Poglądy polityczno-prawne Feliksa Konecznego

39 Pages·2004·2.973 MB·Polish

by  Piotr Bezat

Piotr Bezat
IV
Poglądy 3
w
polityczno-prawne
i
Feliksa Konecznego'-
- ■
I
i
j H1
I
' i
li! • i
I
KI 0 i
i
ii
łf*
Bliir
1
Hll i
EWlill
■
«■
' I
I
i
[ H
Biblioteka I!
i
Wszechpolaka
j
■j);
1
* i
bom Wydawniczy ”Ostoja”
E
Piotr Bezat
Poglgdy
polityczno-prawne
Feliksa Konecznego
I
i
Biblioteka Wszechpolaka
Dom Wydawniczy “Ostoja"
Rozdział I
Profesor Feliks Koneczny
Copyright © by Piotr Bczat Koneczny Feliks (1862-1949). historyk, historiozof; 1920-29 prof. uniw.
w Wilnie (usunięty z powodu krytyki rządu J. Piłsudskiego); opublikował wiele
prac z historii wsch. Europy i Słowiańszczyzny (m.in. Dzieje Rosji, 1.11917, t. 2
1929. t. 3 1984), kilka podręczników historii Polski (m.in. Dzieje Polski 1902,
Dzieje narodu polskiego 1905) oraz prace z dziedziny tworzonej przez siebie
historiozoficznej „nauki o cywilizacji" (m.in. Polskie Logos a Ethos 1921,
O wielości cywilizacji 1935), z której perspektywy badał dzieje społeczeństw
(Cywilizacja bizantyjska 1973, Cywilizacja żydowska 1974))
Tyle do powiedzenia na temat Feliksa Konecznego ma sześciotomowa
encyklopedia PWN (dla porównania: znanemu mordercy, Feliksowi Dzierżyń­
skiemu poświęcono przeszło dwa razy więcej miejsca). Niewiele — wziąwszy
pod uwagę, że chodzi o jednego z najwybitniejszych myślicieli jakich wydał
naród polski. Równie nieznana szerszym kręgom jak postać samego profesora,
pozostąje jego teoria cywilizacji — odpowiadająca w nietuzinkowy sposób na
pytanie, które zdominowało myśl społeczno-politycznąokresu dwudziestolecia
międzywojennego: co w sposób istotny różni między sobą poszczególne
Dom Wydawniczy “Ostoja” ludzkie zrzeszenia?
ul. Targowa 29/12 W czasie rozpoczętych w 1883 roku na Wydziale Filozoficznym Uniwer­
32-065 Krzeszowice sytetu Jagiellońskiego studiów, Feliks Koneczny wyróżniał się niezwykłą
tel. [phone], fax [phone] pilnością. Skutkiem tego na trzecim roku zwolniony został od obowiązku
e-mail: [email protected] opłacania czesnego, zaś począwszy od czwartego otrzymywał równocześnie
www.ostoja.pl dwa stypendia — fundowane przez Uniwersytet i Akademię Umiejętności.
Odznaczał się także oryginalnością kierunków własnych poszukiwań nauko­
wych — co zostało mu wytknięte przez recenzentów przedłożonej w 1888 roku
Krzeszowice 2004 pracy doktorskiej pt. „Najdawniejsze stosunki Inflant z Polską do roku 1393”.
Doktorat uwieńczył młodzieńczy okres rozwoju Feliksa Konecznego, który jako
26—letni historyk osiągnął już nie tylko cenzusy naukowe, lecz również sławę
ISBN 83-88020-84-6
Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, toni III, s. 449.
ambitnego i uzdolnionego badacza2 Przez kolejne dwa lata bez przeszkód Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, wbrew wnioskowi senatu
kontynuował badania naukowe, korzystając z wypłacanych mu nadal sty­ uczelni, uniwersyteckiej katedry. Feliks Koneczny, jako profesor USB, był
? pendiów. W 1890 roku wszedł w skład ekspedycji Akademii Umiejętności typem odludka oddanego nauce. W pewnym sensie był nieporadnym życiowo,
badającej archiwa watykańskie. Po powrocie pełnił obowiązki adiunkta w Aka­ staroświeckim uczonym, oderwanym od codzienności, często nieobecnym
demii a w 1897 roku podjął pracę w Bibliotece Jagiellońskiej. Osiągnięta myślami. Jednocześnie był ambitny i dążył do oryginalności w swym życiu
ostatecznie stabilizacja, także finansowa, pozwoliła Konecznemu nie tylko i dziełach. Obok indywidualizmu i zamknięcia w sobie cechował go autentyczny
systematyczne powiększać dorobek naukowy, lecz także zająć się działalnością
dystans do świata był ponad wszystkim i powyżej wszystkich dzięki swej
innego rodzaju. mądrości, kulturze i metodzie historiozoficznej.3
Na początku XX stulecia jego zainteresowania układały się w trzy główne
Po powrocie do Krakowa kontynuował pracę naukową. Jego zamysłem było
nurty. Pierwszym było dziennikarstwo — współpraca z drukującym recenzje
zbudowanie kompleksowej nauki o cywilizacji. Realizację tego śmiałego
teatralne „Przeglądem Polskim”, tudzież sprawowanie funkcji zastępcy redak­
zamiaru stanowić miały wydawane kolejno: „O wielości cywilizacji” (1935),
tora naczelnego „Głosu Narodu”. Drugim była problematyka oświaty ludowej,
„Napór Orientu na Zachód” (1937), „Różne typy cywilizacji” (1937), „Kościół
której poświęcał się poprzez liczne odczyty i prelekcje. Postulował zakładanie
jako polityczny wychowawca narodu” (1938), „Rozwój moralności” (1938),
nowych szkół i bibliotek publicznych oraz tworzenie wydawnictw popu­
„Protestantyzm w życiu zbiorowym” (1938). Wtedy też powstały w głównym
larno-naukowych. Aby dać przykład, napisał „Dzieje Śląska” (1897), „Dzieje
zrębie „Cywilizacja bizantyjska” i „Cywilizacja żydowska” — wykończone
Polski” (1902), „Dzieje Polski za Piastów” (1903), „Dzieje Polski za Jagiel­
ostatecznie po wojnie.
lonów” (1903), „Dzieje Polski opowiedziane dla młodzieży” (1905). W pracach
W czasie okupacji hitlerowskiej Koneczny utracił dwóch synów i część
tych, jak na razie wciąż scricte historycznych, przewijały się już elementy ujęte
swego domu na Salwatorze. Mimo tak niesprzyjających okoliczności rozwijał
później systematycznie w teorię wielości cywilizacji. Trzecim wątkiem była
nadal swe dzieło, pisząc „Zasady prawa w cywilizacji łacińskiej”, „Państwo
związana wpierw z Klubem, a następnie z Towarzystwem Słowiańskim, dzia­
w cywilizacji łacińskiej” oraz „Prawa dziejowe”.
łalność słowianoznawcza.
Po pozornym wyzwoleniu został wprawdzie formalnie zarejestrowany na
W październiku 1919 roku Feliks Koneczny powołany został na stanowisko
zastępcy profesora reaktywowanego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Uniwersytecie Jagiellońskim, ale w praktyce nie dopuszczono go do wykła­
Jednocześnie na podstawie wydanej wcześniej pracy „Dzieje Rosji do roku dania. Mimo iż nie miał możliwości publikowania książek, w 1948 roku
1449” czynił starania w celu uzyskania habilitacji, co udało mu się w roku 1920. ukończył swą ostatnią pracę — „O ład w historii”. Umarł 10 lutego 1949 roku.
W czerwcu 1920 otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego, zaś Także po śmierci, wobec uznania go za twórcę reakcyjnej historiozofii, w kraju
w październiku dwa lata później został profesorem zwyczajnym Uniwersytetu obowiązywał zakaz drukowania dorobku profesora — wskutek czego pozosta­
Stefana Batorego — gdzie kierował katedrą historii Europy Wschodniej. Okres wał on przez przeszło pół wieku praktycznie nieznany. Jednocześnie na
ten w życiu uczonego był o tyle znamienny, iż zaczął on podówczas poświęcać zachodzie Europy, dzięki działalności profesora Uniwersytetu Johanna Guten­
coraz więcej czasu historiozofii. W 1921 roku opublikował dwutomowe berga w Moguncji — Antoniego Hilckmana i Towarzystwa imienia Romana
„Polskie Logos a Ethos” — studium przedstawiające spójne już ujęcie zagad­ Dmowskiego w Londynie, twórczość Konecznego zaczęła być znana i docenia­
nienia cywilizacji, choć różniące się jeszcze w szczegółach od ostatecznego na do tego stopnia, że stawiano go na równi z Oswaldem Spenglerem
przedstawienia tej kwestii. Z tego też punktu widzenia otwarcie krytykował i Arnoldem Toynbee jako jednego z trzech najznakomitszych badaczy zagad­
poczynania sanacyjnej junty, zwłaszcza w zakresie metod administrowania nienia cywilizacji. Niestety w ojczyźnie także i po ostatnich przemianach,
nauką. Konsekwencją było pozbawienie go w 1929 roku przez Ministra oficjalne czynniki nie raczyły odwołać skazania na zapomnienie.
Piotr Biliński, Feliks Koneczny, s. 31. 3) Ibidem, s. 145.
4
5
Odkrywanie na nowo teorii sformułowanej przed półwieczem niesie dla niej
samej poważne niebezpieczeństwo — ideologizacji dorobku Konecznego
Wszak nie ukrywał on swych politycznych sympatii, nie stronił też od wy­
powiedzi, które mają ideologiczny wymiar. Był przecież związany ze śro­
dowiskiem endeckim, czemu dawał wyraz w swoich ostatnich pracach zarówno Rozdział II
naukowych, jak i popularyzatorskich. Te inklinacje badacza i myśliciela mogą
Cywilizacja
dziś stanowić pożywkę dla rozmaitych odłamów prawicy, która — znajdując się
na swoistym rozdrożu — poszukuje ideologa. Podejmowane są więc próby
wykreowania Konecznego w nowej roli. Nieuczciwym doborem cytatów Kluczem do uchwycenia istoty koncepcji Feliksa Konecznego jest pojęcie
wielokrotnie już usiłowano podeprzeć poglądy, których Koneczny nigdy nie cywilizacja. Termin ten w potocznym rozumieniu jest niejednoznaczny, bada­
podzielał. Uprawianemu przez rozmaitych radykałów procederowi sprzyja cze zagadnienia doszukali się przeszło stu różnych jego definicji. Nadając temu
wciąż jednak powszechna, mimo coraz liczniejszych oddolnych inicjatyw słowu własny sens, Koneczny zerwał z tradycją pojmowania cywilizacji jako
popularyzatorskich, nieznajomość dorobku profesora. zjawiska przeciwstawnego — w zależności od teorii: barbarii, naturze, kulturze.
Dlatego też tym bardziej należy jasno i wyraźnie wyłożyć odpowiedź na Określił wprost co ma na myśli, bez uciekania się do porównywania jej
pytanie — jakie były przekonania polityczno-prawne profesora Feliksa Ko­ z czymkolwiek. Cywilizacja jest to metoda ustroju życia zbiorowego.5 Jest to po
necznego? prostu sposób współżycia ludzi ze sobą nawzajem.
Wszędzie tam, gdzie żyje człowiek, który nie spalił za sobą wszystkich
mostów, tętni życie zbiorowe. Składa się ono nie tylko z życia publicznego
i prywatnego, lecz także z licznych przypadków samotności — czego najlep­
szym przykładem może być laboratorium naukowca, pustelnia filozofa czy
pracownia artysty. Wszystko to, czego konsekwencje dotyczą więcej niż jednej
tylko osoby, jest życiem zbiorowym. Wśród licznych jego płaszczyzn — obok
między innymi sztuki, nauki, filozofii, ekonomii — znajdują się także prawo
i polityka. Życie społeczne może być ułożone według jakiejś konsekwentnej
metody i wieść do określonego celu, lub też odwrotnie — być całkowicie
pozbawionym myśli przewodniej i w rezultacie gubić się w przypadkowości.
Cywilizacja jest metodą a nie chaosem6
Tajemnica spójności cywilizacji tkwi w pięciomianie bytu, zwanym quin-
cunx. Pojęcie to profesor skonstruował specjalnie dla potrzeb badań nad
zagadnieniem cywilizacji. Istnieje pięć kategorii bytu człowieczego. Na stronę
wewnętrzną, duchową składają się pojęcia dobra (moralności) i prawdy
(przyrodzonej i nadprzyrodzonej). Na stronę cielesną, zewnętrzną przypadają
sprawy zdrowia i dobrobytu; nadto istnieje pomost od zewnątrz do wewnątrz,
pojęcie piękna, wspólne ciału i duszy. Jest to quincunx człowieczy, obejmujący
5) Feliks Koneczny, O wielości cywilizacji, s. 154.
4) Jan Skoczyński, Koneczny dzisiaj.
6) Antoni Hilckman, Feliks Koneczny i porównawcza nauka o cywilizacji.
wszystkie przejawy bytu, wszelkie możliwości życia ludzkiego. Nie ma takiego dokonywanie syntez. Między kulturami należącymi do tej samej metody tyle
faktu, ni myśli takiej, które by nie pozostawały w jakimś stosunku do którejś podobieństw, ile pomiędzy cywilizacjami przeciwieństw. I odwrotnie.
z tych pięciu kategorii, często równocześnie do dwóch, a nawet więcej. Należy Samo wyjaśnienie pojęcia cywilizacja nie mówi wiele o przekonaniach
“tu każdy fakt i myśl wszelaka. Nie zdoła nikt wymyślić niczego ludzkiego, co nie prawno-politycznych Feliksa Konecznego, wszelako pozwala uchwycić trop
mieściłoby się w tym pięciokształcie życia.7 Pogląd każdego człowieka na
wiodący do odpowiedzi na to pytanie. Dorobek profesora z zakresu rozważań
quincunx jest względnie stały, podobnie niezmienne są jego przekonania co do
okołocywilizacyjnych wypada podzielić na dwie części. Pierwszą stanowią
należytego uregulowania urządzeń życia zbiorowego. Z kolei poszczególni
rozważania o samym zjawisku cywilizacji, drugą zaś analiza poszczególnych
lluuddzziiee rróóżżnniiąą ssiięę mmiięęddzzyy ssoobbąą —— jjeeddnnii mmnniieejj,, ddrruuddzzyy bbaarrddzziieejj — w zapatry­
metod ustroju życia społecznego. Dorobek ten podzielić można nie tylko ze
waniach na pięciomian bytu człowieczego, a co za tym idzie także w przeświad­
względu na przedmiot. O ile bowiem w pierwszym przypadku z czystym
czeniach odnośnie właściwej metody współżycia z innymi.
sumieniem można mówić o nauce, to w drugim mamy do czynienia także
Naturalnym procesem jest więc powstawanie zrzeszeń, które wewnątrz
z wykładnią własnych przekonań Konecznego.
skupiają ludzi współmiernie ustosunkowujących się względem pięciomianu, na
Teoria wielości cywilizacji niewątpliwie oparta została na obiektywnie
zewnątrz zaś różniących się wyraźnie podejściem do niego. Utrzymanie tej
zgromadzonym materiale porównawczym, a nie jedynie filozoficznych rozwa­
koherencji jest nieodzownym warunkiem dalszego istnienia i pomyślności
żaniach. Metoda Konecznego jest indukcyjna i aposterioryczna: idzie on od
każdej wspólnoty. Albowiem tylko przebywając w otoczeniu tych, którzy
obserwowania rzeczywistości do wniosków. Bada on cierpliwie życie poszcze­
podobnie pojmują istotę dobra, prawdy, zdrowia, dobrobytu i piękna, człowiek
gólnych społeczeństw i ich historię, bada ich pojęcia prawne, ich ustrój rodowy,
może spodziewać się traktowania w akceptowalny sposób. Tylko w zrzeszeniu
zarówno jak państwowy, ich życie narodowe, ich życie religijne, ich pojęcia
cywilizowanym na bliski mu sposób, będzie chciał pozostać, identyfikować się
o własności, ich życie rodzinne — i drogą porównań dochodzi do wniosku, że
z nim i zwiększać jego potencjał.
cywilizacje są różne.'0 Jednak wyodrębnienie akurat siedmiu metod ustroju
Współmiemość nie polega na całkowitej zgodności we wszystkim, lecz na
życia zbiorowego, jakie obecnie posiadać mają znaczenie historyczne, było już
braku sprzeczności. Gdzie wszystko jednakowe, tam nie ma kwestii o współ-
mierność lub niewspółmierność, bo brak zgoła pola do takich poszukiwań efektem arbitralnego uznania. Równie dobrze uczony mógłby dopatrzyć się ich
i dociekań.1 Współmiemość to po prostu niezantagonizowana różnorodność. w większej lub mniejszej ilości i wcale nie kłóciłoby się to z założeniami nauki
Taka właśnie rozmaitość zjawisk życia społecznego występuje w obrębie jednej o cywilizacji. Jeszcze większą dowolnością nacechowane jest określenie wyo­
cywilizacji — sięgającej tak daleko, jak długo trwa zgoda co do pięciomianu. drębnionych cywilizacji jako: łacińskiej, bizantyjskiej, żydowskiej, turańskiej,
Metoda ustroju życia zbiorowego to idea. Praktycznym jej przejawem są arabskiej, chińskiej i bramińskiej — z czego najwyraźniej profesor sam zdawał
dopiero kultury. Kultury istnieją namacalnie, a cywilizacja jest pojęciem sobie sprawę, przestrzegając by nie wyrokować o poszczególnych metodach
z systematyki, abstraktem łączącym kultury współmierne^ Jednocześnie są to ustroju życia zbiorowego z ich nazewnictwa. Ale to nie koniec swobody, na jaką
jednostki niższego rzędu, gdyż w ramach jednej cywilizacji mieścić się może pozwolił sobie Koneczny — subiektywizm przejawia się także w przeświad­
jednocześnie wiele kultur. Odmienność w szczegółach, zgodność w kwestiach czeniu, że to akurat łacińska jest najwyższą z cywilizacji; brak dystansu widać
zasadniczych dzięki temu możliwe stają się relacje wykluczone między w niechęci do wszystkiego co mogłoby jej zagrażać; nieposkromione emocje
zrzeszeniami trzymającymi się różnych metod: czerpanie nawzajem ze swego rażą również w przekonaniu, ocierającym się już nieomal o spiskową teorię
dorobku, wzorowanie się na osiągnięciach innych, krzyżowanie, czy swobodne dziejów, o rzekomo wspólnie i w zorganizowany sposób prowadzonej przeciw
łacińskości walce, przez rywalizujące z nią w Europie metody, bizantyjską,
7) Feliks Koneczny, O lad w historii, s. 12-13. turańską i żydowską.
8) Feliks Koneczny, Prawa dziejowe, s. 163.
9) Ibidem, s. 36.
Jędrzej Giertych, Przedmowa [do:] Feliks Koneczny, Cywilizacja bizantyjska.
9
Jednocześnie z obiektywnej nauki o cywilizacjach wynika, iż nie można być
równocześnie cywilizowanym na dwa sposoby 1 — tak mówi jedno z wykrytych
przez profesora praw rządzących dziejami. Człowiek, który nie chce pogrążyć
się w stanie acywilizacyjnego chaosu pojęć, musi opowiedzieć się za którąś
z istniejących metod oraz wynikającymi z niej uregulowaniami — między
Rozdział III
innymi także w sferze politycznej i prawnej. Feliks Koneczny zdeklarował się
w sposób zdecydowany po stronie metody łacińskiej, stając się gorącym Łacińskie urzqdzenia życia
orędownikiem stosowanych na jej gruncie rozwiązań. Utożsamił się z nią do
zbiorowego
tego stopnia, że — trzeba powiedzieć to sobie wprost — stała się ona w dużym
stopniu projekcjąjego własnych przekonań.
Dlatego, wracając do postawionego na samym początku pytania —jakie są Prawo
poglądy polityczno-prawne Feliksa Konecznego? — należałoby przypatrzeć
Jednym z najważniejszych, najbardziej znamiennych elementów składo­
się uważnie jaki kształt przyjmują interesujące nas instytucje na gruncie
wych metody ustroju życia zbiorowego jest prawo. O ile quincunx stanowi
opisywanej przez niego cywilizacji łacińskiej. Tam leży gotowa odpowiedź.
przyczynę powstawania różnych cywilizacji, to prawo przedstawia się jako ich
najlepszy wskaźnik. Każda z cywilizacji ma charakterystyczne wyobrażenia na
jego temat. Stąd właśnie mówi się o nim w wielu różnych znaczeniach —jako
nakazie prawodawcy, sztuce dobra i słuszności, odbiciu naturalnego ładu, czy
zbiorze objawionych reguł należytego postępowania. Według profesora Feliksa
Konecznego, prawo jest to system nakazów i zakazów, ustalający stosunki
ludzkiej...) Prawo nie obejdzie się bez sankcji prawnych. Jest to przymus
przeciwko nieposłusznym.12
Wyróżnić można dwa źródła prawa: etykę oraz władzę. Ta pierwsza jest
w ogóle starsza i zrazu była wystarczająca — dopóki jednostki tworzące daną
wspólnotę, pozostając w zgodzie co do pięciomianu, dobrowolnie zachowy­
wały się w sposób od nich oczekiwany. W najwcześniejszych formach zrzeszeń
nie istniała siła przeznaczona do wywierania przymusu na tych, którzy
pragnęliby postępować wbrew obowiązującym zasadom — bo też i istnieć nie
miała po co. Wykształcać się zaczęła dopiero po pewnym czasie, z reguły po
upływie kilku pokoleń, wraz z pojawianiem się pierwszych przypadków
niesubordynacji. Etyka jest starsza odprawa. Prawo nie było potrzebnym, póki
się nie wydarzyło przestępstwo. Sankcje prawne nie mogły powstać wcześniej,
az gdy zaszła potrzeba, żeby niegodziwość poskramiać siłą. Musiała zaś
powstać kwestia prawna, gdy okazała się jakaś wątpliwość etyczna. Prawo
pierwotne rodzi się z etyki i rozwija się wraz z jej rozwojem, iv miarę rozwoju
stosunków.13 Wskutek sprzyjającej nadużyciom niedoskonałości tego świata,
} Feliks Koneczny, Państwo a metody życia zbiorowego.
12)
Feliks Koneczny, Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej, s. 236.
10
11
łonionym, to nie jest tak do końca. Prawo powstałe w wyniku aposteriorycznie
siła mająca w założeniu wyłącznie gwarantować poszanowanie dla wymogów
przeprowadzonej legislacji zawsze będzie wyłonionym, w przypadku aprio-
etyki, z czasem zaczęła przejawiać skłonność do samodzielnego decydowania
ryzmu tak prostej zależności sformułować się już nie da. Jego rezultaty
o tym, czemu zapewniać posłuch. Mając ku temu możliwość, jęła egzekwować
przeważnie wywoływać będą sprzeciw — i to niezależnie od tego, czy zostało
zachowania nie wynikające już z panujących powszechnie przekonań. Tak
narzucone umyślnie po to by szkodzić, czy też z chęci pomocy do poprawnego
powstało drugie źródło prawa — władza. Pochodząca jednak z pierwotnie
ułożenia stosunków. Aczkolwiek niekiedy może ono zostać zaakceptowane.
dobrowolnego porozumienia samych zainteresowanych, najczęściej nie czyniła
Przykładem takiej wyjątkowej sytuacji są cywilizacje sakralne: bramińska
wbrew uznawanym przez nich wartościom, sankcjonując jedynie obok do­
i żydowska. Treść objawienia stała się tam swego czasu źródłem prawa, którego
tychczasowego mała in se także mała quia prohibita. Rzecz się miała inaczej,
nikomu nie przyszło do głowy kwestionować. Świadczy to najlepiej o zgodzie
gdy upoważnienie do konstytuowania prawa czerpano tylko i wyłącznie z faktu
co do jego słuszności.
dysponowania przeważającą siłą— na przykład w efekcie dokonania udanego
Koneczny jednoznacznie opowiadał się po stronie aposteriorycznej metody
podboju. W takim wypadku nie przejmowano się bynajmniej przeświad­
formułowania prawa. Aprioryzm deprecjonował między innymi ze względu na
czeniami etycznymi pokonanych.
W ten oto sposób rysują się dwa rodzaje prawa: wyłonione i narzucone. wywoływane przezeń perturbacje. Wskazywał, iż obmyślonemu w ten sposób
Pierwsze pozostaje w zgodzie z aksjologicznymi podstawami metody zorgani­ prawu brakuje legalnej podstawy obowiązywania. Pozostając bezprawiem (ex
zowania wspólnoty, w której ma obowiązywać, drugiemu natomiast brak tego iniuria non oritur ius), naruszającym w dodatku zastane stosunki, nie może
przymiotu. Zachowanie współmiemości zależy głównie od treści prawa, choć liczyć na dobrowolne uznanie — wobec czego zmuszone jest opierać swe
nieraz wystarcza legitymacja jego pochodzenia — istniejąbowiem cywilizacje, funkcjonowanie na przemocy. Posługując się nią burzy wszystko z czym się
wedle których posłuszeństwo wobec uznawanej władzy stanowi najwyższy zetknie, by na gruzach realizować wizję nowego ładu. Ponieważ jednak terroru
wymóg etyki. Profesor ubolewał nad ułomnością jurysprudencji nie posia­ nie da się stosować ciągle i wszędzie, prowadzi najczęściej do nikąd. Nie nadaje
dającej osobnych terminów na rozróżnienie prawa i narzucającej swą właści­ się tym samym na regulatora stosunków społecznych. Zadanie to natomiast
wość bezprawności, nikczemnie pretendującej do tego samego określenia. Aby doskonale spełnia prawo aposterioryczne. Uwzględniając zakorzenione w da­
przełamać tą niemoc, zaproponował pojęcie blumizm — przypisując mu brak nym zrzeszeniu ceremoniały, zapewniając ochronę uznawanym powszechnie
słuszności, czyli zgodności z wierzeniami, obyczajami i wolą tych, których wartościom, katalizuje ono rozwój życia zbiorowego. Oddziaływanie to ma
miałby obowiązywać. Trzeba raz wreszcie powiedzieć wyraźnie, że uznajemy charakter tak naturalny, że z czasem prawo wyłonione staje się zwyczajowym,
za prawo tylko to, co zgodne jest ze słusznością, a „prawo ” niesłuszne nie jest przechodząc tradycją z pokolenia na pokolenie.16 Zgodność prawa skody Piko­
prawem.14 wanego ze zwyczajowym jest miarą jego słuszności. Im bardziej się od niego
Prawo może powstawać na dwa sposoby: apriorycznie oraz aposteriory­ oddala, tym bardziej wyradza się w bezprawie. Dlatego też nie zawsze prawo
cznie. Można by się wyrazić, że są to dwie metody wytwarzania prawa. pisane jest postępem wobec obowiązywania zwyczaju.
Aposterioryczna wysuwa prawo z doświadczenia dostosowując je do pojęć Wszystko to, co powiedział już o samej istocie prawa, stawia Feliksa
etycznych. Aprioryczną metodą udziela się sankcji prawnej stosunkom wyi­ Konecznego wśród zwolenników szkoły historycznej — choć krytykował ją
maginowanym, wymyślonym, a więc nie istniejącym, lecz pomysłom do urzą­ nieco za przesadne wykluczanie filozofii z jurysprudencji. Pozytywne regulacje
dzania stosunków. Choć na pierwszy rzut oka sposoby formułowania prawa skłonny był docenić tylko wtedy, gdy okazywały się zgodne z utrwaloną
wydają się wiązać bezwzględnie z jego rodzajami — narzuconym oraz wy- tradycją. Powtarzając za księdzem profesorem Victor’em Cathrein em, iż nie
ma takiej zbrodni, która by nie uchodziła za cnotę gdzieś kiedyś u jakiegoś
,3> Ibidem, s. 12. ludu'1 odrzucał Koneczny także teorię prawa natury wspólnego jakoby dla
I4) Ibidem, s. 239.
,5) Ibidem, s. 30-31.
l6^ Ibidem, s. 23.
12 13
wszystkich ludzi w każdym miejscu i czasie. Dostrzegał wszakże pewną
w zgodzie z prawem, a więc jestem w porządku —jest na pewno niebezpiecz-
zasługę tej koncepcji — to mianowicie, że zdołała ona wszczepić prawoznaw- nyrn drabem.'
stwu ideał słuszności. Jak twierdził, jej zasługi byłyby znacznie większe, gdyby
Według łacińskiej koncepcji współżycia społecznego, prawo pełni wobec
zrezygnowała z wyimaginowanego ideału ogólnoludzkiego na rzecz realnie
etyki rolę wtórną i służebną. Nie godzi się więc korzystać z przysługujących
istniejących wspólnot. Każda cywilizacja stanowi osobny świat moralny
uprawnień, jeśli byłoby to niemoralne. Żerowanie na nieobyczajnych ustawach,
a prawodawstwo musi należeć do któregoś z nich. wykorzystywanie potknięć legislacyjnych, żonglerstwo formalnościami —
Na gruncie łacińskiej metody ustroju życia zbiorowego prawo wyłaniane wszystko to jest zwykłym blumizmem, czyli nikczemnością. Dla niegodziwości
jest aposteriorycznie, przy zachowaniu całkowitej zgodności z obowiązującą
zaś, nawet tej posiadającej umocowanie w przepisach, w cywilizacji łacińskiej
ety)<ą— co przedstawia w ogóle jego cechę zasadniczą. Etyka może przeczyć nie może być przyzwolenia.
prawu i nie poniesie przez to szkody ni państwo, ni społeczeństwo.(...) Jeżeli Stąd też niezwykle istotna w procesie stosowania prawa jest rola sędziego
atoli prawo przeczy etyce, biada wszystkiemu, co pożyteczne i wszystkim
— to na nim ciąży obowiązek przeciwstawiania się wszelkim przejawom
porządnym ludziom!™ Chodzi tu o etykę przejętą wprost od Kościoła ka­
blumizmu. Dokonywać ma tego, korygując poczuciem sprawiedliwości martwą
tolickiego. Wyróżnia ją to, iż nieskończenie formułuje nowe postulaty —
literę prawa. Sędzia nie może być bowiem bezwolną maszynką do stosowania
stawiając je zarówno poszczególnym jednostkom, jak i społeczeństwu jako
paragrafów, musi mieć prawo decydowania o ich słuszności, a co za tym idzie
całości. Nierzadko rodzi to konieczność istotnej modyfikacji stosunków życia
— o mocy ich obowiązywania. Kodeksy nie mogą go zniewalać, ale służyć mu
zbiorowego. Wskazane jest, by za tą nieustannie zmieniającą się rzeczywis­ winny pomocą zawierając zbiory wskazówek i rad. Sąd nie tylko nie powinien
tością krok w krok podążało prawo. Inaczej stanie się przestarzałe i wymagać ulegać niewolniczo paragrafiarstwu, lecz należy przyznać mu władzę, żeby
będzie głębokich nowelizacji, podczas gdy powinno się ono przekształcać mógł orzekać, czy dana ustawa (a tym bardziej przepis, rozporządzenie) zgodna
płynnie — w sposób nieznaczny, ale ciągły. Trzeba, by każde pokolenie coś
jest ze słusznością i z dobrymi obyczajami (w danym razie z konstytucją).
z etyki zmieniało w prawo.20
Sędziowie nie powinni być pachołkami ustawodawstwa, lecz jego kontrolerami
Prawo znajduje się na dobrej drodze, gdy usiłuje dogonić etykę. Wszelako i krytykami z urzędu.2' Sędziego trzeba zwolnić od ślepego posłuszeństwa
mimo najlepszych nawet chęci, usankcjonowanie całości jej wymogów nie jest kodeksom i wszelkim ustawom. Kodeks niechaj stanowi tylko księgę doradczą.
możliwe. Przyczyna tego stanu rzeczy wykazuje podobieństwo do słynnego Dajmy sędziom sądzić według sumienia, a zapanuje w sądach sprawiedli­
paradoksu Zenona z Elei, w którym to Achilles próbuje dogonić będącego
wość.23
ciągle tuż przed nim żółwia. Nie wszystkie postulaty etyki da się też ująć
Prawo nie jest wartością samą w sobie, lecz tylko narzędziem mającym
w ramy normy prawnej — trudno byłoby uczynić tak chociażby z ewan­
służyć porządkowaniu stosunków międzyludzkich. Nie ilość formuł, a konsek­
gelicznym nakazem nadstawiania drugiego policzka, czy odpłacania dobrem za
wentne wyrażanie myśli przewodniej — etyki, świadczy o jego klasie. Zdałoby
zło. Zawsze istnieć będą obowiązki, których wykonywanie nie będzie za­
się to zrozumieć przede wszystkim prawnikom, którzy miast sprawiedliwości
bezpieczone sankcją prawną. Z drugiej strony, nie sposób karać wszystkiego,
z lubością oddają się wyszukiwaniu kuriozalnych kazusów i komentowaniu ich
czego nie uważa się za cnotliwe. Tak więc prawo pozostaje skazanym na to, by
opasłymi tomami. Jurysprudencja winna być nauką syntetyczną, przesadne
stanowić zaledwie pewne minimum — którego przestrzeganie nie świadczy
skłanianie się ku analizie jest jej błędem zasadniczym. I tak nie zdoła
jeszcze wcale o prawym życiu. Człowiek określający się formułą: jestem
przygotować zawczasu gotowych odpowiedzi na każdą możliwą wątpliwość.
Dążenie do tego odsunie ją jedynie od cywilizacji łacińskiej — nakazującej
17)
Feliks Koneczny, Harmider etyk.
18)
Feliks Koneczny, Państwo i prawo
w cywilizacji łacińskiej, s. 16. 21 > Feliks Koneczny, Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej, s. 34.
19)Ibidem, s. 65.
~2^ Ibidem, s. 76.
20)
Feliks Koneczny, Rozwój moralności, s. 202.
"3) Ibidem, s. 174.
14
15
indywidualnie traktować każdy przypadek z osobna, tak by znaleźć właściwe pustkami. Recydywiści liczyć się winni z podwójnym wymiarem kary, skazani
jego rozstrzygnięcie. po raz trzeci z zakładem o specjalnie zaostrzonym rygorze, po raz czwarty zaś
z obligatoryjną karą śmierci.
Wymiar sprawiedliwości
Przestrogądla przestępców miało być także pewne ograniczenie w zaprowa­
Bezpieczeństwo życia i mienia jest celem i obowiązkiem rządu: doktrynalnie
dzonym generalnie na gruncie cywilizacji łacińskiej, zakazie uciekania się do
przeto należy sądownictwo do atrybutów państwa* Przekazanie w cywilizacji
samopomocy. Mianowicie wolno byłoby ją zastosować wobec osoby doko­
łacińskiej rozstrzygania sporów władzy publicznej jest efektem wpływu, jaki na
nującej akurat przestępstwa. Prawo nie może chronić złoczyńcy, trzeba więc
rozwój tej metody organizacji życia zbiorowego miał Kościół rzymsko-ka­
dopuścić zarówno szeroko rozumianąobronę konieczną, jak i korzystanie przez
tolicki. Według Konecznego, katolicyzm gdzie i kiedykolwiek by się nie
służby porządkowe z daleko idących środków mających zapewnić poszanowa­
pojawił, zawsze niósł ze sobą cztery podstawowe postulaty: monogamię
nie ładu — z prawem do oddania pierwszego strzału podczas pościgu włącznie.
dożywotnią, zniesienie niewolnictwa, niezawisłość Kościoła od władzy pań­
Jednakże dla efektywnego zwalczania przestępczości nie wystarczy sama
stwowej, tudzież wyrugowanie msty rodowej i zastąpienie jej sądownictwem
surowość kar, niezbędne jest jeszcze nieuchronne i szybkie ich wymierzanie.
publicznym. Te cztery wymagania są od początku te same i niezmienne
Mając to na względzie, Koneczny postulował typ organizacji sądownictwa
i jednakie dla wszystkich rodzajów i szczebli cywilizacji, dla wszystkich krajów
i ludów.25 Udzielenie chrztu stawało się możliwym dopiero po ich spełnieniu. służący właśnie rychłemu osądzaniu przestępstw, jak również biegłemu rozpoz­
nawaniu roszczeń cywilnych. Zakładał on, iż od pochwycenia przestępcy do
Właśnie ustanowienie publicznego wymiaru sprawiedliwości napotykało
wydania na niego wyroku nie powinno upłynąć więcej niż pięć dni, natomiast
zazwyczaj największe problemy. Wynikało to stąd, iż rodowe wykonywanie
krwawej msty uznawano powszechnie za najświętszy obowiązek. Paradoksal­ od wniesienia pozwu cywilnego do jego rozstrzygnięcia nie więcej niż dwa
nie jednak, nadgorliwe wypełnianie tej powinności przyczyniło się ostatecznie tygodnie. Sprawiedliwość wymaga, by orzekanie następowało w miarę jak
do jej zarzucenia. In bello omnium contra omnes nikt bowiem nie mógł czuć się najszybciej — z biegiem czasu z ludzkiej pamięci ulatują bowiem kolejne
naprawdę bezpieczny. Mało kto był natomiast dość silny, by pozostawać szczegóły, a i pojawia się sposobność odpowiedniego przygotowania świadków
w ciągłej gotowości. Tak więc ustawicznie rosła liczba tych, którzy rezygno­ do odgrywania ułożonych ról. Dlatego trzeba sądownictwo koronne zwalniać
wali z dochodzenia sprawiedliwości na własną rękę — uznając rozjemcą od spraw, które doskonale się bez niego obejdą'7 — rozstrzygnięciu tych
politycznego zwierzchnika. W zamian liczono na ochronę, ukrócenie samowoli istotnych poświęcając zaoszczędzony w ten sposób potencjał.
i zastąpienie jej bezstronnym osądem oraz rzetelnie wymierzoną karą. Szansę na takie usprawnienie widział Koneczny w ustanowieniu obok
Aby sprostać oczekiwaniom, należało sprawić by to przestępca obawiał się państwowych, także społecznych organów sądowych. Marnująsięsędziowie na
mocy publicznego trybunału, a nie populacja jego występków. Nie sposób rozprawę z tysięcznymi przestępstwami karnymi i cywilnymi mniejszego kali­
wszakże tego dokonać bez przyjęcia odpowiedniej polityki kryminalnej, bru, które doprawdy nie wymagają natężenia intelektu, ani studiów praw­
cechującej się przede wszystkim surowością kar — do kary śmierci włącznie. niczych, by je rozsądzić trafnie i sprawiedliwie. Większość ich załatwiłby zwykły
Feliks Koneczny uznawał tąkarę za moralnie jak najbardziej usprawiedliwioną, wieśniak równie dobrze, a może trafniej, może nawet sprawiedliwiej, jako
stojącą w sprzeczności z piątym przykazaniem jedynie według... ateistów. Był znający lepiej ludzi i środowisko.'* Każda wspólnota, zarówno wiejska jak
jej entuzjastą do tego stopnia, iż głosił wprost: zabić zbója jest zasługą.'6 i miejska, miałaby prawo powołać swój własny skład orzekający jeśli tylko
Więzienie z kolei widział jako środek służący rzeczywistej izolacji — tak by taka byłaby jej wola. Składałby się on z sędziego i dwóch ławników, wybiera­
odsiadka była doświadczeniem ciężkim, dolegliwym i nie przerywanym prze- nych na okres trzech lat. Kadencja ta specjalnie pomyślana jest krótką, aby
w razie czego móc łatwo zmienić sędziów lub też w ogóle zrezygnować z tej
Ibidem, s. 171.
} Feliks Koneczny, Kościół jako polityczny wychowawca narodu, s. 3.
27^ Ibidem, s. 178.
} Feliks Koneczny, Państwo i prawo w cywilizacji łacińskiej, s. 175.
28) Ibidem, s. 176.
16
17
i