Moderne sociologie

477 Pages·2008·2.24 MB·Dutch

Moderne sociologie
J.A.A. van Doorn & C.J. Lammers
bron
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie.HetSpectrum,Utrecht/Antwerpen1984
(vijftiendedruk)
Zievoorverantwoording:https://www.dbnl.org/tekst/door036mode01_01/colofon.php
Letop:boekenentijdschriftjaargangendiekorterdan140jaargeledenverschenenzijn,kunnen
auteursrechtelijkbeschermdzijn.Welkevormenvangebruikzijntoegestaanvoorditwerkofdelen
ervan,leesjeindegebruiksvoorwaarden.
11
Lijst van tabellen
I.Huwelijkssluitingenenechtscheidingen 68
inNederlandnaarkerkelijkegezindte,
van1960t/m1972
II.Aggregatematrixfor18sessionsof 76
six-mangroups,alltypesofactivity
III.Kijknormenenkijkgewoontenvan 149
leerlingeninheteersteentweedeleerjaar
bijhetLNO,ULOenVHMOuitgezinnen,
waareentelevisietoestelis,naargeslacht
IV.WerkstakingeninNederlandvan 151
1906-1973
V.Instedenwoonachtiggedeeltevande 192
wereldbevolking(inprocenten)
VI.Toenamevandebevolking,de 193
bevolkingsdichtheidendeverstedelijking
inNederlandvan1900tot1970
VII.DeNederlandse 211
beroepsprestige-stratificatie(1953)
VIII.Aantalleerlingenenstudentendat 278
voortgezetofwetenschappelijkonderwijs
ontvangt,uitgedruktinpromillesvande
desbetreffendeNederlandse
bevolkingscategorieën,van1900tot1968
IX.Beroepsniveaueninkomenvaneen 316
steekproefuitdeNederlandsebevolking,
in1971
X.Studentenaanuniversiteitenen 320
hogescholeninNederlandnaarsociale
herkomst,1936tot1970
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
13
Voorwoord bij de herziene dertiende druk*
Ditvoorwoordbijdedertiendedrukdienttegelijkalseennawoordbijdetwaalf
voorafgaandedrukken.Voorheteerstimmersistoteenherzieningbesloten.Dit
scheptdekanseenbescheidenevaluatieuittevoeren,wattrouwenstochnoodzakelijk
isvooreengoedgefundeerdeaanpassing.Dieaanpassingisinderdaadingrijpend
geweest.Zijwasnodigalléénalomdeinformatieveladingvanhetboek,metname
voorwatbetreftliteratuurverwijzingen,voorbeeldenentabellenmateriaal,te
actualiseren.Methetooghieropisbijv.deWegwijzerindesociologischeliteratuur
geheelomgewerktenduchtiguitgebreid;voortswerdaanelkvandehoofdstukken
eenkortAanvullendcommentaartoegevoegd.metverwijzingnaarnieuwegegevens
enpublikaties,enwerdennagenoegalletabellendoornieuwevervangen;tenslotte
isdeliteratuurlijst,aansluitendbijhetvernieuwdenotenapparaat,aanzienlijkmeer
uptodategemaakt.
Indetweedeplaatsisdetekstaangepastopplaatsenwaardeuiteenzettingen
duidelijkachterhaaldwarendanwelaangerechtvaardigdekritiekblootstonden.Dit
geldtmetnamevoorhoofdstukIII11.enhoofdstukVIII,envoordehoofdstukkenXIII
enXIV,dienogalwatzwakkegedeeltenbevattenenomeenbetereordeningvanhet
gebodenevroegen.
Indederdeplaatsishetinleidendedeel-hoofdstukI-geheelherschreven.Voor
eentekstdiebedoeldisalseeneerstekennismakingbleekdithoofdstukteabstract
ensloothetteweinigaanbijonzelatereuiteenzettingen.
Eenenanderrechtvaardigtinderdaadtesprekenvaneen‘herziene’editie.Niettemin
isergeensprakevaneenvolledigeherziening.Hetbleekeenonmogelijkeopgave
hetboekzoteherredigerendathetdeontwikkelingvanhetvakindeafgelopen
vijftienjaaradequaatzouweerspiegelenenzoveelmogelijkintegreren.Pogingen
totalgeheleherziening,doordeauteursreedsin1966en1967ondernomen,liepen
opeenmislukkinguit.Infeiteisdeopgavethansnogmoeilijker;alleeneenvolledig
herschrijvenvanhetboekzoueenbevredigendeoplossingbieden.Watnuwordt
aangeboden
1 Zievoordeaantekeningen,doorlopendgenummerd,blz.418,e.v.
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
14
ishetbestmogelijke:eeningrotetrekkenaangepaste,gedeeltelijkgestroomlijnde
eninonderdelenvernieuwdetekst,metvolledigbehoudvandeaanvankelijkgekozen
opzet.
Dehandhavingvandetotaal-opzetenhetdaarinverwerktestelselvanbegrippenen
onderscheidingenvraagtoverigenswelomeenverantwoording.Ishetnietzo,dat
juistdieopzetonderdedrukiskomentestaanvandeontwikkelingenindesociologie
gedurendehetafgelopendecennium?Isernieteeneigenstandigemacro-sociologie
totontplooiinggekomendieduidelijkafsteekttegenhetstreveninditboek
gedemonstreerd,omvanuithetmicro-niveauvantussenmenselijkeactiesenrelaties
geleidelijkopteklimmennaarmeersamengesteldesocialeverschijnselen?Kan
werkelijkdepretentieuithetvoorwoordbijdeeerstedruknogwordenvolgehouden,
dat‘demodernesociologie...eenconvergentieinhetsociologischdenkenen
onderzoeken(vertoont)dietotgeïntegreerdwetenschapssysteembegintteleiden’?
Enishettenslottenietzodathetboeknaalleactivismeenpolitiseringinsociologische
kringwelbijzondersterkdeindrukmaaktvaneen‘technisch’en‘kleurloos’werkstuk
datalleendaaromalweiniganimeert?
Wijonderkennendebezwarenenwijhebbenzeoverwogen.Waaromwijniettemin
totdeconclusiezijngekomendathandhavingvandeopzetenstrekkingvanModerne
Sociologieverdedigbaaris,zullenwijthanskorttoelichten.
Teneerste:deuitbouwvaneenafzonderlijkemacro-sociologieiseenfeit.Diverse
sociologenzijnnaarvorengekomendiezich,somsvanafdeaanvang,somsinhun
laterewerkzaamheid,bewustopdeontrafelingvangrotestructurenenzelfsvanhele
maatschappijenrichten.Omer,terillustratie,eenpaartenoemen,vermeldenwein
alfabetischevolgorde:DanielBell,RalfDahrendorf,SamuelEisenstadt,Amitai
Etzioni,JohanGaltung,JürgenHabermas,SeymourMartinLipset,C.WrightMills,
BarringtonMoore,EdwardShilsenAlainTouraine.Hunwerkisuitdehoofdstroom
vanhetvaknietmeerwegtedenken;inhunoriëntatievertegenwoordigenzij,bij
alleverschilleninpolitiekeenmaatschappelijkevoorkeuren,eenrenaissancevan
deklassieketraditiedieimmersinhogematemacro-sociologischgerichtwas.
Dathunwerkmaarzeertendeleindevolgendetekstwordt
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
15
gereflecteerd,moetnietalleenwordenverklaarduitdegenoemdeonmogelijkheid
ditallesteverwerken.Hetisooknietraadzaamdittedoen:allereerstnietomdateen
kennismakingmetdesociologiezichnaaronzemeningomdidactischeredenen‘van
kleinnaargroot’dienttebewegen,d.w.z.vanvertrouwduitonmiddellijkeervaring
vandelezernaarververwijderdenabstract;voortsnietomdathetintroducerenvan
juistdezesociologeneenuiterstonsamenhangendbeeldvanhetvakzouopleveren.
Wáárzijtersprakekomen,zijnzeingepastinhetdooronsgekozenkader.Ditnu
leidtmeteentothettweedebezwaar:ModerneSociologiesuggereerthetbestaanvan
eensoort‘eenheidssociologie’terwijlde(her)ontdekkingvanhetafgelopendecennium
nujuistisgeweesthetnaastelkaarbestaanvanverschillendeinterpretatiewijzen,
paradigmataenstromingen.Tenoemenvallenoudererichtingenalspositivisme-
thansweerherontdekt-,functionalismeensymbolischinteractionisme,ennieuwe
zoalsdeconflictsociologie,hetneo-marxismeendediversemaatschappij-kritische
stromingen.
Wijgevenvolmondigtoedatdezegangvanzakenintegenspraakismetdeboven
geciteerdeverwachtingvandegroeinaareenmeergeïntegreerdesociologie.Wij
achtenonsook overtuigdvandezinvolheidvanhetbestaanvanmeerdere
perspectievennaastelkaar,alwashetmaaromdoodlopendewegensprongsgewijs
voornieuweroutestekunnenverwisselen-eenstrategiewaarvandevruchtbaarheid
doorbijv.Kuhnvoldoendeisaangewezen.2..
Wijstellenerniettemintegenoverdateenuiteenvallenvandesociologievolledig
onaanvaardbaaris.Bovendien:dathiervaninwerkelijkheidooknauwelijkssprake
is.Demeestebelangrijkesociologischevariantenkennennogsteedseen
gemeenschappelijke‘onderstroom’,gekenmerktdoorwatWipplerheeftgenoemd
het‘empirisch-theoretischwetenschapsprogramma’3.,datenerzijdsuitdrukkelijk
afstandneemttotexclusievebindingaanéénbepaaldverklaringsprincipe,anderzijds
eendoelbewustestrakkekoppelingvandesociologiebeoefeningaanéén
maatschappijvisieafwijst.ModerneSociologiewilminofmeerrepresentatiefzijn
voordiealgemene‘onderstroom’vanhetvak.Hetboekmaakt,opzijnmanier,
natuurlijkookeenkeuze,maargepoogdwordtdezekeuzezoveelmogelijkopente
houdennaardiversespecifiekevariantenbinnendesociologie.Erwordt
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
16
bovendienvanuitgegaandatjuistdebeginnendesocioloog-envoorhemishetboek
allereerstbedoeld-eclectischtewerkzalgaan,d.w.z.bijzijneersteschredenophet
gebiedvansociaalonderzoekgeneigdzalzijngebruiktemakenvanalleinzichten
welkehijkanontlenenaann'importewelkestroming.Wiezichnaderhand‘herkent’
ineenzeerspecifiekeinterpretatiewijze,isvrijdezetekiezen;deauteursvaneen
algemeneinleidingmoetwordengevraagdgeenkeuzeopteleggen.
ModerneSociologieisweleenseenproevegenoemdvan‘analytische’sociologie.4.
Afgaandophetindebetreffendeliteratuurgegevensignalementvandeze‘stroming’,
kloptdezekarakteriseringwel.Maarookalzouhierinderdaadsprakezijnvaneen
afzonderlijkeenduidelijkaftegrenzensociologischevariant-watwijernstig
betwijfelen-,dannógiszijnaaronzemeningdemeestopene.Wellichtschietzijte
kortinhetaanbiedenvanbijv.historisch-sociologischinzicht-eenzekere
‘tijdloosheid’kannietwordenontkend-,maarerstaattegenoverdatzijdezeen
dergelijkemogelijkhedentotuitbouwnergensafsluit.
Komenwethanstothetderdeenlaatsteverwijt,danzienweonsgeconfronteerd
metdeaantijgingdathetboekeenspecimenisvande‘burgerlijke’
sociologie-opvatting5.omdathetgeenkritischemaatschappijvisieverraadtenderhalve
debestaandeverhoudingenindekaartspeelt.
Wijachtenditverwijtonbewezen.Nemenwealsvoorbeeldonzebehandelingvan
dediversemechanismenvansocialecontrolewaardoorsocialeevenwichtstoestanden
wordengehandhaafd.Hetismogelijkdezemechanismenindewerkelijkheidte
bestuderen,zoalsdoordiversesociologenookisgedaan.6.Daarmeeisechterop
zichzelfnoggeenenkeloordeeluitgesprokenoverdemaatschappelijkevoorkeurtot
handhavenofafschaffenvandezebeheersingstechnieken.Menkanvolstaanmetaan
tetonendatbepaaldemechanismennoghunwerkinguitoefenendanweluitgesleten
raken;inbeidegevallenblijftmenbijhetconstaterenvanfeiten.Waardebetrokken
auteurniettemineenbepaaldevoorkeuraandedaglegt,staathetdelezervrijdeze
appreciatieovertenemenofteverwerpen,losvandefeitelijkeanalyse.
Bovendienhebbenwijinhetlaatstedeelvanonsboeknadrukkelijkgestelddat
diezelfdemechanismeneveneenssocialeveranderingkunnenbevorderen,resp.dat
hunfalender-
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
17
gelijkeveranderingteweegbrengt.Inditverbandishetopmerkelijkdatiemandals
Reckmanindeeerstedrukvanzijnboekoversocialeactieonzebenaderingheeft
overgenomen.7.Alsdesocialecontrolemechanismenzowelstabiliteitalsverandering
teweegkunnenbrengen,aldusReckman,danzijndátde‘scharnierenvoordeomkeer’
waaropsocialeactiehetgemuntheeft.
Kortom:menkanzo'nindelinginsocialecontrolemechanismenzowelhanteren
omaangrijpingspuntentelokaliserenvanactiesteraantastingvanhethuidigebestel
alsomvasttestellenopwelkepuntenditbestelverstevigingbehoeft.Dezelfdestudies
kunnen,zomendatwil,ammunitieaandragenvoorbeidepartijen.
ModerneSociologie,zoheefteencollegaeensopgemerkt,laatzichvoorallezen‘als
eenberedeneerdlexicon’.8.Hetisiniedergevalvaakopdiewijzegebruikt.Invele,
zonietdemeesteNederlandsesociologischepublikatieskomtmenwelverwijzingen
naarhetboektegen,waarbijhetmeestalgaatomhetdefiniërenvanbegrippenals
‘cultuur’,‘ideologie’,‘rol’,‘socialeafstand’endergelijke.Ineenaantalgevallenis
getrachteenbelangrijkdeelvanhetanalytischinstrumentariumsystematischvoor
bepaaldonderzoektegebruiken.9.Debelangstellingvoorhetboek,indeafgelopen
vijftienjaarnietofnauwelijksafgenomen,isvooronseenextraredendegekozen
benaderingswijzetehandhaven.Hetzouechtervanparmantigheidgetuigentemenen
datModerneSociologieopzichzelfkanstaan.WatinhetVoorwoordbijde
voorgaandedrukkenisgezegd,geldtmeerdanooit:‘Dewerkelijkgeïnteresseerde
lezerkangeenbetereraadwordengegevendannakennismakingmethetnavolgende
ijlingsanderesociologischeliteratuurterhandtenemen.’Wijhopendatditboek
hiertoezalstimuleren.
augustus1975
J.A.A.vanDoorn
C.J.Lammers
GaarnebetuigenwijonzeerkentelijkheidjegensdeherenE.Abma,C.Boekestijn,
J.H.F.M.Crabbendam,G.Dekker,J.M.F.Jaspars,L.Laeyendecker,L.Rademaker
enC.E.Vervoortvoorhunadviezenterzakevanbepaaldeon-
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
18
derdelenvandetekstofliteratuurverwijzingen,jegensdeherenG.A.IrwinenH.A.A.
Mollemanvoorhetonsterpublikatiebeschikbaarstellenvangegevensuithun
participatie-onderzoekenjegensmej.P.L.Meursvoorhetverrichtenvandiverse
hand-enspandienstentenbehoevevandezemoderniseringvanModerneSociologie.
Eindnoten:
* Devolledigebronvermeldingistevindeninde‘lijstvanaangehaaldepublikaties’(pags.437
e.v.).
1. VooralnaaraanleidingvandekritiekvanDeSitter(1962)15e.v.
2. Kuhn(1970);zievoortsdediscussiesinDeBoerenKöbben(1974)
3. Wippler(1973)270-278.
4. Goddijne.a.(1971)232;minofmeerimplicieteveneensinKuiper(1974)8.
5. ZobijTellegen(1969)27.
6. Baan(1965)hfdst.X;Dekker(1965)hfdst.III;VanDoorn(1964)110-130.
7. Reckman(1971)30e.v.
8. Goudsblom(1974)83.
9. Vervoort(1959);Lammers(1963);Dekker(1965);Baan(1965);Tiemstra(1965).
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
19
Eerste deel
Het kader
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie
20
Hoofdstuk I
Sociologie en sociale werkelijkheid
I. Een brief schrijven
Wieeenbriefschrijft,communiceertmeteenander.Hijlegtzijngedachtenen
gevoelens,zijnbedoelingenenervaringenvast,nietomdezetebewaren-zoalsde
dagboekschrijver-,maaromzeovertedragen.Delezervandebriefisinhet
bewustzijnvandeschrijveraanwezig:wáthijschrijftenhóehijzichuitdruktwordt
nietalleendoorhem,maarookdoordetoekomstigelezerbepaald.
Brievenschrijvenisduseenactiviteittussenmensen,d.w.z.eensocialeactiviteit,
metdeschrijverindemeestactieverol,delezermeerpassief,maartochnietzó
passiefdatzijnbestaangeeninvloedheeftopdeactiviteitvandeschrijver.De
briefschrijverdruktzichimmersnietalleenuit,maaranticipeertopreactiesdiehij
doorzijnschrijvenhooptuittelokken.Hijverwachttenminstekennisnemingvan
debrief,vaakookeenantwoord,somseenhandelingvandelezer:eenbezoek
afleggen,geldovermaken,zichergensmelden,eenspreekbeurtvervullen,eencontract
tekenen.Delezerervaartbrievendanooknietalseen‘expressie’,maaralseen
‘boodschap’,aanhempersoonlijkgericht.
Dieboodschapmoethijontraadselen.Hiertoemoethijbeschikkenoverkennis
vandezelfdetaalalswaarvandeschrijverzichheeftbediend.Hijmoetbovendien
instaatzijndebedoelingenvandeschrijvertebegrijpen,hetgeenzoweldoorde
vorm-bijv.ambtelijketaal-alsdoordeinhoud-bijv.specialistenjargon-kan
wordenbelemmerd.
Nukunnenbrieveneenuiterstpersoonlijkkarakterdragendanweluiterst
onpersoonlijkaandoen,zózeerdatzijhetkenmerkvande‘normale’briefverliezen
entoteen‘biljet’,‘oproep’,‘circulaire’of‘folder’worden.Hunboodschapricht
zichdankennelijkniettotéénpersoon,maartoteencategorievanmensen,een
publiek:belastingbetalers,verenigingsleden,verkeersdeelnemers,buurtbewoners,
potentiëlekopersofkiezers.
Tochheeftookdemeestpersoonlijkebriefvrijwelaltijdeenaantal
standaardkenmerken,allereerstnaaruiterlijkevorm-
J.A.A.vanDoorn&C.J.Lammers,Modernesociologie