüler doldurmu§tur19. Hekimlikle ugra^an
mütehassislar ise daha ziyade kocakari ilaglanyla tedavi yöntemleri uy-
gulami§lar ve Mezopotamya ve Misir tibbini körü körüne taklit
etmi§lerdir. Hastahklann tibbi esaslara göre tedavisinde bu büyücüler
hekimlerden daha etkin idiler, günkü uyguladiklan yöntemlerin hig ol-
mazsa bazilari yüzyillar boyu süren deneyim ve sinamalara
dayaniyordu ve bundan dolayi tibba daha yakin idi20. Hititge tibbi, dini
75. DP. Wright, Disposal 105vd.
16. Bei madgaltiA i 7-8, Von Schuler, HDA 1957 41.
17. Belleten 193 (1985) 6vd.
18. A. Ünal, Belleten 175 (1980)475 vd.
19. Detaylar igin bk. A. Ünal, BMECCJ 3 (1988) 52vd.; ve ayni yazar, Studies in Ancient
Anatolian Magical Practices: The Hittite Ritual ofHatitaäSu from the City ofHurma Against
Troublesome Years, Türk Tarih Kurumu Basimevi 1992.
20. C. Bürde, StBoT 19 1974; Ünal, Belleten 175 1980 485ff. ve Münih Üniversitesinde
"Magie und Hausmedizin" konusunda 1989'da verdi$im ve baskida olan bildirim.
190
ve tarihi metinlerde sözü edilen 90k sayida hastahk ve vebalarm gergek
sebebi muhakkak ki hijiyenik kurallara riayet edilmemesidir. Yalniz ne
tuhaftir ki, metinlerde nesnel anlamda pisligin bu musibetlerin asil
kaynagi olduguna dair hig bir kayit yoktur. Burada bozulmu§ gida mad-
deleri yedikleri igin zehirlendikleri anla§ilan insanlan tedaviyi
amaglayan Ammihatna'nm majik ritüelindeki duruma bir bakahm (KBo
5.2). Tamamen tibbi veya biyolojik olan zehirlenmenin tedavisinde tami
tamma siyah büyü yöntemleri uygulanm§itir.
2. Kentlerdeki igme suyu ve kanalizasyonlar
Temiz igme suyu §ebekeleri ve sulama kanallan dö^enmesi kent altyapi
kurulu§larmm aynlmaz ögelerindendir. Ta neolitik gaglarda ortaya gikan
yerle§ik hayata gegi§ sirasinda kent ve köy kurumuna uygun yerlerin
segiminde su kaynaklarmm bulunmasi ilk §artlardan birisi olmu§tur.
Dogal su kaynaklan ve rezervleri agismdan Bogazköy'ün avantajlan gok
büyük olmu§tur, günkü burada Büyükkaya ve Yazir Derelerine ek olarak
§ehir hudutlari igersinde Yerkapi'nm güneyindeki dere, Agag denizinde-
ki kaynaklar, Kral Kapisi yakmmdaki modern ge§me, Kizlarkayasi Deresi,
Büyükkale'nin kuzey yamacindaki kaynak ve Büyük Tapinagin
güneyindeki kuyu, Yerkapi'nm arkasmdaki §ifah su kaynagi, Gölün Ak-
kayasi yakmmdaki ge§me gibi gok sayida su kaynaklan mevcuttur. Tum
bu kaynaklar yil boyunca kurumamaktadir ve sulan igilebilfr. Iklim
§artlarimn bugünkünden farkh olmasi nedeniyle?i Eskigaglarda bu kay-
naklann sayismm gok daha fazla oldugunda ku§ku yoktur. Bu dogal kay-
naklara ek olarak Hititler Büyükkale ve A^aQi ^ehirde bugün dahi
görülebilen suni su depolan, sisternler ve kuyular yapmi§lardir. Her
türlü dogal ve su kaynagindan yoksun Büyükkale sakinleri igin bu
sulann önemi gok daha büyüktü (bk. a§a$ida).
Metinlerde kentlere temiz su saglamakla ilgili kayitlar maalesef hemen
yok denecek kadar azdir. Su -kanallan (amiyara- = PA, HIRITUM)
5
yapimiyla ilgili kayitlar ne yazik ki tek anlamh degildir, yani bu kanal-
lann temiz sular mi yoksa kanalizasyon te§kilati igin mi yoksa kentlerin
savunulmasinda kullanilan hendekler olarak mi yapildiklari belirtilme-
mektedir. HIRATUM'un Akadgada "kale hendegi" anlami vardir. Bundan
dolayi bu kanallara belirli bir fonksiyon atfedilirken dikkatli olmak gere
kir. Yukardaki enstrüksiyon metni ba§kent yattuSa'da Labarna kuyusu
diye bir su kaynagmin var oldugunu belirtiyor ki, bu da herhalde Kral
kapisma varmadan önce bugünkü modern yolun sag tarafmda kalan
modern ge§meyi besleyen su kaynagiyla ayni olsa gerektir. Labarna adi
(Hitit büyük krallarmm kullandiklan ad) Büyükkale'deki kraliyet saray ve
21. Do$al gevre ve ormanlar, bitki örtüsü ve hayvanlar konusunda bk. A. Ünal, Or 54 (1985)
423 vd.
191
merkezine, yani Labarna'nin oturdugu yere yakinligi dolayisiyla verilmi?
olabilir. Hitit kanunlarmm 25. maddesi küp, sistern veya gölet anlam-
larindan birine tekabül etmesi gereken bir su kaynaöinm kästen kirletil-
mesinden söz ediyor. Ancak bu su kayna^min ne i§e yaradigmi bile-
miyoruz. Gene kanunlarda (madde 102) bir gölcükten kereste gahnmasi
veya Belediye Ba§kanlan (HAZANNU) enstrüaksiyununda (KBo 13.58 iii
18-20) bu gölcüklerin temizlenmesi kayitlarmm gergek anlamlan muam-
mahdir. Bu kurulu§lardan hig olmazsa bazilarmin hayvanlarin su igtikleri
yalaklar veya igme suyu sa$layan ge§meler olduklari kabul edilebilir.
Hititge'de genel anlamda "pmar, ge§me, kuyu, su kaynaäi" anlamina
gelen altanni-, TÜL, wattaru- v.s.'nin kentlerdeki temiz su kaynak ve
§ebekeleriyle ili§kiye gegirilememesi hem dü§ündürücü, hem de
üzücüdür.
Zaten genellikle höyüklerin tepesinde veya sarp tepelerin zirvesinde ku-
rulmu§ olan Hitit kentlerinde, su pompalama teknigi veya su kemerleri
in§ati olmadan, akar su saglama olana^min kesinlikle olamayacagi
agiktir ve bundan dolayi filolojik ve arkeolojik malzeme arasmda su
§ebekeleriyle ilgili kayit araminin bo§una oldugu kabul edilmelidir.
I§te Boöaköy'ün Akroplü Büyükkale böyle sarp bir tepe ve kayahk
üstünde yer almaktadir. Ancak Bo^aköy Güney Kale'de 1990'da agiQa
gikarilan büyük^fcjavuz ve 1991 sonbaharmda bu havuza kent di§indan su
sa^layan ta§ su kanallannm ke§fedilmi§ olmasi bir istisnadir ve gelecek
ara§tirmalar bu büyük havuzun ne i§e yarami§ oldu^unu gösterecektir.
Yalnizca kentlerin tepe veya höyük ete^indeki yerle§im yerlerinde veya
gogunlukla kent surlari di§inda kalan a§a§i §ehirlerde su kanal ve
§ebekeleri kurmak mümkün olmu§tur. Bu kisimlar ise Hitit arkeolojisin-
de maalesef üvey evlat muamelesi görmü§, hemen hig ara§tirilmami§
sahalardir. Bu konuda da gene ilerdeki ara§tirma souglarmi beklemek-
ten ba§ka garemiz yoktur.
Oyle gözüküyor ki, gerek metinlerde ve gerek yukarda sözü edilen
Güney Kale'deki kanal ve havuz di§indaki su kanallanyla ilgili tum ar-
keoloji buluntulann kanalizasyon sistemi olarak yorumlanmasi gereke-
cektir. Bei madgalti enstrüksiyonuna göre yunaklar, "sakiler ikametgahi"
ve "Kapi Yapisi" ile ilgili olarak gegen ve ya bu evlere temiz su sagjlayan
veya bu evlerdeki kirli sulan antmaya yarayan (bei madgalti A ii 21-23)
ve A. Kammenhuber tarafmdan yanh§hkla G'SPISÄR/SEN ile identifiye
edilin G|Sartahhi-22 ve G,SPISÄN23 sözcüQünün anlami kesin olarak sadece
eger bu kanallarin kaynagi bizi temiz su kaynaklarina götürürse igme
suyu kanallan olarak anla§ilmahdir. 199Vde Güney Kale'de bulunan ve
22. A. Kammenhuber, HW2 s.v., s. H.A? Hofner, BiOr 40 1983 416.
23. Sedat Erkut'a göre bu Sumerogramm Hititge karsihgi bufrurtalla-'dir, belleten 199: 11 ff.
192
bizi bir gün BoQazköy'ün güneyindeki temiz su kaynaklarmdan birine
götürecek olan su kanah buna en güzel örnektir. Ancak burada da
kar§imiza gikan soru, bu kanalin beslediöi büyük havuzun acaba igme
suyu tesisi mi, yoksa bir kültle mi ilgili oldu§udur. Görüldügü gibi
muammah sorularm ardi arkasi birtürlü gelmiyor.
3. Insan di§iklannm antilmasi sorunu: Tuvalet artiklarmm bertaraf edil-
'mesiyle ilgili kayitlarm Hitit metinlerine gegmi§ olmasi beklenemez. El-
bette bu konuda bazi kayitlar vardir, ama bunlarm muhtevasi agik
deöildir. Bu konuyu ara§tinrken biz semasiyolojik bir grup olu§turan §u
sözcüklerin metinlerdeki igeriklerini ara§tirarak i§e ba§ladik: arra-
"yikamak, yikanmak", huSSelli- "kil, balgik gukuru" (bk. a§a$ida), kamar§-
"sigmak", DUGkalti- "lazimlik, heia, gullakuwant- "?"2*, gullantfi)2*- |.
gu
lant(i) "lazimlik?)", paprai- "kirlenmek", papratar "kirlilik", §akkar-/zakkar-
"di§ik, ters", sakniyaVSaknuwant- "sigmak"26, §alpa- "köpek pisIiQi",: dur
"sidik"27, GlS§U2.A "sandalye, oturak", warp- "banyo yapmak". Ne yazik
ki, bu kelimelerden gok azi konumuza i§ik tutabilecek bilgileri vermekte-
tir ve biz bu ara§tirmamizda sadece az sayidaki bu kelimelerle ilgilene-
ceäiz. Burada hemen huSSelliThuSSulli- kelimesinin konumuz di^mda tu-
tulmasi gerekti^inin vurgulanmasi gerekir, keza, a§a£jida görüleceöi gibi
bunun septik gukurla hig bir ilgisi yoktur.
Konuya, normal insanlann günlük ya§amiyla ilgili olmamasina rahmen
kraliyet muhafiz askerlerinin tuvalete gitmelerini siki kurallara ba^layan
me§hur IBoT 1.36 i 33vd. ME&EDI entrüksiyonundan bir pasajla
ba§layahm:
IBoT 1.36 i 33/47: LÜME§EDI-ya-kän Zl-it a-a§-ka [Ü-UL-pät pa-iz-z]i
ma -a-na-an-za-kän (34) §e-e-hu-na-an-za-pät ta-ma-a-a$-zi na-a[§
A-JNA LÜME§EDUTIM hu-u-ma-an-da-a-a$ (35) EGIR-an hu-wa-a-i
nu-u§-§i ku-is LÜ[ME§E]DI pi-ra-a$-§i-it ar-ta-ri (36) nu-uS-Si te-iz-zi
DUG|cal-ti-ya-wa kat-ta-an pa-i-mi a-pa-a-sa p,a-ra-a da-me-ta-ni (37)
L^MEäEDl te-i-zi a-pa-a§ pa-na-a LUÜtar-ri-ya-na-al-li te-is-zi (38)
Lütar-ri-ya-na-al-li-i$-ma Wdu-ya-na-al-li te-iz-zi (39) Wdu-ya-na-al-
li-i$-ma A-NA UGULA 10 MESEDI te-iz-zi ma-a-an LÜME§EDI-ya
(40) ha-an-da-it-ta-ri §A LÜME§EDI-as £[hi-i-]li e-e$-zi na-a[t
24. T.S. Frymer-Kensky, The Judigial Ordeal in the Ancient Near East I, Ph. D. Yale 1977
234; J. A. van Windekens, ArOr 57 1989 336.
25. Krs. H. C. Melchert, JCS 35 1983 138ff. bu kelimeyi KUB 7.1 i 1 vdt'ina dayanarak
ortasmda tuvalet vasifesi gören bir delik olan bir oturak olarak anlamak istemektedir;
ancak ^^gullanti- ekmek adinm (KBo 10.37 i 22, iii 18, 29, H.A. Hoffner, Alimenta 1974
205 vd.) böyle bir yoruma karsi oldu§u kesindir; Hititler gibi sembolik kavramlara düskün
bir toplumda tuvaletle ilgili bir kelimenin bir ekmek adi olarak ta kullanilmasi nasil
agaklanabilir?
26. J. Friedrich, ArOr 6 1933 265ff. .
27. J. Puhvel, Fs Laroche 1979 297ff.
193