Table Of ContentTANZİMAT
TANZİMAT
i
Yüzüncü yıldönümü münasebeti!e
İM V.
19 4 0
İSTAisiBUL
MAARİF MATBAASI
Mustafa Reşit Paşa
Tanzimat harekciinin başı.
A
3 teşrinisani 1939 da Tanzimat, yüz yılını dolduracaktı. Tahlile
bugün de muhtaç olan yürüme ve durmalarile millî davamızın mühim
safhalarından biri olan, tarihimizin bu hamlesini, düşünerek anmak
ve anarak düşünmek vazifemizdi. Bu mevzuda zaten çalışmış olması
iktiza eden ilim kurumlarımıza emeklerini yazı ile tesbit etmelerini
ricada isabet olacağını gördüm ve şu tezkereleri yazdım:
TÜRK TARİH KURUMU SAYIN BAŞKANLiCiNA
Tüı'kiyede Tanzimat ilânının yüzüncü yıldönümü 3 lle§ı-inisani 1939 tarihine tesadüf
etmektedir. Türkiyenin garplılaşma tariıhinde ehemımiyetH bir dönüm noktası olan bu
vak’aya Kurumumızea neşredilmekte olan «Belleten» in bir nüshasının aynlmasmı ye bil
hassa bazı makalelerin de eski ıslahat teşebbüsleri ile Türlüye Cümhuriyetinin inkılâp ham
leleri arasında yapılacak mukayeselere ^tahsisini faydalı görmekteyim.
Bu maksatla Tanzimatın safihaları ile neticelerini toplu olarak gösteren ve orijinal
vesikalarla bu devrin bellifba§lı şahsiyellerine ait biyografileri ihtiva eden biı-er kitabın
hazırlanması ve neşri İstanbul Üniversitesi Rektörlüğü ile Ankara Dil ve Tarih ■ Coğrafya
Fakültesi Dekanlığına da yazılmış olduğunu arzeder, saygılarımı sunarsm.
No. 82/3876.
Tarih; 18.V.1940.
İSTANBUL ÜNİVERİSTESt REKTÖRLÜĞÜNE
Türkiyede Tanzimat ilânının yüzüncü yddöniimü 3 teşrinisani 1939 tarihine Taslamak
tadır. Türkiyenin garplılaşma tarihinde ehemmiyetli bir dönüm noktası olan bu vak’anın
bütün eafhalarile neticelerini ıtoplu olarak gösteren orijinal vesikaları ve bu devrin belU-
başlı şahsiyetlerine ait biyografileri ihtiva eden bir kitabın Üniversitece hazırlanarak neşri
faydalı görühnü^tür. Eserin bilhassa eski devrin ıslahat teşebbüsleri ile Türkiye Cüııdıu-
riyetinin inkdâp hamleleri arasındaki farkları mukayese eden bir neticeye bağlanması da
ayrıca lüzumlu bulunmaktadır. Derhal faaliyete geçilerek neşredilecek eser için bir plân
ve çalışma programı ile iş bölümü hazırlattırılması ve eserin 3 teşrinisani 1939 tarihinde
neşir sahasma konulmasını mıümkün kılacak surette işe girişilmesi muvafdttır.
Bu maksatla yapılacak plân, program ve iş bölümünün en çok 15 haziran 1939 ıtarihine
kadar Vekilliğe gönderilmiş bulunmasını rica ederim.
VI
Ayni suretle ayrıca hir eser hazırlanması dçin Ankara Dil ve Tarih - Coğrafya Fakültesi
Dekanlığına da tebligat yapılmıgtır.
No. 82/3883.
Tarih: 18. V .1939.
Ricalarımı bilgi ve emekleriyle cevaplamak lûtfunda bulunan
arkadaşlarımın verimi olan ve binden fazla sahifeyi bulan bu eser, kendi
realitelerimiz üstünde zihin yormak prensipinin değerli bir vesikası
olarak Türk tefekkür tarihine intikal edecektir. Tek elden çıkmamı§
veya ayni ilmî okul mensuplarının yazılarından terekküp etmemiştir;
bu itibarla sentetik bir bütün sayılamaz. Fakat bir tarih devresini, dip-
lomasi, ekonomi, aile ve cemiyet, umumiyetle hukuk ve devlet örgütü,
İlmî hareketler, askerlik ve ordu, terbiye ve maarif bakımlarından ayn
görüş zaviyelerine alan araştırmaların orijinal hir topluluğudur. Bu
İlmî değer bile «Tanzimat» kitabına verilecek ehemmiyetin büyük
lüğünü bize telkin ediyor.
Türk irfanına örneğini daha önceki devirlerde bulamadiğımız
bir kıymeti kazandırmış olan arkadaşlarımı tebrik ederim ve onlara
yürekten gelici şükranlarımı sunmak için, yazılarının kitaba konıduşu
sırası ile, isimlerini burada anmayı vazife bilirim:
A. H. Ongunsu Edebiyat Fakültesi Dekanı, Yeni ve son
zamanlar tarihi Ord. Prof.
Enver Ziya Karat Yeni ve son zamanlar tarihi Doçenti
Dr, Yavuz Abadan Hukuk Başlangıcı, Tarih ve Felsefesi Doçt.
Sadri Maksudî Arsal Türk Hukuku Tarihi ve Türk Tarihi Ord.Prof.
Dr. Recaî G. Okandan Amme Hukuku Doçenti
Kurmay Albay Necati
Tacan Harp Akademisi Harp Tarihi Öğretmeni
Dr. Hıfzı Veldet İstanbul Üniversitesi Medenî Hukuk Doçt.
Mustafa Reşit Belgesay Hukuk Fakültesi Ord. Prof.
Tahir Taner Ceza Hukuku ve Usulü Ord. Prof.
Şükrü Baban İktisat Ord. Prof.
Dr, Refiî-Şükrü Savla iktisat Fakültesi Doçt.
Yusuf Kemal Tengirşenk Türk İnkılâp Tarihi Prof.
Ömer Lûtfi Barkan Umumî İktisat ve İktisadî Doktrinler Doçt.
Ömer Celâl Sarc İktisat Fakültesi Dekanı, Ord, Prof.
Sadrettin Celâl Antel Pedagoji Prof.
M. Şeref ettin Yaltkaya Edebiyat Fakültesi Ord. Prof.
Dr. N, Gökdogan Astronomi Doçt.
VII
J)r. Kerîm Erim Fen Fakültesi Ord. Prof.
fahir Yeniçay Fen Fakültesi Dekanı, Umumî Fizik Prof.
fank Artel Kimya Doçenti
İbrahim Hakkı Akyol Fizikî Coğrafya Ord. Pi’of.
aiûkrimin Halil Yinanç Ortazamanlar Tarihi Doçt.
pr. Ali Nihat Tarlan Edebî Metinler Şerhi Doçt.
Ziyaeddin Fahri
Fındıkoğlu İçtimaiyat Doçt.
Cemil Bilsel İstanbul Üniversitesi Rektörü ve Devletler
Atası Hukuku Ord. Prof.
Cavit Baysan Tarih Doçt.
Sabri Esat Siyavaşgil Umumî Ruhiyat Doçt.
Hilmi Ziya Ülken Felsefe Doçt.
İhsan Sungu Mf. V. Müsteşarı
Dr. Ragıp Özdem Edebiyat Fakültesi Umumî Linguistik Prof.
Dr. A. Süheyl Unver. Tıb Tarihi Profesörü
Dr. Osman Şevki Uludağ Konya Meb’usu
Faik Reşit Unat Mf. V. Neşriyat Müdürü
Selim Gerçek Mf. V. Basma Yazı ve Resimleri Derleme
Müdürü
Bu kitap, dü§ündüğüm-üz bütünün bir parçası olmak bakımından
Tanzimat serisinin birinci cildi itibar olunmuştur. Müteakip ciltlerini
görmek, bize, bu eserle duyduğumuz inşirahın ileride tekrarına imkân
verecektir. Yüksek kültür kurumlarımızda vazife almış arkadaşlarımıza
memleket münevverliğinin bu yoldaki davetini, ilk davete icabet et
memiş olanlar da dahil olmak üzere, bütün ilim adamlarımıza intikal
ettirmek isterim.
Maarif Vekili
Haşan - Âli Yücel
İÇİNDEKİLER
Sahife
Tanzimat ve amillerine umumî bir b ak ış...........................................
A. H. ONGUNSU 1-12
Tanzimattan evvel garplılaşma hareketleri............................................
Enver Ziya KARAL 13—30
1. Garplılaşma hareketinin başlangıcı................................................ 13
II. Garplılaşma hareketinin umumî karakteri . . . . . . 16
III. Garplılaşma hareketinin merhaleleri ...................... 19
IV. Netice........................................... ...................................... 29
' Tanzimat fermanmın tahlili............................................................................
Dr. Yavuz ABADAN 31—58
Teokratik devlet ve lâik devlet................................................................
Sadri Maksudi ARSAL 59-95
I. Devletle din arasındaki münasebetlerin şekilleri...................... 59
II Teokratik Camialar...................................................................... 61
İli. Nim Teokrasiler................................................................................. 62
VI. Hıristiyanlık ve teokrasi................................................................. 63
V. Dünyevî hakimiyete dinî mahiyet isnat etme cereyanları . 67
VI. Zamanımızda teokratik devletler...................................... 69
VII Teokrasi temayülünün psikolojik ve sosyolojik amilleri 70
VII. Eski Türklerde devlet ve d ia ...................................................... 72
IX. İslâmiyet ve teokrasi........................................................................... 76
X. Bir devletin teokratik olmasımn mahzurları . . . . . . 81
XI. Lâik devlet: lâik devletin mahiyeti ve tarihçesi..................... 83
XII. Lâik devletin mahiyet ve evsafı........................................... . 88
XIII. Tanzimat ve lâiklik............................................................................ 90
XIV. Cümhuriyet ve lâiklik........................................... ...................... 93
Amme hukukumuzda tanzimat devri......................................................
Dr. Recai G. OKAI.DAN 97-128
Tanzimat ve o rd u ...........................................................................................
Necati TACAN 129-137
Kanunlaştırma hareketleri ve tanzim at................................................
Dr. Hıfzı VELDET 139-209
1. G iriş....................................................................................................... 139
2. Kanunlaştırma mefhumu ve kanunlaştıımamn amilleri 141
3. Garp memeleketlerindeki mühim kanunlaştırma hareketlerine
umumi bir bakış................................................................................ 145
4. Osmanlı devletinde tanzimattan önceki kanunlaştırma
hareketleri ...................................................................................... 154
Tanzimat
Sahife
5. Tanzimattaa sonraki kanunlaştırma harc.<etı , . 1(;5
6. Tanzimattaa sonra kabul olunan müh: m kanunlar 175
7. Fransız medenî kanununu iktibas temayülü . . . 199
8. Nizamiye mahkemelerinin teşekkülü . . . . 202
9. Netice................................................ .................................... 205
Tanzimat ve adliye teşk ilâ tı...............................................................................
Mustafa Reşit BELGESAY 221-220
Tanzimat devrinde ceza h u ku ku ....................................................................
Tahir TANER 221-232
I. Tanzimattan evvel memleketimizin ceza hukuku sahasındaki
durumuna kısa bir bakış................................... ....................... 221
II. Gülhane hattı ; «emniyeti canü mal ve mahfuziyeti ırzü
namus» esast haklan . . . . . ....................... 223
III. Esasî hakları teyit eden prensipler . . ................................... 224
IV. K.anuoların ve hususiyle bir ceza kanununun tanzimi lüzumu 225
V. Tanzimat devrinde neşredilen ceza kanunları........................ 226
VI. Netice............................................................... . . . 232
Tanzimat ve para............................................................................................................
Şükrü BABAN 323- 26*
Tanzimat devrinde istikraziar................................................................................
Dr. Refii - Şükrü SUVLA 263-288
1. Tanzimattan evvel Devlet mâliyesi ve istikrazlar . . . . 265
11. Gülhane hattı şerifinde derpiş olunan malî ıslahat . 267
III. Tanzimat dev i istikraıları............................................................... 269
1881 Muharrem kararnamesinden sonra Osmanlı borçlan 277
IV. Düyunu umumiyenin İktisadî ve malî cihetlerden tetkik ve
tahlili . . . . ........................................................................... . 285
Tanzimat devrinde osmanli devletinin haricî ticaret siyaseti
Yusuf Kemal TENGIRŞENK 289- 32»
Türk toprak hukuku tarihinde tanzimat ve 1274 (1858) tarihli
arazi kanunnamesi Ömer Lûtfi BARKAN 321-421
A. Türkiyede tanzimattan evvelki toprak hukukuna bir bakış . 323
B. Tanıimatın ilânından 1274 tarihli arazi kanunnamesinin
neşrine kadar devam eden hazırlık devri................................... 251
C. 23 Şevval 1274 (1858) tarihli arazi kanunname! humayunu 369
Tanzimat ve sanayiimiz.................................................................................................
Ömer Celâl SARC 423-440
I. 18 inci asrın sonunda Osmanlı sanayii........................................ 423
II. Eski sanayiin inhitatı............................................................................ 425
İH. Yardım teşebbüsleri.................................................................................. 430
IV. İnhitatın sebepleri....................................................................................... 432
V. Sanayileşme hareketi............................................................................ 434
VI. Tanzimat ve sanayiimiz............................................................................ 439
Tanzimat m aarifi.............................................................................................................
Sadrettin Celâl ANTEL 444-462
