Table Of Content“Azərbaycan məktəbi” 2013/4
Pedaqogika
YENİ İNSAN VƏ MÜASİR TƏHSİLİN
PROBLEMLƏRİ
Humeyir Əhmədov
pedaqogika üzrə elmlər doktoru,
professor
Açar sözlər: qloballaşma, modernləşdirmə, paradiqma, müqavimət, təhsil islahatı,
innovasiya.
Ключевые слова: глобализация, модернизация, парадигмы, сопративления,
реформа образования, инновация.
Key words: to globalise, to modernize, paradigm, opposition, educational reforms,
innovation.
Yeni insan və müasir təhsil problem - sibətlərinin formalaşması zəminində mey-
ləri pedaqoji elmi məşğul edən problemli dana gəldi. Bu proses bir neçə əsr çəkdi:
məsələlərdəndir. Bəşəriyyət dəyişən iqtisadi, ənə nəvi cəmiyyətdən (sənayeyə qədərki)
sosial-mədəni və siyasi dəyişikliklərin XIX əsrin birinci yarısındakı, sənaye in-
əhatəsində yaşayır. Nəticədə Yer kürəsində qilabınadək ingilis inqilabı (1640-1642-ci
yaşayan bütün xalqların, millətlərin və illər), Amerika inqilabı (1776-ci il) və böyük
ölkələrin inteqrasiyası qloballaşmanı zəruri Fransa inqilabı (1789-cu il) XVI-XVIII
amillər dən birinə çevirmişdir. əsrlərdə baş verən bu hadisələr Qərbi Av -
“Qlobal” sözü latın dilində “globe” – ropada modernləşmə makroprosesini sürət-
kü rə anlamını verir. Müasir siyasi etimo lo- ləndirdi. Həmin vəziyyət belə xarakterizə
giya “genişəhatəli”, “planetar” və s. kimi yo- olunur:
zulur. Məsələn: qlobal ekoloji problem, qlo- 1. Manifaktura və ya erkən sənaye
bal iqlim dəyişməsi, qlobal ərzaq çatışmaz- dövründə modernləşmə (XVI, XVII əsrin
lığı, qlobal təhlükəsizlik və s. Bu gün ortaları).
mədəniyyətlərin dialoqu, beynəlxalq sülh və 2. Sənayenin inkişafı dövründə mo-
təhlükəsizlik kimi anlayışlar da qloballaşma- dernləşmə (XVII əsrin sonu, XIX əsr).
nın təzahürlərindəndir. 3. Erkən sənayeləşmə dövründən son-
Dünyanın yeni coğrafi kəşfindən sonra rakı modernləşmə, ictimai cəmiyyətin ya-
ənənəvi cəmiyyətdən müasir cəmiyyətə ranması (XX əsrin birinci yarısı).
mak rokeçid prosesi baş verdi. Sosial mə na - 4. İri sənayeləşmədən sonrakı dövrdə
da üç müxtəlif anlamı məlumdur: modernləşmə (XX əsrin ortalarından bu
Qərbi Avropa; günədək).
Şimali Amerika; Modernləşmə dedikdə müasir dövrün
Müasir Avropa. tələblərinə uyğunlaşmaq, yeni tələb və
Qərbi Avropada protestant əmək etika- normalara, texnoloji proseslərə uyğunlaş-
sı bazar iqtisadiyyatı liberal hüquq mü na - maq kimi başa düşülür. Artıq XIV əsrdən
___________________________
51
* 4
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
etibarən dünyada Qərbi Avropanın siyasi və sistemimizin xalqımızın, millətimizin ta-
intellektual təsiri hiss olunmağa başladı. rixinə, mənəviyyatına, ənənələrinə uyğun
XIX əsrin ikinci yarısı, XX əsrin birinci ya - qu rulmasıdır. Doğrudur, bu proses çox mü-
rısında imperiyaların müstəmləkəçilik siya- rək kəbdir. Ona görə də, qarşıya bir vəzifə
səti həyata keçirilirdi. Burada qeyd edə bi- kimi qoyulmuşdur ki, təhsil işçiləri tezliklə
lərik ki, Qərbə yaxınlaşmaya dair I Pyotrun təhsil sistemində işlərin müstəqil Azərbay-
islahatları, Yaponiyada Meydzin inqilabı, canın prinsipləri əsasında qurul masına nail
Türkiyədə M. K. Atatürkün islahatları, Latın olsunlar (1).
Amerikası və Fars körfəzində ərəb ölkə lə- XXI əsrin ilk illərində siyasi və iq-
rinin xammal bazası əsasında qərbləşmə, tisadi sahələrdə Azərbaycanın potensialının
SSRİ-nin sənayeləşməsi, avtoritar rejim - güclənməsi əhalinin rifahının yüksəlməsinin
lərdə və XX əsrin 50-90-cı illərində Cənub- əsas şərtlərindən biri oldu. Qloballaşmaya
Şərqi Asiya ölkələrində modernləşmə və s. istiqamət götürən müasir dövlətlər qarşı sın-
Yaponiya, Koreya və Çinin öz milli xü su - da duran vəzifə beynəlxalq rəqabətə uyğun-
siyyətlərini saxlamaqla müasirləşmə pro- laşmaq bacarığı, ölkənin uğurlu və davamlı
sesində aktiv iştirak edirlər. Bəzi alimlərin inkişafı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Yük-
fikrincə, dünyada gedən modernləşməni iki sək səviyyədə inkişaf etmiş ölkələrin rə qabət
qrup ölkələrə şamil etmək olar: “isti” və üstünlüyü başlıca olaraq yüksək təhsil amili
“soyuq”(avtoritar və demokratik) ölkələrə. ilə müəyyənləşən insan potensialının inki-
Qloballaşma insanlarda təfəkkürün şafı ilə bağlıdır. İndiki zamanda ölkəmizin
yeni reallıqlara uyğunlaşmasını önə çəkir, iqtisadi inkişafının təminatı məhz bu sahə ilə
əhatəli informasiyanı qiymətləndirərək çe- əlaqəlidir. Hazırda ölkəmizdə bütün sahələr-
vik qərar qəbul edən, dövlətin bir sıra vacib də olduğu kimi, təhsil sahəsində də sürətli
sahələrinin perspektivini proqnozlaşdıra dəyişikliklər baş verir. Lakin hələ həll olun-
bilən yeni nəsil kadrların hazırlanmasının malı bir sıra problemlər qalmaqdadır. On-
vacibliyini gündəmə gətirir. Bu şəraitdə ali ların aradan qaldırılması yollarını əv vəlcə-
təhsil sistemi xüsusi funksiya yerinə yetirir. dən müəyyənləşdirmək çətindir. Çünki əldə
Çünki təhsil siyasəti elə şəkildə yenidən olunan yeni biliklər sürətli dəyişikliklər
qurulmalıdır ki, informasiya-texnoloji, tex- baxımından tez bir zamanda əhəmiyyətini
niki, mədəni sahələrdə innovasiya proses lə- itirir və təhsilin paradiqması ona uyğun
rinin genişlənməsi şəraitində düzgün isti qa- olaraq dəyişilir. Məhz bu amilə əsasən
mət götürmək qabiliyyətinə malik mütəxəs- insanların əldə etdiyi ali təhsil bilikləri də
sislər hazırlana bilsin. yeniləşir. Aktual məsələlərdən biri də indiki
Qloballaşmanın dinamikliyini artıran dövrdə universitetlərdə innovativ ideyaların
və ona yeni çalar verən əsas amil informasi- tətbiqi və beynəlxalq rəqabətə davamlılıq
ya texnologiyalarının güclü inkişafıdır. yaratmaqdır. Bunu nəzərə alan dövlətimiz,
Ümummilli lider Heydər Əliyev hələ ötən dünyanın bir çox nüfuzlu ölkələrində olduğu
əsrin 70-ci illərində informasiya texnologi - kimi, ali təhsil sahəsinə də diqqəti daim
yalarının inkişafının insan həyatında mühüm artırır.
dəyişikliklərə səbəb olacağını hiss edərək bu 1999-cu ildə Heydər Əliyev tərəfindən
sahəyə xüsusi diqqət yetirmiş və bugünkü təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının
inkişafın təməlini qoymuşdur. Heydər Əli - təhsil sahəsində İslahat Proqramı”, Azər bay-
yevin təbirincə, dövlət müstəqilliyinin xal - canın vahid Avropa təhsil məkanına daxil
qımıza bəxş etdiyi nemətlərdən biri də təhsil olması bir tərəfdən tədris-təhsil modellərinin
52
“Azərbaycan məktəbi” 2013/4
müasir tələblərə uyğunlaşdırılması, digər nin intensivləşdiyi şəraitdə Azərbaycanın ali
tərəfdən isə formalaşmış təhsil sisteminin təhsil sisteminin modernləşdirilməsinə əsas
etik-mədəni özünəməxsusluğunun qorunma- oldu (1).
sı kimi zərurəti irəli sürdü. Azərbaycan Respublikasının Prezi -
III minilliyin əvvəllərində planetin denti İlham Əliyev demişdir: “Qloballaşma
ictimai-siyasi, iqtisadi, elmi və mədəni təbii prosesdir və yəqin ki, bu proses müəy-
həyatının müxtəlif sahələrində yaranmış yən düzəlişlərlə davam edəcəkdir. Xüsusilə
situasiyanın ciddi təhlili dövrün əsas məz- belə olan halda milli dəyərlərə önəm
mununu təşkil edən qloballaşma konteks- vermək, gənc nəsli milli dəyərlər əsasında
tində aparılır. Söhbət artıq sosial möv cud- tərbiyə etmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Mən
luğun ənənəvi milli dövlət qurumları çər- çox şadam ki, Azərbaycanda milli ənənələr
çivələrinə sığmayan yeni keyfiyyətindən güclənir, möhkəmlənir və bu prosesləri daha
gedir. da sürətləndirmək üçün kompleks tədbirlər
Təhsilə yönəldilən dövlət vəsaitinin görülməlidir. Əlbəttə, təhsil bu işlərdə ən
ilbəil artması Azərbaycan Respublikasının prioritet məsələdir”(1).
Prezidenti İlham Əliyevin təhsili dövlət Son illərdə Azərbaycan Respublika-
siyasətinin əsas prioritetlərindən biri hesab sın da aparılan sosial siyasət bir daha bunu
etməsi ilə birbaşa bağlıdır. “Təhsil əsri” elan təsdiq edir ki, yaxın zamanlarda müəl lim-
edilən XXI əsrdə yüksək intellektə malik ləri m izin sosial vəziyyəti digər qabaqcıl
insan kapitalının formalaşması və güclü iqti- ölkələrdəki həmkarların durumu ilə bərabər-
sadiyyatın qurulmasında onun rolu heç vaxt ləşə cəkdir. Ölkəmizin dinamik inkişaf edən
indiki qədər aktual olmamışdır. Prezident iqtisadi potensialı bunu həyata keçirməyə
İlham Əliyev bununla bağlı deyir: “Biz real zəmin yaradır. Son illərdə hökumətimiz
maddi dəyərlərimizi, iqtisadi potensialımızı tərəfindən pedaqoji işçilərin əmək haqqları-
insan kapitalına çevirməliyik”(1). nın sistemli və mütəmadi şəkildə artırılması
Ulu öndər Heydər Əliyevin təhsil dediklərimizi təsdiq edir.
siyasətini uğurla həyata keçirən Azərbaycan Akademik R.Ə. Mehdiyev “İctimai və
Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev humanitar elmlər: zaman kontekstində ba-
cənablarının diqqət və qayğısı sayəsində xış” məqaləsində yazır: “Qloballaşma, infor-
hazırda təhsil sistemində əsaslı islahatlar masiya texnologiyaları, internetin hökm -
həyata keçirilir, müxtəlif problemlər üzrə 16 ranlığı əsrində dövlətlərdə ictimai-siyasi və
Dövlət Proqramı yerinə yetirilir. Bunlardan humanitar sahələrdə islahatların fəlsəfəsini,
“Azərbaycan Respublikasının ali təhsil cəmiyyətdə rolunu və statusunu köklü
müəssisələrinin Avropa ali təhsil məkanına surətdə dəyişmiş, bu sahədə potensial artıq
inteqrasiyası”, “2009-2013-cü illərdə Azər - strateji resursa çevrilmişdir”(3). Təhsilin
baycan Respublikasının ali təhsil sistemində modernləşdirilməsi milli ənənələr konteks-
islahatlar üzrə Dövlət Proqramı”, “Təhsil tində müstəqil düşüncə predmeti idisə, yeni
sisteminin informasiyalaşdırılması Proqramı mərhələdə islahatların parametrləri müəyyən
(2008-2012-ci illər”, “Elmin inkişafı üzrə dərəcədə Avropa təhsil sistemi tərəfindən
Milli strategiyanın həyata keçirilməsi ilə müəyyən olunur. Azərbaycanın SSRİ tərki-
bağlı Dövlət Proqramı (2009-2015-ci illər)” binə daxil olduğu dövrdə yaranmış elmi-
xüsusi yer tutur. Təhsil sisteminin bütün sa - intellektual, maddi-texniki potensialın in-
hə lərində vəziyyətin təhlili, mühüm fak tor - ven tar laşdırılması, təhsil sisteminin modern-
ların nəzərə alınması qloballaşma prosesləri - ləşdirilməsində optimal strategiyanın seçil-
53
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
məsinə imkan verdi (1). Alimlərin bir qismi belə hesab edir ki,
Ali təhsilin modernləşdirilməsinin müəllimlərimizin bir qrupu öz vəzifələrinin
əsas məqsədi ölkənin ali təhsilinin Avropa öhdəsindən layiqincə gələrək, cəmiyyətdə
təhsil məkanına inteqrasiyası, onun məz- hörmət və ehtiram qazanaraq, işlərində peşə-
mununun Boloniya prosesinin prinsiplərinə kar dırlar. Digər qrup isə indiki təhsil sis-
uyğun qurulması, cəlbediciliyin və rəqabət temini tənqid etməklə kifayətlənirlər.
qabiliyyətinin təmin edilməsi, ölkə iqtisa- Gəlin, bəzi fundamental problemlərə
diy yatının inkişaf tələblərinə uyğun ali nəzər salaq:
təhsilli kadrlara yaranan tələbatın ödə - • İnformasiyanın əsas etibarilə müəl-
nilməsi, habelə informasiya cəmiyyətinin və limin monoloqu şəklində çatdırılması üsulu
müasir biliklərə əsaslanan iqtisadiyyatın köhnəlmişdir;
tələblərinə uyğun olaraq kadr potensialının • sinif-dərs sistemi dinamik inkişafda
yaradılması, əhalinin müasir tələblərə cavab olan dünyanın tələblərindən geri qalır;
verən ali təhsil almaq imkanlarının təmin • şagirdlərin məktəbdə təhsil almaq
edilməsi üçün iqtisadi və sosial baxımdan motivasiyası, müəllimlərin isə öz işinə
səmərəli ali təhsil sisteminin formalaş dırıl- marağı lazımi səviyyədə deyildir.
masıdır. Müasir təhsilin modernləşdirilməsi Ümumtəhsil məktəblərinin fəaliy yəti-
vacibdir. Biz bunu gündəlik işimizdə görü- ni məzunların ali məkəblərə qəbuluna görə
rük və hiss edirik. Amma nə qədər ki, cəmiy- qiymətləndirilməsi prinsipi düz deyil. Nə-
yətdə hər şeyin “maddi dəyərləndirilməsi” zərə alsaq ki, hər il təxminən 100 min şagird
sindromu mövcuddur, şagirdlərin şüurunda ümumtəhsil müəssisələrini bitirir, ali mək-
dönüş yaratmaq çətin olacaqdır. təblərə plan yeri isə bunun dörddə biridir.
Modernləşdirmənin üç əsas məhfum Danılmaz faktdır ki, test üsulu ilə
üzərində aparıldığını qeyd edək: Cəmiyyət, qəbul cəmiyyətdə ali məktəblərə təmənnasız
ictimai şüur və iqtisadiyyat. Əgər bu qəbul aparılması inamını birmənalı şəkildə
sahələrdə modernləşmə baş verməsə, onda təsdiqlədi. Nəzərə almalıyıq ki, orta mək-
bütün aparılan işlər hədər zəhmətdən savayı təbin vəzifəsi vətəndaş yetirməkdən ibarət
bir şey deyildir. Sevindirici haldır ki, hö- olmaqla, onlara digər pillələrdə təhsillərini
kumət və cəmiyyət belə dəyişikliklərin la- davam etdirmək imkanı yaradır. Avropa Bir-
zım olmasını diqqət mərkəzində saxlayır. liyinə daxil olan ölkələrdə məqsəd əhalinin
Lakin orta təhsili modernləşdirməmiş ali 60%-nin ali təhsilli olmasıdır. Qloballaşan
təhsildə aparılan islahatlar varislik, ardıcıllıq dünya bunu tələb edir. Elm və texnika elə
baxımından fayda verməz. sürətlə inkişaf edir ki, artıq orta təhsilli insan
Bir qədər məktəb təhsilinin mövcud çətinliklərlə üzləşməli olur.
vəziyyətinə nəzər salaq. İdeal didaktikaya Bu mənada köhnə təhsil sistemini
hələ nail ola bilməmişik. Şagird özü biliklərə dirçəltmək cəhdlərinin heç bir mənası yox-
elə can atır ki, onun qarşısında heç bir dur. “Ən yaxşı nümunələri kor-koranə şə-
maneə davam gətirə bilmir. Hətta adi bəhanə kil də təkrarlamağa” da lüzum yoxdur! Təh-
olan “işıqlar sönsə” belə, o, mütləq şam sil böhranı, xüsusən orta məktəb təhsili böh-
işığında oxuyacaqdır. ranı inkişaf etmiş bütün ölkələrdə təzahür
İdeal idarəçiliyi belə formalaşdırmaq edir. Üstəlik, istənilən surət həmişə oriji-
olar: idarəçiliyin funksiyaları yerinə yetirilir. naldan pisdir.
Hər kəs bilir ki, nə etməlidir və hər kəs öz Yaxşı təhsil almış adam bir qayda
işini görür, çünki özü bunu istəyir. olaraq həyatda daha uğurlu olur. Bu tezisi
54
“Azərbaycan məktəbi” 2013/4
çox az sayda adam inkar edə bilər. Lakin yoxdur. Bax, problemləri bir-birinə zidd
başqa bir deyim: “ziyalı cəmiyyət daha olan tələbləri eyni bir formulda cəmləməyə
uğurludur” tezisi min dəfə tutarlı və dürüst- imkan verən ziddiyyətlər forma sında təsvir
dür. O, daha çox ixtira edir, daha yaxşı tətbiq etmək buna görə faydalıdır. Də yişmə və mü-
edir, insanlarla dil tapmağı, ünsiyyət qur- qavimətin vəhdəti qanunu ziddiyyətlər for-
mağı və paylaşmağı bacarır..., uğurlu olma- mulunda gizlənir.
ğın konkret amilləri həddən artıq çoxdur. Uşaqlarda istedad, maraq dairəsi, bu
“Yüksək əyarlı” gələcəyə yalnız o və ya digər qabiliyyətin və marağın nə za-
ölkələr nail olacaqlar ki, həmin dövlətin və man üzə çıxacağı, ən yaxşı qavrama ka nal-
ictimai təsisatların birgə səyləri təhsilə yeni ları və yaddaş baxımından çox müxtəlif dir-
yanaşmanın formalaşmasına gətirib çıxa- lər. Təhsildə uşağın fərdi qabiliyyət və ma-
racaq. raqlarının həlledici dərəcədə nəzərə alınması
Hər bir yeni dəyişiklik müqavimət tələb olunur. Onda motivasiya probleminin
qüvvəsi ilə rastlaşır, toqquşur. Hazırda həlli, tədrisə qarşı müqavimətin olmaması,
kurikulum islahatı həyata keçirilir, burada da tamamilə fərqli tədris dinamikası ortaya
müəyyən problemlər var. Kurikulum islahatı çıxır. Lakin eyni zamanda müəyyən təhsil
cəmiyyətdə birmənalı qarşılanmadı. Belə ki, standartlarını, mədəniyyətin ümumiliyini
hamı möcüzə gözləyir, ancaq prosesin işti- qorumaq lazımdır. Yəni burada da ziddiyyət
rakçısı olmaq lazımdır. Burada obyektiv və göz qabağındadır: insanlar mədəniyyətin
subyektiv amillər özünu büruzə verir. Həm daşıyıcıları kimi müxtəlifdirlər, mədəniyyət
müəllimlər, həm də valideynlər islahatlara isə ümumidir. Ona görə də, təhsil sisteminin
hazır olduqlarını nümayiş etdirməlidirlər. yeni paradiqması bu ziddiyyəti aradan
Yalnız o zaman uğur qazanmaq olar. İslaha- qaldırmalıdır. Mədəniyyət standartlarını
tın məqsədi təlim yükünün azaldılmasına və əldən verməmək şərti ilə tədrisin dinamizmi,
nəticəyönümlüyə istiqamətlənmişdir. Dəyiş- forma müxtəlifliyi və mahiyyəti vəhdət
mə və müqavimətin vəhdəti qanunu sosial halına gətirilməlidir. Təhsil müəssisələrinin
sistemlər dəyişdikdə tamamilə aşkar şəkildə müxtəlif formaları, təlim texnologiyaları,
təzahür edir. Məsələn, Le Şatelye prinsipinin fənnə müxtəlif dərəcədə yiyələnməyi nəzər-
təbiətdə təzahürü, mexanikada Nyutonun də tutan külli miqdarda fənn seçimi im kan-
üçüncü qanunu, elektrodinamikada Lorens ları və standart tələblər, “qızıl bilik fondu”
qanunu və s. Enerjinin saxlanması qanunu çərçivəsində imtahanlar keçiril məlidir.
ilə müqayisədə bu formulda ümumiləşdirmə Bu gün müəllimin əsas funksiyası bili-
gücü daha çoxdur. Hətta vaxtı çoxdan çatmış yin mənbəyi, daha dəqiq desək, biliyin car-
və mütərəqqiliyi göz qabağında olan sosial çısı, ikinci əsas funksiyası biliyin nəza rətçisi
islahatlar da müqavimətlə qarşılaşır. Rusiya - olmaqdır. Hər iki funksiya səmərəli yerinə
da təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi, yetirilməlidir. Yaxşı seçilmiş elmi-populyar
vətəndaş cəmiyyətinin yaradılması üçün film, məsələn, dərin sularda üzən balıqlar
atılan addımlar və s. buna parlaq misaldır. haq qında film məktəb müəllimlərinə nisbə-
İslahatlar insan maraqlarına və müqa - tən daha canlı, əyani və maraqlı söhbət açır.
vimətinə zor gücünə üstün gəlmək yolu ilə Eyni sözləri, əslində, bütün dərs mövzuları
yeridilirsə, onda “xəs tə likdən betər dərman” haqqında demək olar. Bütün dərs mövzu la-
əldə olunur. Məqsəd və vəsaitin olduğu, la - rın ı əhatə edən filmlərdən ibarət kitab xa naya
kin müqavimətin, əks-təsirin, qarşı hərəkə tin sahib olmaq da bu qəbildəndir. Üstəgəl ən
nəzərə alınmadığı planların heç bir qiy məti yaxşı müəllim və şagirdlərin video və audio-
55
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi
mühazirələri, üstəgəl dərs mövzuları ilə yətlər tərəfindən təhsil sisteminə pul yatırıl-
bağlı müzakirələrin getdiyi, biliyi yoxlama ması hazırda reklam çarxlarına vəsait yatırıl-
sistemli ixtisaslaşdırılmış saytlar və internet- ma sı qədər təbii və sərfəli vasitəyə çevrilir.
portallar və bütün bu sadalanan funksiyaları Təhsilə yönələn ümumi vəsait axınına döv-
müəllimin üzərindən götürüb onun yükünü lət, sahə in sti tutları, peşəkar özünütənzim lə-
xeyli azaltmaq olar. Yeni təhsil sistemində yən təşkilatlar və xeyriyyə fondları şərait
müəllim bilik yolunun mühəndisinə, fərdi yaradır, vali deynlər də imkan daxilində öz
təhsil trayektoriyası üzrə məsləhətçiyə çev- istəyi ilə bu işə qoşulurlar.
rilir. Mövcud şagird – müəllim münasi bə tin- Ədalət naminə qeyd edək ki, təhsil
dəki nisbəti nəzərə alsaq, belə məsləhətçilər sistemində yeniliklər innovasiya iqtisadiy ya-
standart təhsil sahəsindəki müəllimlərlə tının təşəkkülünun nəticəsi kimi avtomatik
müqayisədə xeyli dərəcədə az tələb olunur. surətdə peyda olmur. Əksinə, innovasiya
Biliklərin hər bir vətəndaş üçün məc- iqtisadiyyatının təşəkkülü layihələndirmə və
buri olan minimum standartları hazır lan ma- onunla bağlı müvafiq təhsil sisteminin
lıdır. Məsələn, hansı sürətlə yazıb-oxumalı, təşəkkülü olmadan mümkün deyildir. Təhsil
“ədəbiyyatın qızıl fondundan” nə qədər, və iqtisadiyyat bir çox baxımdan bir-birini
dövlətin, xalqın, dünyanın tarixindən nə qarşılıqlı surətdə tamamlayır.
qədər məlumatlı olmalı... Həmin bu biliklərə Təhsil sistemi özlüyündə mürəkkəb
nəzarət vasitəsi yaradılmalıdır. Bi liyin zahiri məhsuldur, üstəlik, başqa mürəkkəb ictimai
motivləri yaradılmalı, yüksək səviyyəli təhsil sistemlərlə - iqtisadiyyat, siyasət və sairlərlə
dəbə salınmalıdır. Doğrudur, bu sahədə sıx surətdə bağlıdır. Buna baxmayaraq,
müəyyən işlər görülməyə başlanıb. Lakin insanların yaratdıqları digər sistemlər kimi o
bu, çox cüzidir. Bunun üçün zəruri olan da, ola bilsin, mühəndis təhlilinə, proqno-
bütün vasitələrimiz, ilk növbədə televiziya zuna və sintezinə meyillidir. Metodiki və-
vardır. Daha yüksək standartlar, o cümlədən saitlərə nəzər saldıqda görünür ki, ali təhsil
peşəkar standartlar sahə institut ları, peşəkar müəllimlərinin hazırlığına da fikir verilmə-
özünütənzimləyən təşkilatlar tərəfindən ya- lidir. Mənim prinsipim belədir: çox bilmək
ra dılır. Bu işi onlardan yaxşı heç kəs edə lazım deyil, əsas olanı öyrənmək lazımdır.
bilməz. Hər bir səviyyənin özünün bilik və Məsələn, Pifaqor teoremini, qiymətli ka -
bacarıq standartları olma lıdır. Şagird ali ğızlar bazarını öyrənməyə ehtiyac yoxdur,
məktəbə oxumağa gələndə artıq bir xeyli məktəblilərin həndəsi silsiləni bilməsi kifa-
imtahan vermək təcrübəsi olur (yaxud əlavə yətdir. Çox vaxt müəllim biliyin tək rar layı-
fənlərə, keçdiyi kurslara imtahansız buraxı- cısı və nəzarətçisi kimi çıxış edir. Öz təc-
lır). Məsələn: instrumental səviyyədə tətbiqi rübəmdə, demək olar ki, hər dərsdə mövzu
riyaziyyat, fizika, kimya, texnika, milli ilə bağlı videoçarx və ya film nümayiş
ədəbiyyat, ölkə tarixi, yara dıcılıq səviy - etdirirəm.
yəsin də xüsusi “elektro dina mika”, “yüksək Ali təhsil səviyyəsində qiyabi təhsildə
enerjilər fizikası”, tanışlıq səviyyəsində xü - vəziyyət daha çətindir. Belə ki, tələbələr
susi dilçilik və şeir üslubu kursları. İdeal təh - sərbəst şəkildə tapşırıqları yerinə yetirə
sil sisteminin həyata keçirilməsinin şərti bilmir, çətinlik çəkirlər. Bu, iqtisadiyyatda
inkişaf etmiş innovasiya iqtisadiyyatıdır ki, aşağısəviyyəli mütəxəssislərin yaranmasına
bu da eyni dərəcədə innovasiyalı olan təhsil səbəb olur. Məsələnin kökündə valideyn lə-
sistemindən nəticə lər tələb edəcəkdir. İn - rin mövqeyi durur. Onlar öz uşaqlarına nə-
nova siya iqtisadiy ya tında peşəkar cəmiy- zarət etməyi və onları yüksək keyfiyyətli
56
“Azərbaycan məktəbi” 2013/4
təhsili almağa yönləndirə bilmirlər. Belə bir 3. Гин А. Семь противоречий ново-
problem də var: şəhər və vilayət səviyyəli го образования // Народное образование.
elmi-praktik konfranslarda şagirdlərin işləri 2004. № 8. С. 51.
heç də həmişə obyektiv qiymətləndirilmir. 4. Березина В., Викентьев И.,
Bu da istedadlı uşaqların eksperimental və Модестов С. Детство творческой лично-
tədqiqi işlərə həvəsini azaldır. İnanmaq сти: Встреча с чудом. Наставники. Дос-
istərdim ki, təhsilin müasirləşdirilməsi müs- той ная цель. СПб.: Изд-во Буковс кого,
bət nəticə verəcək və əksinə, daha da dalana 1995.
dirənməyəcək.
Təhsil sistemində müasir dünyanı, Г.Ахмедов
yeni tələbləri və çağırışları üzə çıxar maq,
sabahın və o birigünün tələblərini hiss et- Новый человек и проблемы
mək, duymaq və qiymətləndirmək lazım dır. современного образования
Cəmiyyətin inkişaf səviyyəsi bir sıra iqti-
sadi, siyasi, hüquqi, mənəvi-əxlaqi meyar- Резюме
lar la ölçülsə də gə ləcəyimiz tələb edir ki, bu
meyarlar içəri sində müəllimin nüfuzu əsas Модернизация современного обра-
meyar olsun, müəllim sözü müqəddəs sayıl- зования необходима, мы видим и ощуща-
sın. Lazımi nəticələrə nail olmaq və mü qa- ем это в своей ежедневной работе.
vimət gücünü müəyyənləşdirmək üçün re- Необходимо мотивировать родителей,
surslar dəyərlən dirilməli, təsadüfi olan kə- ведь многие не особо заинтересованы в
silib atılmalı, strategiya və meyarlar, inkişaf широком образовании своих де тей. В
planı hazırlanmalı və təhsilimizin yolu настоящее время радует то, что госу-
konkret müəyyənləşdirilməlidir. дарство и общество пришло к осознанию
Elm və təhsil festivalları, uşaqlar üçün необходимости таких перемен.
təcrübələr nümayiş olunan müxtəlif sərgilər
uşaqların, adətən isə təhsil haqqında geniş H.Ahmadov
təsəvvürü olmayan valideynlərin (hansı ix-
tisas üzrə təhsil barədə) görüş dairəsini ge- New personality and problems of
nişləndirir. Cəmiyyətdə savadlı insanlara, modern education
yüksəkixti saslı mütəxəssislərə tələb art -
dıqca, bu məsələnin də öz həllini lazımi qay- Summary
da sında tapacağına ümid və inam öz yerini
tutacaqdır. In the article it is spoken about mod-
ernization and duties of education. Teachers
Rəyçi: prof. Ə.Ağayev mustn’t be only facilitators but they must
direct students to investigation. Parents
İstifadə edilmiş ədəbiyyat don’t understand their duties and reforms.
1. Azərbaycan müəllimlərinin qurul- Therefore parents must be motivated.
tayları (I-XII). Bakı: Çaşıoğlu, 2008, s.385 Internet recourses should be used creatively.
2. Əhmədov H. Azərbaycan təhsi linin It is also noted that innovations must
inkişaf strategiyası. Bakı: Elm, 2010, s.800 be used to carry fundamental reforms.
57
