otekı tarih

413 Pages·2016·8.43 MB·Turkish

OTEKI
TARİH
TT
OTEKI TARIH-2
MONDROS'TAN İZMİR SUİKASTI DAVASI NA
Ayşe Hür
Öğretmen anne-babanın çocuğu olarak 1956’da Artvin’de doğdu. Urfa,
Nazilli, Edirne’de bulundu, halen İstanbul’da yaşıyor. Memurluk, işçi­
lik, araştırmacılık yaptı. 1986-1992 yılları arasında Boğaziçi Üniversi­
tesi Tarih ve Uluslararası İlişkiler/Siyaset Bilimi bölümlerinde çift ana
dal eğitimi aldı. 2006’da Boğaziçi Üniversitesi Atatürk Enstitüsünde
“Avrupa Birliğinin Tarihle Barışma Politikaları ve Ermeni Meselesi”
üzerine yüksek lisans tezini verdi. Halen aynı enstitüde doktora ça­
lışmasına devam ediyor. Mart 2007-Ağustos 2012 arasında AGOS’un;
Kasım 2007-Mayıs 2012 arasında Taraf gazetesinin tarih sayfalarını
hazırladı. Ağustos 2012’den beri Radikal gazetesinde yazıyor. Dünden
Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (Kültür Bakanlığı ile Tarih Vakfının or­
tak yayını, 1994-1995), İstanbul: An Urban History (Tarih Vakfı Ya­
yınları, 1996), İ.E. Ulagay İlaç Sanayii Türk A.Ş. 100 Yaşında (Kurum
Tarihi Projesi, Tarih Vakfı, 2003), 20. Yüzyıl Dünya ve Türkiye Tari­
hi, (Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2004), Resmi Tarih Tartışmaları/İtti­
hatçılıktan Kemalizm’e (Özgür Üniversite Kitaplığı, 2007), Trabzon’u
Anlamak (İletişim Yayınları, 2009), Modern Türkiye’de Siyasi Düşün­
ce, 9. Cilt, (İletişim Yayınları, 2009) ve Bugünün Bilgileriyle Kemal’in
Türkiyesi, La Turquie Kamâliste (Boyut Yayıncılık, 2012) adlı eserlere
katkıda bulundu.
ÖTEKİ TARİEK2
MONDROS'TAN İZMİR SUİKASTI DAVASI’NA
AYŞE HÜR
PROFİL
© Ayşe Hür
© Profil Yayıncılık
Yazar/ Ayşe Hür
Kitabın Adı / Öteki Tarih-2
Genel Koordinatör / Münir Üstün
Genel Yayın Yönetmeni/ Cem Küçük
Redaksiyon / Aslı Güneş
Kapak Tasarım / Kenan Özcan
iç Tasarım / Adem Şenel
Baskı-Cilt/Kitap Matbaacılık San. veTic. Ltd. Şti.
Davutpaşa Cad. No:123 Kat:1 Topkapı/istanbul
Tel: [phone] Sertifika No:16053
1. Baskı: Ekim 2012
4. Baskı: Şubat 2013
978-975-996-386-6
Kültür Bakanlığı Yayıncılık Sertifika No: 12391
PROFİL: 284
TARİH: 12
PROFİL YAYINCILIK
Çatalçeşme Sk. No: 52 Meriçli Apt. K.3
Cağaloğlu - İSTANBUL
www.profilkitap.com / [email protected]
Tel. [phone] Faks. 0212. 514 45 12
Profil Yayıncılık Maviağaç Kültür Sanat YayıncılıkTic.Ltd.Şti markasıdır.
© Bu kitabın Türkçe yayın haklan Ayşe Hür ve Profil Yaymcılık’a aittir. Yazarın ve yayıncı­
nın izni olmadan herhangi bir formda yaymlanamaz, kopyalanamaz ve çoğaltılamaz. Ancak
kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir.
İÇİNDEKİLER
ÖNSÖZ........................................................................................................................7
MONDROS MÜTAREKESİ................................................................................9
İSTANBUL DİVAN-I HARB İ ÖRFİ YARGILAMALARI.................20
İZMİR’DE İLK KURŞUNU KİM ATTI?.....................................................26
19 MAYIS 1919 NEYİN TARİHİDİR?........................................................37
MUSTAFA KEMAL İTC ÜYESİ MİYDİ?...................................................46
MİLLÎ MÜCADELE DE KÜRTLER................................................................53
MİLLİ MÜCADELE DE TARİKATLARIN ROLÜ..................................64
MİSAK-I MİLLÎ NEDİR, NE DEĞİLDİR?.................................................71
SEVR BÜTÜN KÖTÜLÜKLERİN ANASI’ MIDIR?.............................80
LENİN VE MİLLİYETLER MESELESİ..........................................................93
ERMENİLER VE GÜMRÜ ANTLAŞMASI...............................................101
MUSTAFA SUPHİ’Yİ VE 29 KÂNUN-İ SÂNÎ’Yİ UNUTMA! 107
1921 KOÇGİRİ İSYANI...................................................................................119
ÇERKEZ’ ETHEM: KAHRAMAN MI, HAİN Mİ?.............................126
PAPA EFTİM’İN CEMAATSİZ KİLİSESİ..................................................146
TALAT PAŞA SUİKASTI VE ERMENİLERİN NUREMBERG’İ 153
CEMAL PAŞA’YI KİM ÖLDÜRDÜ?..........................................................165
ENVER PAŞANIN TÜRKİSTAN’DAKİ SONU....................................175
MALTA SÜRGÜNLERİ Nİ NASIL BİLİRSİNİZ?..................................185
MUSTAFA KEMAL’İN ERMENİ KIRIMI’NA DAİR TAVRI 194
KURTULUŞ SAVAŞI MI MİLLÎ MÜCADELE Mİ?..............................201
1922’DE GÜZEL İZMİR’İ KİM YAKTI?...................................................212
5
MUDANYA’DAN LOZAN’A GİDERKEN................................................233
LOZAN BARIŞ ANTLAŞMASI ZAFER Mİ, HEZİMET Mİ?...........241
1923 İZMİR İKTİSAT KONGRESİ............................................................256
İKİNCİ GRUP VE CHP'NİN KURULUŞU.............................................266
KÜRTLERE ÖZERKLİK SÖZÜ VERİLDİ Mİ?.......................................274
ALİ ŞÜKRÜ BEY CİNAYETİ.........................................................................282
DEVLETİN MAKARR-I İDARESİ ANKARA’DIR!............................288
YENİ BİR DÖNEM: CUMHURİYETİN İLANI..................................295
ERMENİ-TÜRKTEÂLÎ CEMİYETİ’NİN NAFİLE ÇABALARI 301
HALİFELİĞİN KALDIRILMASI.................................................................310
RESMÎ TARİHİN HAİNLERİ: 150’LİKLER...........................................323
TERAKKİPERVER CUMHURİYET FIRKASI.......................................331
ŞEYH SAİD İSYANI VE TAKRİR-İ SÜKÜN KANUNU..................336
MUSUL’U NASIL KAYBETTİK?..................................................................343
REJİMİN TERÖR AYGITI: İSTİKLAL MAHKEMELERİ..................351
BU SERPUŞUN ADI ŞAPKADIR!...............................................................360
İZMİR SUİKASTI DAVASI............................................................................369
NUTUK VE GENÇLİĞE HİTABE...............................................................389
DİZİN......................................................................................................................401
ÖNSÖZ
Bu kitapta başta Taraf ve AGOS olmak üzere çeşitli mecrada ya­
yımlanan ya da yayımlanma fırsatı bulamayan tarih yazılarım
var. Kitap, Öteki Tarih /’in (Profil, Ocak 2012) bıraktığı yerden
yani İtilaf Devletleri’yle Osmanlı İmparatorluğu arasında 30 Ekim
1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi’nden başlıyor; resmi ta­
rihçilerin ‘Kurtuluş Savaşı’, benimse ‘Milli Mücadele’ adım ver­
diğim Türk ulus-devletinin kuruluş sürecini içeren yazılarla de­
vam ediyor; askeri zaferin kazanılmasından sonra, kurucu kadrolar
arasında meydana çıkan görüş ayrılıkları ve iktidar mücadelesine
Mustafa Kemal ve yakın kadrosu adına fiili noktayı koyan 1926
tarihli İzmir Suikastı Davası ve sembolik noktayı koyan 1927 ta­
rihli Nutuk'un hikayesi ile bitiyor. Elbette, kitapta bu son derece
karmaşık süreçlerin her aşamasına, her olayına dair bir yazı yok;
ama dönemin genel bir panoramasını çizebildiğimi umuyorum.
1927’den sonra Kemalist kadroların Türk ulus-devletini tahkim
etme ve Batı tipi modernleşme süreçlerini derinleştirme çabalarını
ele alan yazılarımı ise Kasım 2012’de yayımlanacak olan Öteki
Tarih UT te bulabileceksiniz.
îlk kitabın başında tarihçilik anlayışımı uzunca anlatmaya
çalışmıştım, bu yüzden burada tekrar etmiyorum. Bu kitaptaki
7
ÖTEKİ TARİH-2
yazılar da aynen ilk kitaptakiler gibi, ne gerçek anlamda ‘popü­
ler’ yazılar, ne de gerçek anlamda ‘akademik’ yazılar. Dolayısıyla
bazı okurlara ağır veya sıkıcı gelebilir, bazılarına ise bilimsel açı­
dan tatmin edici gelmeyebilir. Yine de her yazının ve kaynakça­
sının o konuda daha derin ve daha kapsamlı okumalara heves
uyandırmasını umuyorum.
Bazı teknik açıklamalar da yapmak istiyorum: Yazılar 1934
Soyadı Kanunu’ndan önceki dönemi kapsadığı için, 1934 sonrası
alınan soyadları, o ismin ilk çıktığı yerde verdim, daha sonra tek­
rarlamadım. Soyadı Kanunu’na yetişemeden hayata veda edenlerin
soyadları doğal olarak yok. Bir ifade eğer bir belgeden alındıysa
(ki bazen kelimesi kelimesine değil bu alıntılar), birinin sözüyse
ya da bir makale adıysa çift tırnak (“) işareti kullandım. Tek tır­
nak (‘) işaretini ise, anlamı dışında kullanılan terimlerde ya da
dikkati çekmek istediğim ifadelerde tercih ettim. ‘Sakallı’ Nured­
din Paşa, ‘Topal’ Osman, ‘Yenibahçeli’ Nail örneklerinde olduğu
gibi lakapları ilk seferinde tek tırnakla yazdım ama daha sonraki
kullanımlarda tek tırnak işaretini kullanmadım. Uzun olmayan
alıntıları paragraf içinde normal punto ile verirken, uzun alıntı­
ları içerlek ve daha küçük punto ile gösterdim.
Bu yazıların bugüne dek yaygın ve örgün eğitim kurumlan,
mecraları, aygıtları tarafından, bize doğru diye belletilenlerin ar­
kasında yeni, farklı bir şey var mı diye bakmaya heves uyandır­
ması umuduyla herkese iyi okumalar diliyorum.
Ayşe Hür
İstanbul, 9 Eylül 2012
8
MONDROS MÜTAREKESİ
Dünyanın yeniden paylaşımından pay almak için 11 Kasım 1914’te
resmen Birinci Dünya Savaşı’na giren Osmanlı İmparatorluğu,
savaş boyunca 10 cephede (Kafkasya, Irak, Filistin-Suriye, Ça­
nakkale, Galiçya, Makedonya, Romanya, Hicaz-Yemen, İran ve
Libya’da) savaşmış, Çanakkale dışındaki tüm cephelerde yenil­
mişti. Ancak, İttihatçı paşaların bu gerçeği idrak etmeleri uzun
süre almıştı. Öyle ki dönemin Posta ve Telgraf Nazırı Hüseyin
Haşim (Sanver) Bey'den öğrendiğimize göre, Enver Paşa Ağustos
1918 başlarında hâlâ Filistin’de bir atağa geçileceğini ve Kudüs’ün
geri alınacağını vaadediyor, Nafıa Nazırı Ali Münif Bey ise En­
ver Paşa’ya, “Ya siz bize yalan söylüyorsunuz, ya da size birileri
yalan söylüyor,” diyordu.
Enver Paşa gerçekle bağını koparmıştı ama eylül ayı boyunca
Avusturya ve Almanya ile durumu müzakere eden Talat Paşa,
dönüş yolunda Almanların diğer müttefiki Bulgaristan orduları­
nın perişan halini görünce, “b..u yedik” demişti. Nitekim Bulga­
ristan, 29 Eylül 1918 günü İtilaf Devletleri’yle ayrı bir anlaşması
imzalayarak savaştan çekildi. Aynı gün Almanlar ABD Başkanı
W. Wilson’a bir barış konferansı toplanmasını önerme kararı aldı­
lar. Bunu İstanbul’daki elçileri Bernstroffa bildirdiler; o da Talat
Paşa’ya iletti. Talat Paşa teklifi memnuniyet verici buldu. Mevcut
kabineyle iyi bir barış yapılmasının mümkün olmadığını bildiğin­
den Enver Paşa, Halil Bey (Menteşe), Dr. Nazım Bey ve Cemal
9