rechtstreekse deelname aan de vijandelijkheden in het recht der gewapende conflicten

103 Pages·2016·1.66 MB·Dutch

Faculteit Rechtsgeleerdheid
Universiteit Gent
Academiejaar 2016-2017

RECHTSTREEKSE DEELNAME AAN DE VIJANDELIJKHEDEN
IN HET RECHT DER GEWAPENDE CONFLICTEN

Masterproef van de opleiding
‘Master in de rechten’

Ingediend door
Laurens De Koninck
(studentennr. 01007100)

Promotor: Prof. Dr. Tom Ruys
Commissaris: Dhr. Luca Ferro

VOORWOORD

Voor het begin van deze verhandeling had ik graag een aantal mensen bedankt. Vooreerst bedank ik
mijn promotor Professor Dr. Tom Ruys voor de hulp die hij me geboden heeft bij het maken van deze
masterproef. Vervolgens zou ik graag mijn prachtige ouders bedanken voor de onvoorwaardelijke
liefde en steun die ze mij al 24 jaar geven. Tot slot nog een algemene dankbetuiging aan mijn familie
en vrienden om er altijd voor mij te zijn.

INHOUDSTAFEL
LIJST
 MET
 AFKORTINGEN
  1

INLEIDING
  2

DEEL
 I:
 JURIDISCHE
 OMKADERING
  4

HOOFDSTUK
 I:
 INLEIDING
 TOT
 HET
 RECHT
 DER
 GEWAPENDE
 CONFLICTEN
  4

HOOFDSTUK
 II:
 DE
 BRONNEN
 VAN
 HET
 RECHT
 DER
 GEWAPENDE
 CONFLICTEN
  5

AFDELING
 I:
 HET
 VERDRAGENRECHT
  5

AFDELING
 II:
 HET
 INTERNATIONAAL
 GEWOONTERECHT
  6

AFDELING
 III:
 DE
 ALGEMENE
 RECHTSBEGINSELEN
  7

AFDELING
 IV:
 SOFT
 LAW
  8

HOOFDSTUK
 III:
 HET
 TOEPASSINGSGEBIED
 VAN
 HET
 RECHT
 DER
 GEWAPENDE
 CONFLICTEN
  8

AFDELING
 I:
 EEN
 INTERNATIONAAL
 GEWAPEND
 CONFLICT
  9

AFDELING
 II:
 EEN
 NIET-­‐INTERNATIONAAL
 GEWAPEND
 CONFLICT
  9

AFDELING
 III:
 EEN
 TRANSNATIONAAL
 GEWAPEND
 CONFLICT?
  10

HOOFDSTUK
 IV:
 BESLUIT
  11

DEEL
 II:
 HET
 BEGINSEL
 VAN
 ONDERSCHEID
  12

HOOFDSTUK
 I:
 INLEIDING
  12

HOOFDSTUK
 II:
 DE

 BURGERS
  13

AFDELING
 I:
 DE
 BESCHERMING
  13

AFDELING
 II:
 GEBOREN
 ALS
 BURGER
  14

HOOFDSTUK
 III:
 DE
 STRIJDERS
  16

AFDELING
 I:
 DE
 STRIJDER
 IN
 EEN
 INTERNATIONAAL
 GEWAPEND
 CONFLICT
  16

1.
  Inleiding
  16

2.
 Gewoonterecht
  17

3.
 Verdragenrecht
  17

3.
 Soft
 law
  19

4.
 Conclusie
  21

AFDELING
 II:
 DE
 STRIJDER
 IN
 EEN
 NIET-­‐INTERNATIONAAL
 GEWAPEND
 CONFLICT
  22

1.
 Inleiding
  22

1.1
 Afwezigheid
 van
 een
 uitdrukkelijke
 definiëring
  23

2.
 De
 Statelijke
 Actoren
  23

3.
 De
 Georganiseerde
 Gewapende
 Groepen
  24

3.1
 De
 Alleen
 Burgers
 benadering
  26

3.2
 De
 Lidmaatschapsbenadering
 in
 het
 Algemeen
  26

3.2.1
 De
 Beperkte
 Lidmaatschapsbenadering
 (de
 Guidance)
  28

3.2.2
 De
 Ruime
 Lidmaatschapsbenadering
  30

HOOFDSTUK
 IV:
 BESLUIT
  33
DEEL
 III:
 RECHTSTREEKSE
 DEELNAME
 AAN
 VIJANDELIJKHEDEN
  36

HOOFDSTUK
 I
 :
 INLEIDING
  36

HOOFDSTUK
 II:
 DE
 MATERIËLE
 DIMENSIE
  38

AFDELING
 I:
 HET
 GEWOONTERECHT
  38

AFDELING
 II:
 HET
 VERDRAGENRECHT
  38

AFDELING
 III:
 DE
 RECHTSPRAAK
  40

1.
 De
 Targeted
 Killings
 Zaak
  40

2.
 De
 Strugar
 Zaak
  42

3.
 Andere
 Zaken
  43

AFDELING
 IV:
 TUSSENBESLUIT
  44

AFDELING
 V:
 ANDERE
 SOFT
 LAW
 INSTRUMENTEN
  45

1.
 De
 Guidance
  45

1.1.
 Inleiding
  45

1.2.
 De
 Schadedrempel
  46

1.3.
 Direct
 Causaal
 Verband
  48

1.4.
 De
 Belligerent
 Nexus
  50

1.5.
 Twijfel
  51

1.6.
 Tussenbesluit
  51

2.
 DoD
 Law
 of
 War
 Manual
  52

AFDELING
 VI:
 BESLUIT
  54

HOOFDSTUK
 III:
 DE
 TEMPORELE
 DIMENSIE
  58

AFDELING
 I:
 INLEIDING
  58

AFDELING
 II:
 HET
 TIJDSVENSTER
 VAN
 RECHTSTREEKSE
 DEELNAME
 AAN
 VIJANDELIJKHEDEN
  59

1.
 Inleiding
  59

2.
 De
 Targeted
 Killings
 Zaak
  59

3.
 De

 Guidance
  60

4.
 De
 DOD
 Law
 of
 War
 Manual
  61

5.
 Tussenbesluit
  62

AFDELING
 III:
 VERLIES
 VAN
 BESCHERMING
 TEGEN
 DIRECTE
 AANVALLEN
  63

1.
 Inleiding
  63

2.
 De
 Burgers
  64

2.1.
 Inleiding
  64

2.2.
 Specific
 Acts
 benadering
 (De
 Guidance)
  66

2.3.
 Affirmative
 Disengagement
 benadering
  67

2.4.
 De
 Operationele
 werkelijkheid
  69

2.5.
 Tussenbesluit
  70

3.
 De
 Leden
 van
 een
 Georganiseerde
 Gewapende
 Groep
  71

3.1.
 Inleiding
  71

3.2.
 De
 Beperkte
 Lidmaatschapsbenadering
 (de
 Guidance)
  71

3.3.
 De
 Ruime
 Lidmaatschapsbenadering
  72

3.4.
 Een
 Affirmative
 Disengagement
 benadering
 toegepast
 op
 het
 Lidmaatschap
 in
 de
 Groep
  72

AFDELING
 IV:
 BESLUIT
  74

HOOFDSTUK
 IV:
 CAPTURE
 OR
 KILL?
  76

AFDELING
 I:
 DE
 GUIDANCE
  76

AFDELING
 II:
 DE
 TARGETED
 KILLINGS
 ZAAK
  78

AFDELING
 III:
 DE
 MANUAL
  79

HOOFDSTUK
 V:
 BESLUIT
  80
DEEL
 IV:
 RECHTSTREEKSE
 DEELNAME
 AAN
 VIJANDELIJKHEDEN
 IN
 DE
 OPERATIONELE

 -­‐

WERKELIJKHEID
  82

HOOFDSTUK
 I:
 INLEIDING
  82

HOOFDSTUK
 II:
 KRUISBESTUIVING
 VAN
 HET
 RECHT
 DER
 GEWAPENDE
 CONFLICTEN
 EN
 DE

INTERNATIONALE
 MENSENRECHTEN
  83

HOOFDSTUK
 III:
 RULES
 OF
 ENGAGEMENT
  84

AFDELING
 I:
 WAT
 MET
 RECHTSTREEKSE
 DEELNAME
 AAN
 VIJANDELIJKHEDEN?
  85

HOOFDSTUK
 IV:
 SLOTOPMERKING
  87

DEEL
 V:
 SLOTBESCHOUWING
  88

BIBLIOGRAFIE
  90
LIJST MET AFKORTINGEN

RDV Rechtstreekse deelname aan de vijandelijkheden

RGC Recht der gewapende conflicten

De Guidance The Interpretive Guidance on the Notion of Direct Participation in
Hostilities under International Humanitarian Law

De Manual The DoD Law of War Manual

De Targeted Killings zaak HCJ 769/02Public Committee against Torture et al. V. The
Government of Israel et al

API Aanvullend Protocol bij de Verdragen van Genève van 12 augustus
1949, betreffende de beschermig van de slachtoffers van
internationale gewapende conflicten (1977)

APII Aanvullend Protocol bij de Verdragen van Genève van 12 augustus
1949, betreffende de beschermig van de slachtoffers van niet-
internationale gewapende conflicten (1977)

GCIII Verdrag betreffende de behandeling van krijgsgevangenen, 12
augustus 1949

IGC Internationaal gewapend conflict

NIGC Niet-internationaal gewapend conflict

ICRC Het Internationale Rode Kruiscomité

HCJ Het Israëlische Hooggerechtshof

1
INLEIDING
“Perhaps no LOAC [RGC] issue is fraught with more disagreement in the modern age of irregular and hybrid warfare than that of
“direct participation in hostilities.”1

De enige legitieme doelstelling in een gewapend conflict is het verzwakken van het militaire apparaat
van de tegenstander. De burgerbevolking en de burgers (individueel niveau) genieten bescherming
tegen de gevaren van een gewapend conflict. Daarom moeten de partijen die deelnemen aan een
conflict ten alle tijden een onderscheid maken tussen de burgers en strijders en tussen burgerobjecten
en militaire objecten. Militaire operaties mogen enkel gericht worden tegen strijders en militaire
objecten. De burgers en burgerobjecten, zoals ziekenhuizen en scholen, mogen niet het doelwit zijn
van een aanval. Voorgaande noemt men simpelweg het beginsel van onderscheid.2

Burgers zijn zij die in beginsel niet deelnemen aan de vijandelijkheden. Strijders zijn zij die in
beginsel wel deelnemen aan de vijandelijkheden. Simpel toch? Neen, niets is minder waar. De
verandering in de manier waarop er oorlog gevoerd wordt zorgt ervoor dat het beginsel onder druk is
komen te staan. In de negentiende eeuw, toen de basis voor het moderne recht der gewapende
conflicten gelegd werd, was de scheidingslijn tussen burgers en strijders betrekkelijk duidelijk.
‘Oorlogen’ werden toen voornamelijk uitgevochten door reguliere strijdkrachten van een staat op
slagvelden ver verwijderd van de burgerbevolking. De Tweede Wereldoorlog en de daaropvolgende
nationale bevrijdingsoorlogen brachten daar evenwel verandering in: het strijdtoneel werd verplaatst
naar dichtbevolkte gebieden, “war amongst the people”.3 Burgers onthielden zich niet langer van
deelname aan de vijandelijkheden, reikend van het bevoorraden van de strijders via spijs en drank tot
het effectief gewapend meevechten. Het hoeft dan ook niet te verwonderen dat het recht der
gewapende conflicten omstreeks de tweede helft van de twintigste eeuw het beginsel van onderscheid
‘gerelativeerd’ heeft. Gerelativeerd, in die zin dat de burgers beschermd zijn tegen directe aanvallen
behalve indien en zolang ze rechtstreeks deelnemen aan de vijandelijkheden. Men zou, afgaand op de
immense (dodelijke) impact dat zo’n deelname kan hebben, verwachten dat de draagwijdte van het
begrip ‘rechtstreekse deelname aan vijandelijkheden’ klaar en duidelijk is. Helaas is dit niet het geval,
de visies omtrent het begrip zijn wijdverspreid en veelal ingekleurd door respectieve belangen of
doelstellingen. Het uitblijven van een algemene consensus omtrent ‘rechtstreekse deelname aan de
vijandelijkheden’ is schrijnend, te meer omdat de ‘trend’ van burgerlijke deelname aan de
vijandelijkheden niet gestopt is na de nationale bevrijdingsoorlogen.

In tegendeel, vandaag de dag kennen we bijna uitsluitend niet-internationaal gewapende conflicten,
die uitgevochten worden tussen statelijke strijdkrachten en gewapende groepen of tussen gewapende
groepen onderling. Waarbij het verschil in militair potentieel tussen de verschillende partijen die
deelnemen aan het conflict tot gevolg heeft dat bepaalde groepen zich gaan vermengen met de
burgerbevolking om zo verassingsaanvallen uit te voeren op de tegenpartij. Daarbij komt dat burgers
de strijdkrachten of gewapende groepen vergezellen en voorheen traditioneel militaire taken op zich
nemen.4 Al deze aspecten zorgen ervoor dat er tegenwoordig verwarring en onzekerheid bestaat
omtrent het onderscheid tussen legitieme doelwitten en personen die beschermd zijn tegen directe

1 J.J. MERRIAM en M.N. SCHMITT, “Israeli Targeting: a Legal Appraisal”, Naval war College Review 2015, vol. 68, (15) 23.
2 B.P. PIETERS en A. VERMEER, Inleiding Humanitair Oorlogsrecht, Den Haag, T.M.C. ASSER PRESS, 2011, 55.
3 X, “Interview with General Sir Rupert Schmit: Methods of Warfare”, International review of the Red Cross 2006, vol. 88, (719) 719.
4 B.P. PIETERS en A. VERMEER, Inleiding Humanitair Oorlogsrecht, Den Haag, T.M.C. ASSER PRESS, 2011, 102.

  2
aanvallen. Verwarring maakt zelfs plaats voor chaos wanneer gewapende actoren zich niet
onderscheiden van de burgerbevolking.5 Strijders en burgers “are bleeding together”.6

In deze masterproef zullen we een weg banen doorheen het kluwen van het recht der gewapende
conflicten op zoek naar de betekenis van het begrip ‘rechtstreekse deelname aan de
vijandelijkheden’.We zullen het begrip voornamelijk langs een theoretische insteek benaderen doch
waar nodig wordt een link gelegd met de operationele werkelijkheid. Het gebruik van soft law
instrumenten zal hierbij onoverkomelijk zijn, in het bijzonder zullen we werken met drie verschillende
instrumenten die elk een eigen visie hebben op het begrip. Het eerste instrument, de ‘Interpretive
Guidance on the Notion of Direct Participation in Hostilities under International Humanitarian Law’,
is een interpretatieve leidraad van het begrip ‘rechtstreekse deelname aan vijandelijkheden’,
gepubliceerd door het Internationale Rode Kruiscomité (in het Engels: International Committee of the
Red Cross, ICRC) in 2009.7 Het tweede instrument dat we doorheen deze masterproef extensief zullen
bespreken is de in 2015 op schrift gestelde visie van het Amerikaanse ministerie van Defensie, met
name de ‘DoD Law of War Manual’.8 Het laatste instrument dat bijzondere aandacht verdient is het
arrest van 13 december 2006, uitgesproken door het Israëlische Hooggerechtshof in de zaak ‘Public
Committee against Torture et al. V. The Government of Israel et al’.9

5 N. MELZER, Interpretive Guidance on the Notion of Direct Participation in Hostilities under International Humanitarian Law, Genève,
ICRC, 2009, 11-12.
6 M. LESH, “Direct Participation in Hostilities”, in R. LIIVOJA en T. McCORMACK (eds.), Routledge Handbook of the Law of Armed
Conflict, Londen, Routledge, 2016, (181) 181. (Hierna: M. LESH, “Direct Participation in Hostilities”.)
7 N. MELZER, Interpretive Guidance on the Notion of Direct Participation in Hostilities under International Humanitarian Law, Genève,
ICRC, 2009, www.icrc.org/eng/assets/files/other/icrc-002-0990.pdf. (Hierna: ICRC Guidance).
8 OFFICE OF GENERAL COUNSEL DEPARTMENT OF DEFENSE, DoD Law of War Manual, Juni 2015 (herzien in Mei 2016),
www.defense.gov/Portals/1/Documents/DoD_Law_of_War_Manual-June_2015_Updated_May_2016.pdf. (Hierna: DoD Law of War
Manual)
9 The Supreme Court of Israel, 13 December 2006, The Public Committee Against Torture in Israel v. the Government of Israel, Case No.
HCJ 769/02, Judgment. (Hierna: The Supreme Court of Israel, 13 December 2006)

3