Table Of ContentSAMMLUNG TUSCULUM
Wissenschaftliche Beratung:
Gerhard Fink, Manfred Fuhrmann, Fritz Graf,
Erik Hornung, Rainer Nickel
MARCUS TULLIUS CICERO
ORATOR
Lateinisch-deutsch
Herausgegeben und übersetzt
von Bernhard Kytzler
ARTEMIS & WINKLER
Auf dem Titeiblalt: Cistophor des Marcus Tullius Cicero,
wohl April 50 v. Chr. in Laodikeia (Phrygien) geprägt.
Staatliche Münzsammlung, München.
Nachzeichnung: Peter Schimmel.
CIP-Titelaufnahme der Deutschen Bibliothek
CICERO, MARCUS TULLIUS:
Orator : lat.-dt. / Marcus Tullius Ciccro.
Ed. Bernhard Kytzler. - 4. Aufl. -
Düsseldorf; Zürich : Artemis und Winkler, 1998
(Sammlung Tusculum)
ISBN 3-7608-1525-1
NE: Kytzler, Bernhard [Hrsg.]
4., durchgesehene Auflage 1998
€> 1988, 1998 Artemis & Winkler Verlag,
Düsseldorf / Zürich
Alle Rechte, einschließlich derjenigen des
auszugsweisen Abdrucks, der photomechanischen
und elektronischen Wiedergabe, vorbehalten.
Druck und Bindung: Laupp & Göbel, Tübingen
Printed in Germany
SIGLA
F = codex Florentinus Magliabecchianus I i, 14
Ρ = codex Vaticanus Palatinus 1469
Ο = codex Ottobonianus 20 $7
L = consensus codicum FPO
A = codex Abrincensis 238
U = codex Β 2, Cornell University, USA
ρ = codex Laurentianus jo, 1
β - codicis Vaticani 1709 man. 3
λ = codicis Laurentiani 50, 18 man. 2
π = codex Laurentianus 50, 31
ε = codex Einsidlensis 307
γ = emendationes selectae codicum mutilorum
interpolatorum
α 1 - emendationes selectae codicum mutilorum
alterius generis
Cicero
Μ. TULLI CICERONIS
ORATOR
Utrum difficilius aut maius esset negare tibi sae-
pius idem roganti an efficere id quod rogares, diu
multumque, Brute, dubitavi. nam et negare ei quem
unice diligerem cuique me carissimum esse sentirem,
praesertim et iusta petenti et praeclara cupienti,
durum admodum mihi videbatur, et suscipere tan-
tam rem quantam non modo facultate consequi dif-
ficile esset sed etiam cogitatione complecti, vix ar-
bitrabar esse eius qui vereretur reprehensionem doc-
torum atque prudentium. / quid enim est maius
quam, cum tanta sit inter oratores bonos dissimili-
tude, iudicare quae sit optima species et quasi fi-
gura dicendi? quod quoniam me saepius rogas, ag-
grediar non tarn perficiundi spe quam experiundi
voluntate. malo enim, cum studio tuo sim obsecutus,
desiderari a te prudentiam meam quam, si id non
fecerim, benevolentiam.
Quaeris igitur idque iam saepius, quod eloquen-
tiae genus probem maxime et quale mihi videatur
illud, quo nihil addi possit, quod ego summum et
perfectissimum iudicem. in quo vereor ne, si id, quod
vis, effecero eumque oratorem, quem quaeris, ex-
pressero, tardem studia multorum, qui desperatione
debilitati experiri id nolent, quod se assequi posse
diffidant. / sed par est omnes omnia experiri, qui
2 tuo om. Ρ 3-6 excerpsit Colum. r. r. ι praef. 28-31
3 vix Ο / nolent codd. et Colum.: nollent Ο: nolint f 4 aut
natura sua del. Sauppe Havet: aut illa codd.: aut del.
Orator 7
ORATOR
Ob es wohl schwieriger und schwerwiegender sei, dich abzu-
weisen, nun du wiederholt dasselbe erbittest, oder aber deine
Bitte zu erfüllen, darüber, Brutus, bin ich lange Zeit schon
sehr im Zweifel gewesen. Denn einerseits einem Manne eine
Absage zu erteilen, den ich besonders hoch schätze und von
dem ich auch weiß, wie sehr ich ihm wert bin, zumal noch,
da er nur Berechtigtes erbinet und Bedeutendes begehrt, das
erschien mir recht hart. Andererseits war ich der Meinung,
eine solche Aufgabe in Angriff zu nehmen, die nicht nur tat-
sächlich zu erfüllen, sondern sogar schon theoretisch zu mei-
stern schwierig ist, sei wohl kaum Sache dessen, der die Kritik
der Fachwelt achtet. Was ist denn schwieriger, als angesichts
so großer Unterschiede selbst zwischen guten Rednern zu ent-
scheiden, welches das Ideal der Beredsamkeit und gewisser-
maßen ihre eigentliche Erscheinungsform ist? Da du mich aber
häufiger darum bittest, will ich mich der Aufgabe unterziehen,
nicht so sehr in der Hoffnung, sie zu bewältigen, als in der
Bereitwilligkeit zu einem Versuche. Wünschte ich doch lieber,
du fändest, wenn ich deinem dringenden Wunsche willfahre, es
fehle mir an Einsicht, als, wenn ich es nicht täte, an gutem
Willen.
Du fragst also - und das schon recht häufig -, welchem
Redestil ich wohl am meisten Beifall schenke, welcher Art mei-
ner Meinung nach der Stil ist, dem nichts mehr hinzugefügt
werden kann, welchen ich also für den höchsten und voll-
kommensten erkläre. Dabei hege ich nun allerdings die Be-
fürchtung, ich könnte, wenn ich deinem Wunsche willfahre
und den von dir gesuchten Redner darstelle, den Eifer vieler
lähmen, die, in ihrer Hoffnungslosigkeit entmutigt, etwas gar
nicht mehr erst versuchen wollen, das erreichen zu können sie
sich nicht zutrauen. Doch ist es billig, daß alle diejenigen alle
Versuche unternehmen, welche große und erstrebenswerte Ziele
Cicero
res magnas et magno opere expetendas concupive-
runt. quodsi quem aut natura sua aut illa praestan-
tis ingenii vis forte deficiet aut minus instructus
erit magnarum artium disciplinis, teneat tarnen eum
cursum, quem poterit! prima enim sequentem hones-
tum est in secundis tertiisque consistere.
Nam in poetis non Homero soli locus est, ut de
Graecis loquar, aut Archilocho aut Sophocli aut
Pindaro, sed horum vel secundis vel etiam infra
secundos. / nec vero Aristotelen in philosophia de-
terruit a scribendo amplitudo Piatonis, nec ipse
Aristoteles admirabili quadam scientia et copia ce-
terorum studia restinxit. / nec solum ab optimis
studiis excellentes viri deterriti non sunt, sed ne opi-
fices quidem se ab artibus suis removerunt, qui aut
Ialysi, quem Rhodi vidimus, non potuerunt aut
Coae Veneris pulchritudinem imitari, nec simulacro
Iovis Olympii aut doryphori statua deterriti reliqui
minus experti sunt, quid efficere aut quo progredi
possent. quorum tanta multitudo fuit, tanta in suo
cuiusque genere laus, ut, cum summa miraremur,
inferiora tarnen probaremus.
In oratoribus vero, Graecis quidem, admirabile
est, quantum inter omnes unus excellat. ac tarnen,
cum esset Demosthenes, multi oratores magni et cla-
ri fuerunt et antea fuerant nec postea defecerunt.
Μ advig Reis: (destituet) (vel (impediat) vel (parum
adiuvabit)) aut illa Heerdegen / nam λ: an L U et Colum. /
soli codd.: sibi Ο / vel secundis FP: in secundis Ο j ab Ρ*
Lambinus: om. FOP'U / statua πβ: statuae LU / quid
codd.: quod Ρ 6 unus om. U / clari et magni Ο / in-
Orator 9
anstreben. Wen aber vielleicht seine Veranlagung im Stich
läßt oder jene Kraft einer außerordentlichen Begabung oder
aber wer nur weniger gut geschult ist in diesen hohen Fertig-
keiten, der behalte dennoch seinen Kurs bei, so gut er es ver-
mag! Wer den ersten Rang erstrebt, der darf in Ehren auch
beim zweiten oder dritten innehalten!
Denn bei den Dichtern gibt es ja nicht nur Raum für Homer
- um von den Griechen zu reden - oder für Archilochos oder
Sophokles oder Pindar, sondern auch für jene, die hinter ihnen
als zweiter Rang oder gar noch unter dem zweiten Rang zurück-
stehen. Auch hat in der Philosophie die Bedeutung Piatons Ari-
stoteles nicht vom Schreiben abgeschreckt - noch hat Aristoteles
selbst mit seiner bewundernswürdigen Wissensfülle den Eifer der
übrigen erstickt. Doch nicht nur in den höchsten Studien ließen
sich die hervorragenden Männer nicht abschrecken - nicht ein-
mal die Künstler haben sich von ihrem Metier abbringen lassen,
obwohl sie die Schönheit des Ialysos (den ich selbst in Rhodos
gesehen habe) oder der Koischen Aphrodite gewiß nicht nach-
ahmen konnten. Auch haben die übrigen sich nicht vom Stand-
bild des Olympischen Zeus oder der Statue des Speerträgers ab-
halten lassen zu versuchen, was sie wohl schaffen und wie weit
sie wohl gelangen könnten. Ihre Zahl ist so groß, ihr Ruhm je-
weils auf dem eigenen Gebiete so bedeutend, daß wir zwar die
Spitzenleistungen mit Bewunderung betrachten, aber auch die
geringeren mit Beifall bedenken.
Bei den Rednern vollends, und zumal bei den Griechen, ragt
unter allen ein Einziger auf erstaunliche Weise hervor. Und
dennoch: obwohl es einen Demosthenes gab, gab es auch noch
viele andere bedeutende und berühmte Redner; es hatte sie
10 Cicero
quare non est, cur eorum, qui se studio eloquentiae
dediderunt, spes infringatur aut languescat indus-
tria. nam neque illud ipsum, quod est optimum,
desperandum est et in praestantibus rebus magna
sunt ea, quae sunt optimis proxima.
7 Atque ego in summo oratore fingendo talem in-
formabo, qualis fortasse nemo fuit. non enim
quaero, quis fuerit, sed quid sit illud, quo nihil esse
possit praestantius, quod in perpetuitate dicendi
non saepe atque haud scio an numquam, in aliqua
autem parte eluceat aliquando, idem apud alios den-
8 sius, apud alios fortasse rarius. / sed ego sic statuo
nihil esse in ullo genere tam pulchrum, quo non
pulchrius id sit, unde illud ut ex ore aliquo quasi
imago exprimatur. quod neque oculis neque auribus
neque ullo sensu percipi potest; cogitatione tantum
et mente complectimur. itaque et Phidiae simula-
cris, quibus nihil in illo genere perfectius videmus,
et iis picturis, quas nominavi, cogitare tamen pos-
? sumus pulchriora. / nec vero ille artifex, cum face-
ret Iovis formam aut Minervae, contemplabatur
aliquem, e quo similitudinem duceret, sed ipsius in
mente insidebat species pulchritudinis eximia quae-
dam, quam intuens in eaque defixus ad illius simili-
tudinem artem et manum dirigebat.
3 Ut igitur in formis et figuris est aliquid perfec-
tum et excellens, cuius ad cogitatam speciem imi-
tando referuntur ea, quae sub oculos ipsa non ca-
fringatur πβε: infringat LU / praestantibus λ: praesenti-
bus LU 7 possit esse π / numquam ε1: unquam LU ε* /
idem FPU: ides: Ο 8 ullo FPU: illo Ο / in quo U /
iis vul%.: his LU / nominavi codd.: notavi U 9 cogita-