Müzik Tarihi

233 Pages·2016·13.7 MB·Turkish

İLHAN MİMAROĞLU
*
MÜZİK TARİHİ
Bilgi Dizisi: 16
Varlık Yayınlan: 385
Beşinci basını: 1995
ISBN 975-434-046-3
Kapak: Ekin Nayır
Ofset hazırlık: Varlık Yayınlan/ Moonstar Grafik
Baskı: Kurtiş Matbaaa
VARLIK YAYINLARI AŞ.
Cağa]oğlu Yokuşu 40/2,34440 Cağaloğlu/ İstanbul
Tel: [phone] - Faks: 512 95 28
İLHAN MİMAROĞLU
Müzik Tarihi
07
Vtartıkvysymlan
YAZARIN ÖBÜR KİTAPLARI:
Amerika Sesleri (Doğuş Basımevi, 1965)
Caz Sanatı (Yenilik Yayınlan, 1958)
Onbir Çağdaş Besteci (Forum Yayınlan, 1961)
Günsüz Günce (Pan Yayıncılık, 1989)
İLK BASKININ ÖNSÖZÜ
İki yüz şu kadar sayfa içinde bir musiki tarihi! Bana sorarsanız çok
uzun. Çok kısa diyecekler de çıkabilir ama. Bir musiki tarihinden ne istedi­
ğine bağlı. Başlangıçlardan bugünlere bütün olayların uzun uzun anlatılma­
sı isteniyorsa, üç yüz şu kadar sayfa yetmez. Olayların ne uzunlukta anlatıl­
masını istediğinize göre, iri ya da ufak birkaç cildi göze almak gerek. Yok,
olayların ana çizgilerini vermekle yetinilecekse birkaç sayfacık bile işe ya­
rar. öylesi de var.
Bir bakıma birkaç sayfacıkla yetindim sayılır. Önemli olayları ana çiz­
gileriyle verdim. Fakat olay anlatmakla kalmadım. Amacım bu değildi. Da­
ha çok, musiki bilincinin evrimi üzerine söz etmek, bu evrimin öyküsünü
anlatmak istedim. Türlü adlar düşündüm bu kitap için. "Musiki Sanatının
Evrimi" dedim; "Musiki Tarihi Üzerine Bir Söyleşi” dedim; "Musikide Ya­
ratış Bilinci Üzerine Bir Deneme" dedim, daha da aşağı indim derken,
"Besteciler Üzerine Bir Sohbet" dedim. Sonuçta gene o yalm, kesin ad bas­
kın çıktı: "Musiki Tarihi".
Yadsmamaz, türlü görünüşleriyle bir musiki tarihi bu. Evre evre ele
alınmış bütün konular, yüzyıllara bölünmüş, anlatışta olayların ve kişilerin
tarih boyunca sıralanışına uyulmuş, genellikle çoğu musiki tarihinin verdi­
ği kalıp biçim gözetilmiş... Bununla birlikte, olayları sıralamakla yetinme­
yip, daha doğrusu olaylar üzerine bilgi vermeyi en aza indirip, musiki tari­
hinin genel anlamına doğru yönelmeyi seçmiş olmam bakımından, bir öğ­
retici kitap, kupkuru bir bilgi kitabı izlenimi veren "Musiki Tarihi" adı be­
ni biraz yadırgatıyor ve "Söyleşi" gibi, "Deneme" gibi daha esnek tanıtımla­
ra doğru eğiyor.
Ne olursa olsun, bu kitap bir ders kitabı değildir; ansiklopedi ödevi
görebilecek bir kitap da değildir. Musiki tarihi okumayı olay bilgisi edin­
mekle bir tutanların bu kitabı okurken yanlarında bir de musiki ansiklope­
disi bulundurmalarım salık verebilirim. Hele, bestecilerin yaşayışlarıyla ilin­
tili olaylardan çoğunlukla uzak durdum. Çünkü, bir sanatçıma varoluşunu
hayatının değil, eserlerinin belirttiği konusundaki yaygın görüşe ben de ka­
tılıyorum, bu bir. İkincisi, sözü edilen her bir bestecinin hem hayatım,
5
hem de yaratıcılığının özelliklerini ve musiki tarihindeki durumunu anlat­
maya kalkmak, anlatıştaki konu bağlantılarını koparırdı; kitabın önceden
çizdiğim genel biçimlendirme içindeki tutarlılığım dağıtırdı; amaç musiki
sanatının evriminden söz etmiş olmaksa, amaçtan uzaklaşılmasına yol açar­
dı.
Bir de dflygusal ilintileri olan konu var karşımda: Bizim musikimiz...
Bu kitap, sanat musikisinden söz etme amacıyla yazılmış olduğu için, baş­
ka Ülkelerin halk musikisine de, bizim halk musikimize de bir yer ayırmak
gerekmezdi Ama bir de Türk sanat musikisi" denen, kiminin de "alatur­
ka" diye adlandırmayı seçtiği bir musiki var. Ondan ne haber? Bu musiki­
den, kitabın başındaki bölümde, eski uygarlıklarının musikisinin anlatıldığı
bölümde söz edilebilirdi. Gerçekte de, yeri orasıdır. Bununla birlikte,
Türk sanat musikisinin olsun, tümüyle İslâm musikisinin olsun, ayn bir
inceleme konusu olduğunu düşünüyorum. İlle de ayn bir incelemeyi gerek­
tirecek bir önem taşıdığı için değil... Yalnızca, toplumumuzun bir gerçeği
olması bakımından... Türk musikisinin batı musikisini etkilemesine gelin­
ce, kimi Avrupa eserinde (bu ara Mozart’ın Türk Marşı"nda, ya da Beet­
hoven’in Dokuzuncu Senfonisi’nin son bölümünde) Mehter musikisi yankı­
larına rastlanması gibi geçici ve yalnız kalmış olgulara genel akımlar için­
de değinilmesi gerekmezdi. Unutmamış olmak için, bu olgudan burada
söz etmek yeter sanırım.
Bir savla, bir taslamayla mı çıkıyorum bu kitapta okuyucu karşısına?
Pek de değil. Dünyada o kadar çok, hem de o kadar iyi musiki tarihleri
var ki, orta Türk okuyucusuna genel bilgileri, genel görüşleri -öznel bir
açıdan bile olsa- aktarmak için yazılmış bir musiki tarihi kitabı, bunların
arasında bir yer edinebileceğini taslayamaz. Yalnızca, bu kitabın bugüne
kadar yurdumuzda yayınlanmış -ister çeviri, ister yazma- bütün musiki
tarihlerinden biraz daha iyi olduğunu söyleyebilirim (bu ne bir başandır,
ne de alçak gönüllülüğe aykırı bir söyleniş, çünkü iyi musiki kitapları bakı­
mından yoksunluğumuz apaçık ortada); bir de, musiki sanatmın en ileri
akımlarına yer vermesi bakımından da bir özelliği var; bununla birlikte bu
da olağanüstü bir şey değil, çünkü 1961 yılında bitirilmiştir.
Bu kitabı okuduktan sonra birkaç kişi -umalım ki biıkaç yüz kişi —
daha sanat musikisiyle ilgilenmeye başlasın, kitap görevini yerine getirmiş
demektir.
İlhan K. MİMAROĞLU
Moda, İstanbul, Ocak, 1961
6
İKİNCİ BASKININ ÖNSÖZÜ
"Musiki Tarihi"ni bundan dokuz yıl önce nasıl yazdığımı unutamam:
Kolaylıkla, istekle, sevinçle. Aradan geçen yıllardan sonra kitabı yeniden
ele aldığımda değiştirilmesi gereken birçok bölüm buldum gerçi, yaptım
da bu değişiklikleri. Ama bunların çoğu, yenilenmesi gereken bilgilerin ge­
rektirdiği değişikliklerdi. Kitabın özünün, tutumunun, biçiminin ve anlatış
özelliklerinin başka olması gerekmiyordu.
Yeniden ele alma fırsatı çıktığında böyle bir kitabı, değil orasında bu­
rasında düzeltmeler, değiştirmeler yapmak, bilemediniz yeni bilgiler ekle­
mek, her şeye yeni baştan girişeceğimi, yeni bir Musiki Tarihi yazmak iste­
yeceğimi sanırdım. Oysa bu gözle okumaya başladığımda dokuz yıl önce
yazmış olduklarımı, bu kitabı yazarken o günlerde kendime çizdiğim sınır­
ların ve gözettiğim amaçların ışığında, yapmış olduğumdan daha iyisini ya­
pabilmenin elimde olmadığını anladım.
Hem sevinerek anladım bunu, hiç olmazsa bugüne kıyasla daha az ol­
gun, daha az yetişmiş olmam gereken yıllarda yaptığım bir çalışmanın ba­
na kıvanç veredurmakta olması nedeniyle; hem de üzülerek, o günlerin ko­
laylığını, isteğini ve sevincini bugün artık bulamayacağım için. Yaşar Nabi
Nayır 1960 yılı sonlarına doğru benden bir musiki tarihi yazmamı istediğin­
de, en çoğundan bir ayda bitireceğimi sanmıştım çalışmamı. Fazla iyimser­
mişim: Üç aylık geceli gündüzlü bir çalışmanın sonucunda çıkmıştı bu kir
tap ortaya. Bu kez, ikinci baskı için düzeltmeler yapmamı istediğinde, on
beş günde bitirebileceğimi sandım bu işi. Bitirebilirdim de. Altı ayda bitir­
dim.
Dedim ya, bir şeyler yitirdim aradan geçen yıllar boyunca. Bu ikinci
baskıya eklediğim tümcelerde, bilgilerde, bölümlerde bu yitirişin nedenleri­
ni sezinleyebilirsiniz. Söyleyeyim isterseniz özet olarak: Türkiye’de sanat
musikisi çalışmalarının yozlaşadurması; daha da önemlisi, bütün dünyada,
batının sanat musikisinin sonunun göründüğünün anlaşılmaya başlaması.
Dokuz yıl önce bu kitabı kolaylıkla, istekle, sevinçle yazarken ya uzağı gö-
remiyordum, ya da gerçek dışı bir dünyada yaşıyordum.
Bir noktaya daha değineyim bu loşa önsözü bitirmeden önce. İlk yaz-
7
dığımda bu kitabı, öz Türkçe kullanmakta aşırılığa gittiğimi söyleyenler ol­
du. Oysa o günler benim görüşüm, ılımlı bir dil kullandığım yolundaydı;
hele ılımlı olmayı bir düşünsel ve eylemsel günah saydığım bu günlerde
baktığımda yeniden dokuz yıl önceye, değil aşın öz Türkçe, aşın OsmanlI­
ca bile sayılabileceğini gördüm yazdıklanmın. Bununla birlikte dil değişikli­
ği yapmadım bu ikinci baskısında kitabın. Kitabı yazılmış olduğu gündeki
diliyle saklamak için değil yalnız, hem de köksel bir öz Türkçecilik çabası­
nın iyice yenilgiye uğramış olduğunu, öz Türkçenin en inançlı savaşçılan-
nın bile ayaklarını denk alma kaygısına kapılmış, demek oluyor ki inançla­
rını yitirmiş, savaşı bırakmış olduklarım gördüğüm için.
İstanbul-New York
Haziran-Aralık 1969
İlhan MİMAROĞLU
8
ÜÇÜNCÜ BASKININ ÖNSÖZÜ
Birkaç gözlem:
1. Kitabın Ok baskısıyla İkincisi arasında dokuz yıl, İkincisiyle üçünctt-
sü arasmda on sekiz yıl geçti. Bu ölçüye göre dördüncü baskı üçüncüden
36 yıl sonra, beşinci baskı dördüncüden 72 yıl sonra yapılacaktır
2. Üçüncü baskıda kitabın adı "Musiki Tarihi" yerine "Müzik Tarihi"
oldu. Gerekçe: Çoğunluğun "musiki" yerine "müzik" demesi. Böylece, Os-
manlıca bir sözcüğün yerini Fransızcası aldığında o sözcük Türkçeleşmiş
oluyor. Çoğunluğun dediğine uyarak değiştirdiğim başka sözcükler de var.
Çoğunluğun ne diyeceğini bilemediği sözcüklerse olduğu gibi duruyor.
3. Kitaba bu kez, her nedense, "Müzik Geçmişbilimi" denmedi. Gide­
rek, kitaptan "betik" diye de söz etmiyoruz. Belki de "betik" sözcüğü hem
de "tezkere" anlamına geldiği için. Yaptığı işe saygısı olan hangi yazar bir
"Müzik Tezkeresi" yazmak ister?
4. Bir kitabı yeni bir baskıyla ortaya çıkarmaktaki amacın, düzeltme­
ler, eklemeler yapmak, önceki baskılarda bulunmayan bilgileri sunmak ol­
duğuna göre, bunların yapılmış olduğuna güvenebilirsiniz. Ya, önceki bas­
kılarda bulunan, ama bu üçüncü baskıya girmemiş bölümler yok mu? Bö­
lümler değil. Orada burada gereksiz birkaç satır. Atılan tek bir bölüm,,
"Diskogfafya" bölümü. Neden? Çünkü o bölümde önereceğim plakların ço­
ğunun, belki de bu kitap baskıya verilmeden, yayından kalkacağını bildi­
ğim için. Bundan önce öyle oldu. Böylece bir diskograiya sunmak, okuyu­
cunun işine yaramaz bir uğraş olup çıkıyor.
Bu üçüncü baskıyı, 1960 yılında bu kitabı yazmamı benden isteyen
Yaşar Nabi Nayır’ın anısına sunuyorum.
İlhan MİMAROĞLU
New York, Ağustos 1987
9