Osmanlı'da İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü - Kemal Beydilli

305 Pages·2013·2.93 MB·Turkish

by  Kemal Beydilli

OSMANLI’DA
İMAMLAR
ve
Bir İmamın Günlüğü
Kemal Beydilli
OSMANLI’DA İMAMLAR
Copyright © Yitik Hazine Yayınları, 2013
Bu eserin tüm yayın hakları Işık Yayıncılık Tic. A.Ş.’ye aittir.
Eserde yer alan metin ve resimlerin Işık Yayıncılık Tic. A.Ş’nin önceden
yazılı izni olmaksızın, elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt
sistemi ile çoğaltılması, yayımlanması ve depolanması yasaktır.
Editör
Mesut ÇELİK - İsmail GENÇ
Görsel Yönetmen
Engin ÇİFTÇİ
Kapak
İhsan DEMİRHAN
Epub
Ahmet KAHRAMANOĞLU
Dijital ISBN
978-605-5129-40-8
Yayın Numarası
86
Basım Yılı
Ekim 2013
Yitik Hazine Yayınları
Bulgurlu Mahallesi Bağcılar Caddesi No: 1
34696 Üsküdar/İSTANBUL
Tel: [phone] Faks: (0216) 522 11 78
www.hazineyayinlari.com – www.yitikhazine.com
[email protected]
facebook.com/kitapkaynagi
Ön Söz
Osmanlı’da İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü adıyla takdim
etmekte olduğumuz bu çalışma, iki kısımdan meydana
gelmektedir. Çalışmanın imamlar ağırlıklı olarak işlenmiş
bulunan birinci kısmı, konu hakkında genel bir değerlendirme
girişimi olup imamlar dışında hatib, müezzin gibi
camiilerdeki diğer cihet sahiblerini de ele almaktadır. Burada,
konu ile ilgili arşivlerimizde mevcud çok sayıdaki belgeden
ve bu belgelere dayanarak yapılan geniş örneklemelerden
hareketle ilk defa genel bir tablonun çıkartılması
amaçlanmaktadır. İmparatorluk dönemindeki bu tablo,
geçmişin muhasebesiyle artık hayatî bir zaruret haline gelen
Cumhuriyet devrindeki kaçınılmaz ve köklü değişimin
sebeplerini gözler önüne sermesi bakımından ayrı bir önem
arz etmektedir. Kitabın sonuna bu konu ile ilgili seçilmiş arşiv
belgelerinden oluşan bir bölüm ilave edilmiş bulunmaktadır.
Çalışmanın ikinci kısmını teşkil eden ve yazarının Cerîde
olarak andığı Günlük, yazma olarak Süleymaniye Kütüphanesi
Zühtü Bey kitapları nr. 453 kaydı altında mahfuz olup şimdiye
kadar dikkati çekmemiş ve dolayısıyla da herhangi bir yerde
kaynak olarak kullanılmamıştır. Bu kısmın ilk bölümünde yer
alan, Soğanağa Mahallesi ve burada oturanlar, camiin imam,
müezzin ve kayyum gibi hizmetlileri ve bunların aileleri
hakkındaki tesbitler, Cerîde’de verilmekte olan bilgilerden
hareketle yapılmış ve arşiv belgeleriyle takviye edilmiştir.
Cerîde’de yer alan bilgilerin kaynak değeri ve
kullanılabilirliği ise ayrıca sorgulanmıştır. İkinci bölüm,
gerekli düzeltme ve açıklamalara dipnotlarında yer verilmek
kaydıyla Cerîde metninin kendisine ayrılmıştır.
İmamlarla ilgili olarak birinci elden kaynaklardan hareketle
yaptığımız bu öncü ve genel mahiyetteki değerlendirmenin
daha geniş ve derin araştırmalara ilham vermesini temenni
ederek, yayımladığımız Cerîde’ye katkıda bulunmasını,
özgün bir eser olan Cerîde’nin ise bu değerlendirmenin
muhtemel zafiyetini tahfif etmesini dilemekteyim.
Çalışma esnasında yardımlarını gördüğüm yakın mesâî
arkadaşlarımdan Feridun Emecen ve Mehmet İpşirli’ye;
Süleymaniye Kütüphânesi’nin yardımsever müdürü Nevzat
Kaya’ya ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi yöneticileri ve
özellikle yüzlerce belgeyi araştırıcının kullanımına özveriyle
sunan arşivimizin değerli mensuplarına, bu çalışmanın
basımını üstlenen Yitik Hazine Yayınları’nın çalışanlarına
teşekkür ederim.
Kemal BEYDİLLİ
BİRİNCİ KISIM
I. Osmanlı Döneminde İmamlar
1. Genel Giriş
Osmanlı Devleti’nde imamlar, Müslüman topluma hizmet
veren kadrolar içinde en geniş yeri işgal eder ve hizmet
sahaları itibariyle de çeşitlilik gösterir. Toplum örgütlenmesi
içinde mahalle imamları ayrı bir konuma sahip olmakla
beraber, sivil ve askerî kesimlerde hizmet vermek üzere özel
ve resmî kimlikleri içinde de geniş bir kitle oluştururlar.
Resmî kimlikleri içinde imamlar, padişah beratı ile hizmete
alınmaları itibariyle Osmanlı devlet sistemi içindeki tabiri ile
askerîden sayılmaktaydılar. Bilindiği üzere ehl-i berât olmak
reâyâyı askerîden ayıran en önemli özellik idi. Berat ile
atanan imam, müezzin ve bir caminin hatibi vazîfe süreleri
müddetince, raiyyet rüsûmu ve avârızdan muaf tutulmuşlardır.
“E’imme ve huteba muktedâ-yı nâs oldukları i‘tibârıyla
rusûm-ı ra‘iyyet ve bilâ-emr-i şerîf tekâlif-i şakka
mutâlebesiyle ta‘addi olunmak hilâf-ı kanûndur.” hükmü bu
1
durumu teyid eden bir örnektir. XVI. yüzyıldaki
uygulamalarda bazı yerlerde müezzin resm-i raiyyet’e tâbi
görünmekle beraber, genelde müezzin, hâfız, mu‘arif ve
kayyum gibi din hizmetlileri aynı muafiyetten istifade ile
avârızdan hariç tutulmuşlardır. Bunlar, vazîfeleri sona
2
erdiğinde tekrar raiyyet olur ve raiyyet rüsûmu öderlerdi.
3
İmamlar; halife, fakih veya molla sıfatlarıyla anılır ve
hizmet verdikleri mescid ve camilerin sair görevlileri için de
geçerli olduğu gibi genelde bu kurumların vakıflarından maaş
(vazîfe) alırlardı. Dolayısıyla vakıflar, bu gibi görevlilere
4
geniş bir iş sahası yaratan kurumlar olarak öne çıkmaktadır.
İmamlar içinde timar sahibi olanlara da rastlanabilmekte;
bazılarına bir takım bağ, bahçe, mezra ve tarlalardan gelen
gelirler tahsis edilebilmekte ve aşağıda belirtileceği gibi sair
değişik kalemlerden de maaşlarının karşılanması söz konusu
olabilmekteydi. Tayinleri genelde vakıf mütevellisinin veya
nazırının teklifi ve bazen mahal kadısı başta olmak üzere
örnekleyeceğimiz çeşitli merciilerin arzı ile gerçekleşmekle
beraber, özellikle mahalle veya köy imamlarının, ahalinin
kabul edebileceği bir şahıs olması öngörülürdü. Kasımpaşa’da
Sururî Mahallesi’ndeki aynı isimli mescidde günde 6 akçe ile
imam olan Salih b. Süleyman’ın imameti kendi rızasıyla aynı
mahalleden Mehmed’e devr etmek (ferâğ ve kasr-ı yed)
istediğinde, adayın her vechle imamete kadir olması yanında
mahallelinin de rızası ve onayının alınmış olduğunun ve
kendisine berat verilmesinin semtin bağlı olduğu Galata
kadısı tarafından arz edilmesi, bu tür uygulamaya bir
5
örnektir. Yine Ayasofya Camii civarında İshak Paşa
Mahallesi ahalisi 41 mühürlü olarak verdikleri arzuhalde,
Hafız Halil’in vefatı ile uhdesinde olan imamet ve hitabet
cihetlerinin, ulûm-ı Arabiyyeye vâkıf, hüsn-i ahlâk ile mevsûf
ve herkesin kendisinden hoşnûd olduğu büyük oğlu Nazif’e
tevcihini istirham etmekteydiler. Nazif’in, Ahırkapı’da İshak
Paşa Mescidi vakfından imamet için günde 9 akçe ve hitabet
için I. Mahmud kütüphanesi vakfından günde 10 akçe vazîfe
6
ile tayininin gerçekleşmiş olduğu anlaşılmaktadır.
Ahalinin onayı ile beratsız olarak imamet hizmetinde
bulunanlar da söz konusu olabilmektedir. Bunlara 16.
yüzyılda namazcı denilmekte olduğu ve resmen imam
7
unvanıyla anılmadıkları bilinmektedir. Bu tür imamlara,
özellikle kırsal kesimde XIX. yüzyılda da rastlanmaktadır:
Nitekim Trabzon’a bağlı Yoros nahiyesi Livari köyünde
beratsız ve hasbî olarak imam ve hatiblik yapmakta olan
Ahmed b. Ömer, tekâlif-i şakka mutalebesiyle ta‘addi
edilmekte olduğuna dair şikâyetini dile getirdiğinde, e‘imme
ve huteba muktedâ-yı nâs olarak kabul edilmelerinden ötürü
8
emr-i şerîf isdarıyla muafiyyetini tescil ettirmiştir. Yine Muş
kazasına bağlı Musyan köyü camii imamı Hüseyin’in bu
şekilde hizmet vermekte ve vergi mutalebesiyle rencide
edilmektedir. Beşiktaş Sarayı bahçesinde rençber olarak
çalışan oğlunun vasıtasıyla imamet ve hitabet cihetlerinin
kendisine tevcihi için berat taleb etmekte ve vergiden
9
muafiyyetini dilemektedir (1844).
Müezzin
Asrın sonlarında bu gibi imamların askerlik hizmetine
celbleri ile ilgili meselelerine aşağıda ayrıca değinilecektir.
Cihetlerin beratsız ifası genelde kabul görmediği ve bir
resmiyyet arzetmediği gibi, beratların saltanat tebeddülünde
tecdidi ve kaybedilmesi halinde de muhakkak surette bir
yenisinin çıkartılması icab etmekteydi. İsdar edilen beratların
10
ise altı ay içinde alınması gerekmekteydi. Tecdid sebebiyle
iade edilen beratlardan arşivlerimizde çok sayıda bulmak ve
bu türdeki örneklemeleri mebzulen yapmak mümkündür.
Mesela, Manisa’da Kara Yunus Mahallesi’ndeki mescidde
günde 5 akçe ile imam olan Mustafa, atîk beratını İstanbul’a
11
getirterek, bu beratı mucebince bir yenisini almıştır.
Reisülküttab Abdullah Efendi’nin Üsküdar’da Kapuağası
Çeşmesi kurbundaki mescidinde, evkafından günde 2 akçe ile
salâ müezzini olan Lutfullah İsmail’in beratı zayiinden ötürü
12
yenilenmiştir. Kayseri’nin Talas köyünde Şah Alioğlu
Camii’nde günde 1 akçe ile imam olan Ahmed b. Abdullah’a
13
zayiinden dolayı yeni bir berat verilmiştir. Evkaf-ı
Hümayun’a mülhak sadr-ı esbak Elhâc Mehmed İzzet Paşa
vakfından günde 30 akçe vazîfe ve senede 18 kuruş
Ramazaniyye ile vaiz ve ders-i âmm-ı Risâle-i Birgivî
cihetlerine mutasarrıf olan Mehmed b. Mustafa’nın, beratını
kaybettiği vakıf mütevellisi tarafından duyurulduğunda,
14
kendisine bir yenisi verilmiştir. Bu tür işlemlerde atîk berât
zuhûr ederse i‘tibâr edilmemesi kaydı düşülmektedir.
Vakıfların zamanla yalnızca kâğıd üzerinde görünür olması
ve gerçek gelirlerini kaybetmeleri neticesinde vazîfelerin
maddi yükünün karşılanması için başka kaynaklar aranmaya
başlanmış ve giderek merkezî idarenin bunlara değişik
kaynaklardan (çeşitli gümrük, mukataa, cizye gelirleri, rusûm
ve vergiler, Selâtin vakıfları, Haremeyn hazinesi, Hazine-i
amire, Evkaf-ı hümayun Nezareti) maaş tahsisi zarureti hâsıl
olmuştur. İmam atamalarında genelde bu hizmeti yerine
getirmek için yeterli donanımda, dolayısıyla dinî bilgilerle
mücehhez ve iyi ahlak sahibi olmak şartları aranmakta, ancak
eğitim durumları için belirli bir kural her zaman için söz
konusu olmamaktaydı. Dolayısıyla imamlık, özellikle küçük
yerleşim birimlerinde ve kırsal kesimde babadan oğula veya
aile bireylerinden teklif edilen birine geçebilmekte; büyük