Table Of ContentA. RAFIYEV, G. MUHAMMADJONOVA,
N. ALOVUDDINOVA
Ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumta’lim
maktablarining 5-sinfi uchun darslik
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi
nashrga tavsiya etgan
2-nashri
„O‘QITUVCHI“ NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI
TOSHKENT — 2015
UO‘Ê: 372.881:1(075)
811.512.133(075)
KBÊ 81.2 O‘zb–922
R 27
Taqrizchilar: X.Muhiddinova—O‘zDJTU professori, p.f.d.
O.Lafasov—ToshDSHI dotsenti, f.f.n.
G.Eshchonova—Nizomiy nomidagi TDPU dotsenti,
p. f. n.
O.Mo‘minova—O‘zDJTU dotsenti, f.f.n.
L. Yunusova—Toshkent shahridagi 145-maktab
o‘qituvchisi.
L. Xodjayeva—Toshkent shahridagi 180-maktab
o‘qituvchisi.
F. Aydarova—Toshkent shahridagi 6-maktab
o‘qituvchisi.
© A.Rafiyev va b., 2011
ISBN 978-9943-02-863-0 © „O‘qituvchi“ NMIU, 2011
2
I CHÎRÀÊ
I mavzu: MENING VATANIM
(Olmosh. Kishilik va ko‘rsatish olmoshlari)
1- DARS
1-topshiriq. O‘zbekiston Respublikasining xaritasi asosida Vatan
mavzusida suhbatlashing. Unda quyidagi tayanch so‘zlardan foydalaning.
Tayanch so‘zlar: Vatan, joylashgan, poytaxt, shaharlar, tarixiy
obidalar, zamonaviy, bino, rivojlanmoqda, qurilmoqda.
Namuna: — Respublikamiz shaharlarida nimalar barpo etilmoqda?
— Vatanimizda zamonaviy binolar qurilmoqda.
1-mashq. O‘qing, matn mazmunini hikoya qiling va ajratilgan so‘zlar
ishtirokida gaplar tuzing.
3
MENING VATANIM
Mening Vatanim — O‘zbekiston. Men O‘zbekistonda tug‘ildim.
Shunday obod yurtda yashayotganimdan doim faxrlanaman.
Mening Vatanim buyuk olimlar, donishmandlar yurti. U Toshkent,
Samarqand, Buxoro, Xiva kabi tarixiy shaharlari bilan dunyoga
tanilgan. Bu yurtning tabiati juda go‘zal. O‘zbekiston serquyosh
yurt, bu yerda shirin-shakar mevalar yetiladi. Oltin, gaz, ko‘mir
kabi qazilma boyliklari bilan ham mashhur. Bu Vatanda turli
millatlar ahil va farovon yashaydilar. Shuning uchun men
O‘zbekistonimni sevaman.
Lug‘at
obod—áëàãîóñòðîåííûé serquyosh—ñîëíå÷íûé
tarixiy—èñòîðè÷åñêèé shirin-shakar—ñëàäêèé
faxrlanmoq—ãîðäèòüñÿ qazilma boyliklar—ïîëåçíûå
donishmand—ìóäðåö èñêîïàåìûå
tanilmoq—áûòü èçâåñòíûì
SUHBAT
— Komil, sen qayerda tug‘ilgansan?
— Men Toshkentda tug‘ilganman.
— Toshkent haqida gapirib ber.
— Toshkent — O‘zbekistonning poytaxti. U qadimiy va
navqiron shahar. Bu shaharda zamonaviy binolar, go‘zal bog‘lar
ko‘p. ...
— Dono, o‘zing qayerda tug‘ilgansan?
— Men Buxoroda tug‘ilganman.
— Buxoro juda qadimiy shaharmi?
— Ha, Buxoro qadim tarixga ega. Bu shaharda tarixiy
obidalar juda ko‘p. Ko‘plab zamonaviy binolar ham bunyod
etilgan. Buxoroni ko‘rishni ko‘p sayyohlar orzu qiladi.
— O‘zbekistonimizda shunday mashhur shaharlar ko‘p.
4
Bu yurt barchamizniki. Ana shunday tinch va obod Vatanda
tug‘ilib o‘sayotganimizdan baxtiyormiz.
Bilib oling!
Men, sen, u, biz, siz, ular so‘zlari kishilik olmoshlari
bo‘lib, ular birlik va ko‘plikdagi shaxslarni ifodalaydi.
Masalan: Men (I shaxs birlik) o‘quvchiman. Biz (I shaxs
ko‘plik) Vatanimizni sevamiz.
Shu, bu, u, ana, mana, o‘sha, ana shu, mana shu kabi
so‘zlar esa shaxs va narsalarni ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi.
Ular ko‘rsatish olmoshlaridir.
Masalan: Bu — mening maktabim. Mana shu ko‘chada
turaman.
Birlik Ko‘plik
Men Biz
Sen Siz
U Ular
2-mashq. Kishilik va ko‘rsatish olmoshlaridan mosini qo‘yib, gaplarni
ko‘chiring.
1. (Men, biz) O‘zbekiston farzandimiz. 2. Do‘stim (shu,
mana) shaharda tug‘ilgan. 3. (U, biz) mahallamiz obodligi uchun
hissa qo‘shamiz. 4. Vatanimiz chegarasi (ana shu, mana shu)
qishloqdan boshlanadi. 5. (Ular, siz) O‘zbekistonning qaysi
shaharlarida bo‘lgansiz?
5
3-mashq. Rasmlarni kuzating. Berilgan savollarga ko‘rsatish olmosh-
larini qo‘llab javob yozing.
1. Toshkentda qurilgan bu zamonaviy bino qanday nomla-
nadi?
2. Registon majmuasi qaysi shaharda joylashgan?
3. Buxorodagi bu qadimiy obidaning nomini bilasizmi?
4. Xivadagi eng katta tarixiy majmua qanday nomlanadi?
2-topshiriq. She’rni ifodali o‘qing va uning mazmuni asosida savol-
javob qiling.
VATAN
Vatan ko‘kda oyimiz, U qalbda imonimiz,
Ariqlari soyimiz, Eng muqaddas nonimiz.
Quyosh nurin baxsh etgan Kerak bo‘lsa doimo
Biz tug‘ilgan joyimiz! Fido unga jonimiz.
Robiddin Is’hoqov
6
Lug‘at
ko‘kda —íà íåáå imon — ÷åñòü, ñîâåñòü
baxsh etmoq —ïîñâÿòèòü muqaddas — ñâÿùåííûé
qalb — äóøà fido qilmoq —æåðòâîâàòü
Uyga vazifa. „Vatan“ she’rini yod oling.
2- DARS
SUHBAT
— Dono, Mustaqillik bayramini qayerda nishonlading?
— Mustaqillik bayrami kuni Alisher Navoiy nomidagi O‘zbe-
kiston Milliy bog‘iga bordik. U yerda katta tomosha bo‘ldi. Otam
ko‘k, yashil pufaklar olib berdilar. Ularni osmonga uchirdik.
— Sen-chi, bayramda qayerga bording?
— Bobom ikkalamiz shahrimizni sayr qildik. Yangi qurilgan
bino va xiyobonlarni tomosha qildik. Bobom: „Yurtimiz tinch va
obod bo‘lsin!“ — deb duo qildilar.
— Komil, katta bo‘lganimizda biz ham ko‘p ishlar qilamiz,
to‘g‘rimi?
— To‘g‘ri, Dono. Vatanimizni asrab-avaylaymiz, unga sadoqat
bilan xizmat qilamiz.
Inson o‘zligini anglagani, nasl-nasabini chuqur-
roq bilgani sari yuragida Vatanga muhabbat tuyg‘usi
ildiz otib, ulg‘aya boradi.
Islom Karimov
7
Lug‘at
nishonlamoq—îòìå÷àòü o‘zlik—ñàìîñîçíàíèå
sayr qilmoq—ïðîãóëèâàòüñÿ nasl-nasab — çäåñü: ïîêîëåíèå
xiyobon—ñêâåð tuyg‘u—÷óâñòâî
duo qilmoq—áëàãîñëîâëÿòü ulg‘aymoq—âûðàñòàòü
4-mashq. Berilgan so‘zlardan foydalanib, gaplarni to‘ldiring va davom
ettiring.
1. Mening Vatanim ... yurt, uning nomi — ....
2. Barchamiz ... ... bag‘rida o‘sdik, ... .
3. 1-sentabr — O‘zbekiston Respublikasining ... ... .
4. ... obod va ... yurtda yashaymiz.
5. Biz ... ... farzandlarimiz.
Foydalanish uchun so‘zlar: serquyosh, farovon, O‘zbekiston,
shu yurt, ulg‘aydik, Mustaqillik kuni, mustaqil, O‘zbekistonning, biz.
Yodda tuting!
Birlik sondagi men, sen kishilik olmoshlariga -ni, -ning,
-niki qo‘shimchalari qo‘shilganda bitta -n undoshi tushib
qoladi va shunday yoziladi: men + ni > meni, sen + ning
> sening, men + niki > meniki kabi.
Shu, bu, u, o‘sha ko‘rsatish olmoshlariga -ga, -da,
-dan, -day qo‘shimchalari qo‘shilganda o‘zakda bitta n
undoshi orttirilib talaffuz qilinadi va yoziladi: shu + ga >
shunga, u + da > unda, bu + dan > bundan, o‘sha +
day > o‘shanday.
5-mashq. Berilgan so‘z va so‘z birikmalarini to‘g‘ri joylashtirib, gaplar
tuzing.
1) milliy, bog‘ga, bordik, biz, mustaqillik bayrami kuni.
2) O‘zbekiston bayrog‘i, hilpiraydi, ana shu bino tepasida.
8
3) ahil yashaydilar, turli millatlar, yurtimizda.
4) vatan ozodligi uchun, ular, kurashganlar.
5) bizning vatanimizdir, obod yurt, ana shu.
3-topshiriq. Hikoyatni o‘qing. Mazmunini tushuntiring va ona tilingizga
tarjima qiling.
Bir donishmanddan so‘radilar:
— Qayerdan kelyapsiz?
— Vatandan.
— Qayerga ketyapsiz?
— Vatanga.
— Yo‘lingiz qayerda tugaydi?
— Vatanda.
Mustaqil ish. O‘zbekistonning qadimiy obidalari va zamonaviy
binolarini qiyoslab, gaplar tuzing.
9
Muomala odobi
— Do‘stim, sog‘lig‘ing yaxshimi?
— Ha, yaxshi. O‘zing-chi, yaxshimisan?
— Rahmat, yaxshiman. Onang yaxshi yuribdilarmi?
— Rahmat. Onam yaxshilar.
— Mendan salom ayt...
To‘g‘ri talaffuz qiling!
mening mahallam bu qalam
sening uying mana maktab
uning ko‘chasi ana kitob
6-mashq. Maqol va hikmatlarni o‘qing. Ularning mazmunini bilib oling.
1. Vatan ostonadan boshlanadi.
2. Vatanni sevmoq imondandir.
3. Yurt tinchligi — el boyligi.
4. O‘zga yurtda shoh bo‘lguncha, o‘z yurtingda gado bo‘l.
Mavzu yuzasidan savol va topshiriqlar
1. Vatan tushunchasini izohlang.
2. „O‘zbekiston o‘tmishda va bugun“ mavzusida bahs-munozara o‘t-
kazing.
3. O‘z shahar yoki qishlog‘ingizdagi o‘zgarishlar haqida hikoya
qiling.
4. Vatan haqida kishilik va ko‘rsatish olmoshlarini qo‘llab gaplar
tuzing.
10
