osmanlılarda devlet

302 Pages·1610·8.14 MB·Turkish

OSMANLILARDA
DEVLET - TEEEE
MÜNASEBETLERİ
Dr. İRFAN GÜNDÜZ
Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi
Kelâm ve İslâm Felsefesi Bölümü
öğretim Üyesi
SEHA NEŞRİYAT A.Ş.
MERKEZ ir Selânik Cad. 49/1 Kızılay-ANKARA Tel.: 25 24 43
6UBE Hacıbayram Cad. 12 Ulus-ANKARA Tel.: 12 65 28
6UBE «fc Feyzullah Ef. Sok. 6 Fatih-îst. Tel.: [phone]

SEHA NEŞRİYAT : 10
İlmî Eserler Serisi: 3

İ Ç İ N D E K İ L E R
Kısaltmalar ...................................................... ............ ............ IX
önsüz ............................................. ............................................. XI
I — Kuruluş Döneminde Osmanlı ve Tasavvuf! Müesse-
ler ........... ............................................................................... 1
A — XIII. Asırda Anadolu’nun Umumi Manzarası............ 3
B — tdârî Hayat ve Tarikatlar...................................................... 14
a — Molla Abdullah-ı İlâhî ............................................. 48
b — Emir Buhârî ............................ ............ ............ 53
C — İlmî Hayat ve Tarikatlar ... ............................................. 70
Ç — Askerî Hayat ve Tarikatlar ............................................. 86
D — İktisâdi Hayat ve Tarikatlar............................................. 96
XIX. Asırda Tarikat ve Tekkeler..................................... 115
I — XIX. Asrın Genel Durumu ............................................. 117
A — Yenilik Hareketleri ve Tekkeler ... ................... ... 124
B — Yeniçeri Ocağı’nın İlgâsı ve Tarikatlarla Münâsebeti 133
C — Batılılaşma Gayretleri ve Tekkeler ........... 148
1 — Tanzimat Dönemi ve Tekkeler ........... 156
a — Tanzimat Döneminin Genel Durumu 156
b — Tanzimat ve Tekke Münâsebetleri ... 164
c — Tarikatlarda Bozuluşun Amilleri........ 169
ç — Düşünülen Düzenleyici Tedbirler 180
vn
d — Tarikat îçl Düzenleyici Tedbirler .................... 182
e — Devlet Eli İle Alman Tedbirler............................ 190
f — Tanzimat öncesi Tekkeleri Islâh Tedbirleri 191
g — Tanzimat Sonrası Tekkeleri Islâh Tedbirleri ... 203
2 — Meşrûtiyet Dönemi ve Tekkeler............................ 216
Ç — XIX. Asır Osmanlı Tarihinde Hâlidiyye Tarikatının
Doğuşu ve Gelişmesi............................................................. 23&
a — Mevlânâ Halid-i Bağdadi ..................................... 237
Kitâbiyât ................................................................................................ 257
Karma İndeks ... ... ............ ... ... .................... 269
VIII
K I S A L T M A L A R
Age. : Adı geçen eser OTDT: Osmanlı Tarih De­
a. esr.: Aynı eser yimleri ve Terimleri
Ag. Mak. : Adı geçen makâle OM : Osmanlı Müellifleri
AÜİF: Ankara Üniversitesi s. : Sayfa
İlâhiyat Fakültesi ss. : Sahifeden sahlfeye, sa-
Arş. : Arşivi hifeler arası.
BTT. : Büyük Türkiye Tarihi ŞSA : Şer’î Siciller Arşivi
bkz. : Bakınız TTO : Türk Tarihinde Os­
b. bkz. : Buraya bakınız manlI Asırları
BM: Büyük Mecmû’a TDAD : Türk Dünyası Araş­
BA: Başbakanlık Arşivi tırmaları Dergisi
Bl. : Bölümü TİİT: Türkiye’nin İktisâdi
Cİ. : Cerîde-i İlmiyye ve İçtimâi Tarihi
CS. : Ceride-i Sûfiyye tere. : Tercüme
Çev. : Çeviren TED : Tarih Enstitüsü Dergisi
DİB.: Dlyânet işleri Başkan­ TD : Tarih Dergisi
lığı TMT : Türk Ma’ârif Tarihi
dn. : Dipnot TÇD : Türkiye’de Çağdaş Dü­
DEM : Dîvan Edebiyat Müzesi şünce Tarihi
Göst. yer. : Gösterilen yer TE : Türk Edebiyatı
h. : Hicrî TDED : Türk Dili ve Edebi­
HD : Huzûr Dersleri yatı Dergisi
İA : İslâm Ansiklopedisi TM : Türkiyat Mecmû’ası
İMM : İslâm Medeniyeti Mec~ OTT : Umûmî Türk Tarihine
mû’ası giriş
İÜİF : İstanbul Üniversitesi ÜM: Ülkü Mecmû’ası
İktisat Fakültesi VD : Vakıflar Dergisi
Ktb.: Kütüphanesi Vd. : Ve devamı
KAM: Kubbealtı Akademi Vd. d. : Ve devâmının devâmı
Mecmû’sı Vr.: Varak
OT : OsmanlI Tarihi Yzm.: Yazma
IX

Ö N S Ö Z
-vu>
el-Hamdü li’l-lâhi Rabbi’l-âlemîn. Ve's-salâtü ve's-se-
lâmü afâ Rasûlinâ Muhammedirı ve crlâ âllhi ve eshabihi
ve etbâihi ecma’în.
Kaynağım, Kur'ân-ı Kerîm ve Sünnet-i Seniyye'nin
ruhundan alan İslâm tasavvufu, Muhammedi bir ifâde İle;
«îmandan İslâma, İslâmdan da İhsâna» doğru yükselen
bir mü'minin gönül iklimindeki ma'nevî terakkinin adıdır.
Gaye İslâm Dini'nin bütün saffet ve hassasiyeti ile, «Al­
lah ve Resûlü'nün ahlâkı»na uygun bir biçimde yaşanma­
sıdır.
Bilindiği gibi, İslâm dünyasında tasavvuf; hadîs, fı­
kıh, tefsir v.b. ilimlerin müstakilen zuhurunda olduğu gibi
H. III. (Milâdî IX.) asırda «Zühd» adı altında billûrlaşma­
ğa ve XI. asırdan itibaren de tarikat ve tekkeleri ile teş­
kilâtlanarak İçtimâî bünyedeki yerini almağa başlamış­
tır.
Başlangıcından günümüze kadar tekkelerin toplum
hayatındaki rolü incelendiğinde, bu müesseselerin her
şeyden evvel tebliğ ve irşâdda ehliyetli elemanlar yetiş­
tiren bir eğitim ve öğretim merkezi olduğu görülür. Ce-
XI
miyetin îcâb ve ihtiyaçları, zaman ve zemînin imkânla­
rına göre yetiştirilen insanların cemiyete istikamet ver­
medeki ehemmiyeti açık bir gerçektir.
Tarîkat ve tekkeler üzerinde yapılan çalışmalar ve
yayınlanan monografiler onların birer kolej, medrese ve:
teknik üniversite gibi faaliyet gösterdikleri, kendi pren­
siplerine göre kıvama geldiğine inandıkları kimseleri «ir^
şâd izni»yle cemiyet içerisine salarak, halkla iç-içe bir
anlayışla toplumu yönlendirme ve kendi fikir mihverine;
mâletmeye çalıştıkları anlaşılmaktadır.
Birbirlerinden metod, sistem ve muhteva bakımından'
ayrılan muhtelif tarikatlara mensûb meşâyih ve dervişle­
rin, çevrelerinde hâlelenen feyz ve nüfûz halkası ile rûh.
dünyamızı yönlendirdikleri bilinmektedir.
Tevhîd, yalnızca tek olan Allah'a inanmak değildir.
Aynı zamanda kendi iç dünyâmızdaki tezat ve tenâkuz-
lardan, rûh burkuntularından kurtulmak suretiyle bir iç
istikrar ve itmi’nanına, gönül âhengine kavuşmaktır. Bu.
ölçü ve âhenkten mahrum olan dindann, dini yarım ya­
malak, parça parça şekil ve tezâhürleriyle temsîl etme­
si, hele telkin ve teblîğ etmeye kalkışması, din hakkın-
daki tereddüdleri giderecek yerde yeni yeni şüphelerin;
doğmasına sebep olacaktır.
Anadolu'nun îmân hayatı kâmil insanların başçeki-
ciliğinde İslâmlaşmağa başlamış, teblîğ ve irşâd hizmet­
lerini disiplin altına alan tekke ve zâviyelerle yaygın for­
muna ulaşmıiştır. Tecânüsten mahrûm cemiyetin her ke­
simine anlayacakları. dilden İslâmî fısıldayan sözü-soh-
beti dinlenir sürükleyici şahsiyetler, devlet ve millet ha­
yatının sevk ve idâresinde en mühim rolü oynamışlar­
dır.
Toplumun insiyâtifini eline alarak beşeriyete istikâ­
met vermek ve onlara hedef çizmek, herkesin yapabile­
ceği sıradan bir iş değildir. Kabiliyet, cehd, gayret, hal­
XII