Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen

172 Pages·2016·4.554 MB·Dutch

by  Marieke van der Burgt, Berty Terra, Els van Mechelen-Gevers

Patiëntenvoorlichting
door verpleegkundigen
De stappen naar zelfmanagement
Marieke van der Burgt
Berty Terra
Els van Mechelen-Gevers
Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen
Patiëntenvoorlichting
door verpleegkundigen
De stappen naar zelfmanagement
Marieke van der Burgt
Berty Terra
Els van Mechelen-Gevers
Zesde, ongewijzigde druk
BOHN STAFLEU VAN LOGHUM, HOUTEN
ISBN 978-90-368-1542-0
© 2016 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media BV
Omslagontwerp en basisontwerp binnenwerk: Mariël Lam bno, ’s-Hertogenbosch
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen
in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige
wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën of opnamen, hetzij op enige andere
manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel
16b Auteurswet j° het Besluit van 20 juni 1974, Stb. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit
van 23 augustus 1985, Stb. 471 en artikel 17 Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk
verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB
Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen,
readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever
te wenden.
Samensteller(s) en uitgever zijn zich volledig bewust van hun taak een betrouwbare uitgave
te verzorgen. Niettemin kunnen zij geen aansprakelijkheid aanvaarden voor drukfouten en
andere onjuistheden die eventueel in deze uitgave voorkomen.
NUR 897
Eerste druk, eerste en tweede oplage (titel: Doen wat kan), Elsevier gezondheidszorg, Maarssen
2000 en 2002
Tweede druk (titel: Doen wat kan), Elsevier gezondheidszorg, Maarssen 2004
Derde druk, Elsevier gezondheidszorg, Amsterdam 2010
Vierde en vijfde druk, Reed Business, Amsterdam 2012 en 2015
Zesde (ongewijzigde) druk, Bohn Stafleu van Loghum, Houten 2016
Bohn Stafleu van Loghum
Het Spoor 2
Postbus 246
3990 GA Houten
www.bsl.nl
Voorwoord bij de vijfde,
herziene druk
Patiëntenvoorlichting door verpleegkundigen. De stappen naar zelfmanagement is geschre-
ven voor verpleegkundigen, studenten verpleegkunde en studenten van de opleiding
tot praktijkondersteuner en verpleegkundig specialist. Patiëntenvoorlichting en onder-
steuning van zelfmanagement zijn vanzelfsprekende onderdelen van verpleegkundige
zorg, maar als verpleegkundige interventie zijn ze dikwijls weinig concreet uitgewerkt.
Dit boek geeft verpleegkundigen een praktisch handvat voor individuele voorlich-
ting en ondersteuning van zelfmanagement in de vorm van een stappenreeks die de
patiënt doorloopt. Deze stappenreeks is een vertaling van theorieën over voorlichting
en gedragsverandering naar concrete interventies. In deze uitgave is gekozen voor
een persoonsgerichte en gedragsgerichte benadering. Voorlichting heeft immers tot
doel gezondheidsgedrag en probleemoplossend gedrag te bevorderen, waardoor de
patiënt (beter) kan omgaan met zijn ziekte en beperkingen (zelfmanagement).
Omwille van de herkenbaarheid en bruikbaarheid voor de verpleegkundige prak-
tijk bevat het boek vooral toegepaste theorie met voorbeelden uit de praktijk.
In deze vijfde, herziene druk is er meer aandacht voor de mensen met chronische
gezondheidsproblemen en voor de taken van de verpleegkundige in de langdurige zorg.
Van deze groep patiënten wordt door de zorgverleners, overheid en zorgverzekeraars
meer zelfmanagement verwacht: een reden om ondersteuning van zelfmanagement
van chronisch zieken extra te belichten. Gezamenlijke besluitvorming (shared decision
making) wordt besproken als voorwaarde voor succesvol(le ondersteuning van) zelfma-
nagement. Naast de methodiek van de stappenreeks krijgt motiverende gespreksvoering
aandacht, evenals voorlichting aan mensen met beperkte gezondheidsvaardigheden. Er
wordt verwezen naar verpleegkundige bronnen voor evidence-based handelen.
Digitaal zijn video’s te bekijken van gespreksfragmenten, met een toelichting bij de
interventies van de verpleegkundige. Deze gespreksfragmenten helpen de studenten de
theorie te herkennen in verpleegkundige gesprekken. Dank aan Eva Mangnus, Renske
Mol en Hans Savert, die in de video’s de rollen van verpleegkundige en patiënt hebben
vertolkt. Zij zijn allen als docent verbonden aan Fontys Hogeschool Verpleegkunde.
Het boek is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 1 wordt een overzicht gegeven van
zelfmanagement en ondersteuning daarvan bij chronisch zieken. Dat wordt uiteen-
gezet aan de hand van het zogeheten chronischezorgmodel (chronic care model) en
het ‘Huis van persoonsgerichte zorg’. In hoofdstuk 2 komt de persoonlijke kant van
de patiënt aan bod, voor zover relevant voor voorlichting en ondersteuning van zelf-
management. Hoofdstuk 3 gaat in op het voeren van gesprekken ter ondersteuning
van zelfmanagement. Omdat daarvoor kennis van gedragsverandering nodig is, start
het hoofdstuk met enkele gedragsveranderingsmodellen. Daarin komt ook motive-
rende gespreksvoering aan de orde. De kern van het boek wordt gevormd door de
stappenreeks van gedragsverandering die de patiënt doorloopt. In hoofdstuk 4 tot en
met hoofdstuk 9 wordt aangegeven hoe de verpleegkundige de achtereenvolgende
stappen van de stappenreeks hanteert. In elke stap worden aandachtspunten voor de
analyse en concrete interventies beschreven. In hoofdstuk 10 wordt de coördinatie
en continuïteit van zelfmanagementondersteuning besproken, met inbegrip van de
randvoorwaarden voor persoonsgerichte zorg. Hulpmiddelen voor voorlichting en
ondersteuning van zelfmanagement worden ten slotte in hoofdstuk 11 beschreven.
Degene die voorlichting ontvangt, wordt aangeduid met patiënt. U kunt daarvoor
ook lezen: cliënt, zorgvrager, bewoner. Alleen wanneer de problematiek of context
specifiek over de partner, (andere) familieleden of de mantelzorger gaat, worden
deze woorden gebruikt.
De verpleegkundige wordt aangeduid met zij; de patiënt en anderen worden aan-
geduid met hij, tenzij uit de context duidelijk is dat het om een vrouw gaat.
Ook bij deze druk blijven we de verpleegkundigen en andere deskundigen dankbaar
die hun expertise met ons hebben gedeeld.
Als handreiking aan docenten is een overzichtstabel met de veranderingen en ver-
schuivingen ten opzichte van de vorige druk toegevoegd aan de digitale editie van
deze uitgave. Wij verwachten dat deze herziene versie van Patiëntenvoorlichting door
verpleegkundigen nog beter aansluit bij actuele ontwikkelingen. Opmerkingen, erva-
ringen en suggesties van lezers ter verbetering van het boek zien we graag tegemoet
via het contactadres van de uitgever: [email protected].
Utrecht/Eindhoven, januari 2015
Marieke van der Burgt
Berty Terra
Els van Mechelen-Gevers
Inhoud
Digitaal verder studeren 13
1 Voorlichting en zelfmanagementondersteuning 15
1.1 Inleiding 15
1.2 Begripsverkenning voorlichting en zelfmanagement 16
1.3 Perspectieven 17
1.3.1 Perspectief van de verpleegkundige 17
1.3.2 Perspectief van patiënten en mantelzorgers 18
1.3.3 Gezamenlijke knelpunten 19
1.4 Chronischezorgmodel 20
1.4.1 Productieve interacties tussen patiënt en zorgverlener 21
1.4.2 (Gezondheids)zorgsysteem 22
1.4.3 Maatschappij 24
1.5 Beschouwing 28
2 Persoonlijke bagage 29
2.1 Inleiding 29
2.2 In het leven staan 30
2.2.1 Belangrijke gebeurtenissen 30
2.2.2 Dagelijkse gebeurtenissen 30
2.3 Evenwicht 31
2.3.1 Ervaringen en cognities 31
2.3.2 Gezondheidsvaardigheden 32
2.4 Uit evenwicht 33
2.4.1 Inleiding 33
2.4.2 Reageren op verstoringen (stress- en copingbenadering) 34
2.5 Denkpatronen 42
2.5.1 Denkgewoonten 42
2.5.2 Attributie: zoeken naar oorzaken 42
2.5.3 Denkgewoonten veranderen 44
2.6 Verlies, verdriet en rouw 47
2.6.1 Inleiding 47
2.6.2 Rouwen: ervaringen in het leven met verliezen 48
2.6.3 Steun bieden bij het leven met verlies en verdriet 52
2.7 Manieren om zich iets ‘eigen’ te maken 55
2.7.1 Inleiding 55
2.7.2 Verschillen 56
3 Gesprekken over zelfmanagement 59
3.1 Inleiding 59
3.2 Verpleegkundige ondersteuning van gedragsverandering 59
3.3 Verpleegkundige gespreksvoering 62
3.3.1 Inleiding 62
3.3.2 Leidinggeven aan het gesprek 63
3.3.3 Samenwerking en gezamenlijke besluitvorming 65
3.3.4 Motiverende gespreksvoering 69
3.3.5 De stappenreeks 71
4 De stap Openstaan 73
4.1 Inleiding 73
4.2 Wat speelt er in de stap Openstaan? 74
4.2.1 Contact 74
4.2.2 Behoeften 74
4.2.3 Emoties en verwerking van belastende informatie 75
4.2.4 Omgevingsfactoren 77
4.2.5 De verpleegkundige 77
4.3 Zicht krijgen op de stap Openstaan 78
4.4 Ondersteuning van de stap Openstaan: interventies 79
4.4.1 Contact maken 79
4.4.2 Aansluiten bij behoeften 81
4.4.3 Aansluiten bij de partner of familie 82
4.4.4 Expliciet ruimte bieden voor emoties 82
4.4.5 Samen de agenda opstellen 83
4.4.6 Creëren van gunstige omstandigheden 84
4.4.7 Creëren van een samenwerkingsrelatie 85
5 De stap Begrijpen 87
5.1 Inleiding 87
5.2 Wat speelt er in de stap Begrijpen? 88
5.2.1 Voorkennis 88
5.2.2 Behoefte 89
5.2.3 Drie typen informatie 90
5.2.4 Opnemen van informatie 91
5.2.5 Onthouden van informatie 92
5.3 Zicht krijgen op de stap Begrijpen 93
5.4 Ondersteuning van de stap Begrijpen: interventies 93
5.4.1 Inleiding 93
5.4.2 Voorbereiden: bepalen van doel en aanpak 94
5.4.3 Bevorderen van de interactie 94
5.4.4 Hanteren van de eerste twee B’s: geef informatie die
belangrijk en bruikbaar is 95
5.4.5 Hanteer de derde en vierde B: maak de
informatie begrijpelijk en zorg ervoor dat de
informatie beklijft 96
6 De stap Willen 101
6.1 Inleiding 101
6.2 Wat speelt er in de stap Willen? 102
6.2.1 De determinanten ASE in de stap Willen 102
6.2.2 Attitude 103
6.2.3 Sociale invloed 105
6.2.4 Eigen effectiviteit 107
6.3 Zicht krijgen op de stap Willen 109
6.4 Ondersteuning van de stap Willen: interventies 110
6.4.1 Inleiding 110
6.4.2 Attitude 111
6.4.3 Sociale steun 114
6.4.4 Eigen effectiviteit 118
7 De stap Kunnen 123
7.1 Inleiding 123
7.2 Wat speelt er in de stap Kunnen? 123
7.2.1 Handelingsvaardigheden 123
7.2.2 Praktische problemen: de barrières 124
7.3 Zicht krijgen op de stap Kunnen 125
7.4 Ondersteuning van de stap Kunnen: interventies 126
7.4.1 Inleiding 126
7.4.2 Leren van handelingen 126
7.4.3 Ondersteunen bij praktische problemen 128
7.4.4 Ondersteunen bij problemen in het contact met anderen 129
8 De stap Doen 131
8.1 Inleiding 131
8.2 Wat speelt er in de stap Doen? 131
8.2.1 Inleiding 131
8.2.2 Concrete afspraken 131
8.2.3 Maatwerk, haalbare afspraken 132
8.2.4 Duidelijk nut 132
8.3 Zicht krijgen op de stap Doen 133
8.4 Ondersteunen van de stap Doen: interventies 133
8.4.1 Afspraken 133
8.4.2 Maatwerk, haalbare afspraken 134
8.4.3 Doel (effect) 134
9 De stap Blijven doen 137
9.1 Inleiding 137
9.2 Wat speelt er in de stap Blijven doen? 137
9.2.1 Patroon van niet-volhouden 137
9.2.2 Feedback 137
9.2.3 Korte- en langetermijndoelen 138
9.2.4 Inbouwen in de activiteiten van het dagelijks leven 138
9.2.5 Omgaan met risico’s 139
9.2.6 Omgaan met terugval (attributie van falen) 140
9.2.7 Follow-up 141
9.3 Zicht krijgen op de stap Blijven doen 142
9.4 Ondersteunen van de stap Blijven doen: interventies 142
9.4.1 Inleiding 142
9.4.2 Korte- en langetermijndoelen 143
9.4.3 Bespreken van volhouden 143
9.4.4 Feedback, voordelen 143
9.4.5 Inbouwen in het dagelijks leven 144
9.4.6 Bespreken van risicosituaties 145
9.4.7 Bespreken van terugval 145
9.4.8 Probleemoplossende vaardigheden aanleren voor
zelfmanagement 147
9.4.9 Follow-up 148