Table Of Content0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 1
inna pnna
lli iddrn v tasa nu
ALA MÉMOIRE
DE MA MÈRE VÉNÉRÉE
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 3
PPHHOONNOOLLOOGGIIEE DDEE LL’’AAMMAAZZIIGGHHEE
Ahmed BOUKOUS
2009
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 4
Publications de l'Institut Royal de la Culture Amazighe
Série : Etudes N°10
Titre : Phonologie de l’amazighe
Auteur : Ahmed BOUKOUS
Editeur : Institut Royal de la Culture Amazighe
Mise en page : Fatima Aguenaou, Nadia Kiddi
Imprimerie : El Maârif Al Jadida - Rabat
Dépôt légal :2009 MO 0969
ISBN :9954-28-019-7
Copyright : ©IRCAM
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 5
...Pour faire donc sortir les mots, les sons et tout ce que vous
voudrez, sachez qu'il faut chasser impitoyablement l'air des
poumons, ensuite le faire délicatement passer, en les effleurant,
sur les cordes vocales qui, soudain, comme des harpes ou des
feuillages sous le vent, frémissent, s'agitent, vibrent, vibrent ou
grasseyent, ou chuintent ou se froissent, ou sifflent, sifflent,
mettant en mouvement : luette, langue, palais, dents ....
Ionesco, E. 1964. La Leçon. Gallimard, p.78.
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 7
7
Sommaire
SOMMAIRE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7
ABRÉVIATIONS ETSYMBOLES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11
INTRODUCTION GÉNÉRALE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13
CHAPITRE I : PHONOTAXE ETREPRESENTATION PHONOLOGIQUE . . . . . . . . . . . . . . . . . .19
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
1.1. Grammaire et phonologie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22
1.2. Représentation linéaire . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24
1.3. Représentation prosodique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50
CHAPITRE II : SYSTEME ETVARIATION INTERGEOLECTALE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57
2.1. Variation phonique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58
2.2. Pansystème phonologique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66
2.3. Pocessus de dialectalisation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .72
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73
CHAPITRE III : SYSTEME ETVARIATION INTRAGEOLECTALE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .77
3.1. Hétérogénéité du consonantisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80
3.2. Divergences structurales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .86
3.3. Dialectique des systèmes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 8
8
CHAPITRE IV : STRUCTURE SEGMENTALE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .109
4.1. Classes segmentales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .110
4.2. Contraintes de structure morphématique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .127
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .140
CHAPITRE V : REPRESENTATION SYLLABIQUE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .147
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .149
5.1. Syllabe et théorie phonologique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .150
5.2. Géométrie de la syllabe en amazighe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .153
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .162
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .163
CHAPITRE VI : VOCALITE ETSYLLABICITE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .167
6.1. Inadéquation empirique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .168
6.2. Inadéquation théorique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .171
6.3. Marquage syllabique . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .176
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .181
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .182
CHAPITRE VII : SYLLABATION ETRESYLLABATION . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .185
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .187
7.1. Principe de sonorité . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .188
7.2. Algorithme de syllabation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .197
7.3. Directionalité et syllabation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .224
7.4. Resyllabation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .235
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .245
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .246
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 9
9
CHAPITRE VIII : STRUCTURE SYLLABIQUE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .253
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .255
8.1. Conditions sur la rime . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .258
8.2. Conditions sur l'attaque . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .280
8.3. Filtres . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .297
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .305
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .307
CHAPITRE IX : SANDHI ETCONTRAINTES PHONOTACTIQUES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .311
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .313
9.1. Phonotaxe des séquences labiales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .319
9.2. Phonotaxe des séquences dentales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .323
9.3. Phonotaxe des séquences sonantes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .337
9.4. Phonotaxe des séquences stridentes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .345
9.5. Phonotaxe des séquences arrière . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .352
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .367
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .369
CHAPITRE X : PHONOTAXE ETDOMAINES PROSODIQUES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .371
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .373
10.1. Dissimilation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .377
10.2. Pharyngalisation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .387
Conclusion . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .413
Notes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .415
CONCLUSION GENERALE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .417
REFERENCES BIBLIOGRAPHIQUES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .425
INDEX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .435
TABLEAUX . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .438
TABLE DES MATIERES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .439
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 11
11
Abréviations et symboles
A attaque
Acc. accompli
AI aoriste intensif
C consonne
CBF condition de bonne formation
CES consonne emphatique sous-jacente
cf. confer
CGV condition de généralisation vraie
CPL constriction pharyngo-laryngale
CS condition substantive
CSM condition de structure morphématique
CSS condition de structure syllabique
CSSeg condition de structure segmentale
e.g. exempli gratia, par exemple
E énoncé
fac. facultatif
HS hiérarchie de sonorité
I phrase intonative
IA indice articulatoire
Inacc. inaccompli
i.e. id est, c'est-à-dire
IS indice de sonorité
obl. obligatoire
Ø phrase phonologique
∑ pied
R rime
RRL rétraction de la racine de la langue
s strong, fort
∂ syllabe
SPE Sound Pattern of English
sq et suivantes
ss si et seulement si
SSG Sonority Sequencing Generalization
V voyelle
v. voir
viz. videlicet, à savoir
vs versus
w weak, faible
W mot prosodique
0 - Partie 0 3/04/09 15:07 Page 13
Introduction générale
Description:Publisher: Institut Royal de la Culture AmazighePublication date: 2009Number of pages: 423ISBN: 9954-28-019-7Le présent ouvrage, que nous devons au professeur Ahmed Boukouss, linguiste et Recteur de l’Institut Royal de la Culture Amazighe, est consacré à l’étude de la phonologie de l’amazi