kimia analitike

219 Pages·2012·4.68 MB·Albanian

VOJÇE KALLEMXHIEVSKI

KIMIA ANALITIKE

LËNDË ZGJEDHORE

PËR VITIN III DHE IV

DREJTIMI KIMIK-TEKNOLOGJIK

Shkup, 2012

1
Botues:
MINISTRIA E ARSIMIT DHE E SHKENCËS
E REPUBLIKËS SË MAQEDONISË
Rr. Mito Haxhivasilev Jasmin, p.n.
Shkup

Recensentë:
Kryetrar:
Dr. Bllagoja Jordanovski,
profesor në Institutin e kimisë në FSHMN - Shkup
Anëtar: Natalli Trajkovska
profesoreshë e kimisë në SHMMQSH „Dr. Pançe Karagjozov“ - Shkup
Anëtar: Mr. Verica Jakimoviq
profesoreshë e kimisë në SHMQSH „Georgi Dimitrov“ Shkup

Përkthyes: Arian Ganiji

Lektor: Arian Ganiji

Shtypi: Grafi cki centar dooel, Shkup

(cid:2)(cid:3) (cid:4)(cid:5)(cid:6)(cid:5)(cid:7)(cid:8)(cid:5) (cid:7)(cid:9) (cid:10)(cid:8)(cid:7)(cid:8)(cid:11)(cid:12)(cid:5)(cid:4)(cid:3)(cid:12) (cid:13)(cid:9) (cid:3)(cid:14)(cid:4)(cid:9)(cid:13)(cid:3)(cid:15)(cid:9)(cid:7)(cid:8)(cid:5) (cid:8) (cid:7)(cid:9)(cid:16)(cid:17)(cid:9) (cid:7)(cid:9) (cid:18)(cid:5)(cid:19)(cid:16)(cid:14)(cid:20)(cid:8)(cid:17)(cid:9) (cid:10)(cid:9)(cid:17)(cid:5)(cid:21)(cid:3)(cid:7)(cid:8)(cid:22)(cid:9) (cid:14)(cid:4).
22-4238/1 (cid:3)(cid:21) 28.07.2010 (cid:23)(cid:3)(cid:21)(cid:8)(cid:7)(cid:9) (cid:11)(cid:5) (cid:3)(cid:21)(cid:3)(cid:14)(cid:4)(cid:16)(cid:15)(cid:9) (cid:16)(cid:19)(cid:3)(cid:12)(cid:4)(cid:5)(cid:14)(cid:9)(cid:12)(cid:9) (cid:7)(cid:9) (cid:3)(cid:15)(cid:3)(cid:22) (cid:16)(cid:24)(cid:5)(cid:14)(cid:7)(cid:8)(cid:17)

Me vendim të ministrit të Arsimit dhe të Shkencës të Republikës së Maqedonisë numër
22-4238/1 të datës 28.7.2010 lejohet përdorimi i këtij libri.

CIP – (cid:25)(cid:9)(cid:12)(cid:9)(cid:20)(cid:3)(cid:23)(cid:8)(cid:13)(cid:9)(cid:26)(cid:8)(cid:22)(cid:9) (cid:15)(cid:3) (cid:19)(cid:16)(cid:14)(cid:20)(cid:8)(cid:17)(cid:9)(cid:26)(cid:8)(cid:22)(cid:9)
(cid:27)(cid:9)(cid:26)(cid:8)(cid:3)(cid:7)(cid:9)(cid:20)(cid:7)(cid:9) (cid:8) (cid:16)(cid:7)(cid:8)(cid:15)(cid:5)(cid:4)(cid:13)(cid:8)(cid:12)(cid:5)(cid:12)(cid:11)(cid:17)(cid:9) (cid:14)(cid:8)(cid:14)(cid:20)(cid:8)(cid:3)(cid:12)(cid:5)(cid:17)(cid:9) "(cid:2)(cid:15).(cid:25)(cid:20)(cid:8)(cid:28)(cid:5)(cid:7)(cid:12) (cid:29)(cid:30)(cid:4)(cid:8)(cid:21)(cid:11)(cid:17)(cid:8)", (cid:2)(cid:17)(cid:3)(cid:19)(cid:22)(cid:5)

543(075.3)

(cid:25)(cid:31)!#(cid:10)$%#&(cid:2)(cid:25)%, &(cid:3)(cid:22)(cid:24)(cid:5)
(cid:31)(cid:7)(cid:9)(cid:20)(cid:8)(cid:12)(cid:8)(cid:24)(cid:17)(cid:9) (cid:30)(cid:5)(cid:28)(cid:8)(cid:22)(cid:9) : (cid:8)(cid:13)(cid:14)(cid:3)(cid:4)(cid:5)(cid:7) (cid:19)(cid:4)(cid:5)(cid:21)(cid:28)(cid:5)(cid:12) (cid:13)(cid:9) III (cid:8) IV (cid:23)(cid:3)(cid:21)(cid:8)(cid:7)(cid:9)
(cid:30)(cid:5)(cid:28)(cid:8)(cid:11)(cid:17)(cid:3)-(cid:12)(cid:5)(cid:30)(cid:7)(cid:3)(cid:20)(cid:3)(cid:6)(cid:17)(cid:9) (cid:11)(cid:12)(cid:4)(cid:16)(cid:17)(cid:9) / &(cid:3)(cid:22)(cid:24)(cid:5) (cid:25)(cid:9)(cid:20)(cid:5)(cid:28)’(cid:8)(cid:5)(cid:15)(cid:11)(cid:17)(cid:8). - (cid:2)(cid:17)(cid:3)(cid:19)(cid:22)(cid:5) : (cid:10)(cid:8)(cid:7)(cid:8)(cid:11)(cid:12)(cid:5)(cid:4)(cid:11)(cid:12)(cid:15)(cid:3) (cid:13)(cid:9)
(cid:3)(cid:14)(cid:4)(cid:9)(cid:13)(cid:3)(cid:15)(cid:9)(cid:7)(cid:8)(cid:5) (cid:8) (cid:7)(cid:9)(cid:16)(cid:17)(cid:9) (cid:7)(cid:9) (cid:18)(cid:5)(cid:19)(cid:16)(cid:14)(cid:20)(cid:8)(cid:17)(cid:9) (cid:10)(cid:9)(cid:17)(cid:5)(cid:21)(cid:3)(cid:7)(cid:8)(cid:22)(cid:9), 2010. - 221 (cid:11)(cid:12)(cid:4). : (cid:8)(cid:20)(cid:16)(cid:11)(cid:12)(cid:4).; 30 (cid:11)(cid:28)

*(cid:8)(cid:14)(cid:20)(cid:8)(cid:3)(cid:23)(cid:4)(cid:9)+(cid:8)(cid:22)(cid:9): (cid:11)(cid:12)(cid:4). 221

ISBN 978-608-226-089-1

COBISS.MK-ID 84254218

2
Parathënie

Libri dedikohet për nxënësit e drejtimit kimiko-teknologjik, të cilët do ta
zgjedhin lëndën KIMIA ANALITIKE ta mësojnë si lëndë zgjedhore (krahas lëndës
obligative) në vitin e tretë dhe të katërt.
Përmbajtjet e librit janë përpunuar sipas përmbajtjeve arsimore për kiminë
analitike-lëndë zgjedhore për vitin e tretë dhe të katërt. Në pjesën ku dedikohet për
vitin e tretë janë përpunuar temat:

-Matje dhe përpunim i rezultateve në kiminë analitike
-Përcaktimi i përmbajtjes së ujit
-Përcaktimi i përmbajtjes së tokës
-Përmbajtja cilësore e substancave organike.

Në pjesën për vitin e katërt janë përpunuar temat:
-Përcaktimi i klorureve në ujërat e pishinave
-Pesticidet në tokë dhe ushqim
-Përcaktimi i përmbajtjes së pijeve të gazuara joalkoolike
-Përcaktimi i acideve organike në verë dhe uthull.

Krahas asaj që libri përbëhet prej dy pjesëve, ai paraqet një tërësi sepse përmbajtjet
e temave ndërmjet veti përputhen. Kjo posaçërisht vlen për parimet dhe metodat për
analizën cilësore dhe sasiore, si dhe për mjetet dhe instrumentet të cilat përdoren.
Gjithashtu temat të cilat flasin për ujin, janë të përpunuara ashtu që analizat të
paraqitura mund të shfrytëzohen në të dy temat. E njëjta vlen edhe për përcaktimet e
tokës dhe pesticideve, për verën dhe pijet e gazuara joalkoolike.
Libri është i ilustruar me fotografi nga modelet e molekulave, enëve, mjeteve
dhe instrumenteve të cilat përdoren në kiminë analitike me qëllim që të nxitet interesi
i nxënësve për zgjerimin dhe thellimin e njohurive nga kimia analitike.
Gjithashtu përmban edhe shumë tabela (të cilat duhen vetëm informativisht të
shikohen), por mundet të shërbejnë si bazë për hulumtime dhe eksperimentime të
nxënësve apo në jetën e përditshme.
Pasi që ky libër është për lëndë zgjedhore ku përmbajtjet mund të përpunohen
pak më “lirshëm” çdo sugjerim do të jetë i mirëseardhur me qëllim që të bëhet libër
më cilësor dhe më i pranueshëm.

Autori

3
4
V I T I I
T R E T Ë

MATJA DHE PËRPUNIMI I REZULTATEVE NË KIMINË ANALITIKE
PËRCAKTIMI I PËRMBAJTJES SË UJIT
PËRCAKTIMI I PËRMBAJTJES SË TOKËS
PËRBËRJA CILËSORE E SUBSTANCAVE ORGANIKE

5
6
(cid:2)(cid:3)(cid:4)(cid:5) 1 MATJA DHE PËRPUNIMI I
REZULTATEVE NË KIMINË ANALITIKE

Përmbajtja QËLLIMET E MËSIMIT

Kjo temë paraqet hyrje në punën praktike
1. Hyrje në kiminë
në kiminë analitike, për atë janë përpunuar
analitike
mjetet, aparatet dhe instrumentet të cilat

përdoren në analizën cilësore dhe sasiore.
2. Mjetet, aparatet dhe
instrumentet në kiminë Gjithashtu detajisht janë përpunuar nga një
analitike shembull për analizën gravimetrike dhe
volumetrike, si bazë për përpunimin e temave
3.Analiza gravimetrike vijuese.

Me mësim të kësaj teme do të jesh i aftë
4.Analiza volumetrike
për të planifikuar dhe punuar analiza

gravimetrike dhe volumetrike dhe t’i shfrytëzosh
5.Detyra për njehsim të
në mënyrë të saktë dhe të sigurt enët, mjetet
masës dhe vëllimit
dhe aparatet laboratorike. Shembujt e zgjidhur

të detyrave për njehsim të masës dhe vëllimit do
6.Drejtime dhe fusha për
të ndihmojnë gjatë njehsimit të rezultateve nga
hulumtim dhe
analizat gravimetrike dhe volumetrike.
eksperimentim
E gjithë kjo duhet të të ndihmon që më
lehtë t’i zotërosh temat nga lënda obligative, si
dhe ta nxit interesin tënd për hulumtime dhe
eksperimentime.

7
HYRJE

1. HYRJE NË KIMINË ANALITIKE

Kimia analitike është pjesë e kimisë, e cila merret me përcaktimin e
përmbajtjes së substancave. Fjala analizë rrjedh prej fjalës greke analysis, që donë
të thotë zbërthim në pjesë përbërëse. Sipas kësaj, lëndë e kimisë analitike, është
mësimi dhe zbatimi i metodave për përcaktimin e përmbërjes kimike të
substancave apo e përzierjeve të substancave.
Analizat kimike cilësore (kualitative) dhe sasiore (kuantitative) kanë rëndësi të
madhe në zhvillimin e kimisë si shkencë, por edhe të disciplinave tjera shkencore, të
cilat shërbehen me metodat kimike. Të gjitha ligjet themelore të kimisë, ligji periodik i
elementeve, ligjet e Faradejit për elektrolizën dhe shumë të tjera, janë dëshmuar me
anë të rezultateve të fituara me analizë kimike sasiore.
Krahas kësaj që analiza kimike zë vend të rëndësishëm në shkencë, ajo ka
edhe rëndësi praktike në jetën e përditshme. Cilësia e lëndëve të para, përcjellja dhe
kontrollimi i proceseve në repartet e industrisë, ndotja e ajrit, ujit dhe tokës, cilësisë
së ushqimit, si dhe problemet tjera praktike zgjidhen në bazë të rezultateve të fituara
nga analiza kimike.
Kontrollimi i cilësisë së produkteve të gatshme në shumë degë industriale, sot
është e paparamenduar pa metodat e analizës cilësore dhe sasiore.
Sipas asaj se a përcaktohet përmbajtja cilësore apo sasiore, kimia analitike
ndahet në analizë kimike cilësore (kualitative) dhe sasiore (kuantitative).

Analiza kimike cilësore

Me analizën cilësore përcaktohet nga cilat elemente, jone apo komponime
përbëhet substanca e analizuar apo përzierja e substancave. Metodat të cilat
përdoren për analizën cilësore ndahen në kimike dhe fizike.

Metodat kimike bazohen në reaksione kimike të cilat rrjedhin ndërmjet joneve
në tretësirat, gjatë së cilës mund të formohet fundërrinë me ngjyrë karakteristike, të
ndahet substancë në gjendje të gaztë, apo tretësira të ngjyroset me ngjyrë
karakteristike. Në bazë të këtyre ndryshimeve bëhet identifikimi i joneve. Ngjyrosja e
flakës, gjithashtu përdoret si metodë për identifikimin e disa substancave.

Metodat fizike bëhen me instrumente të komplikuara dhe ata përdoren për
analiza kimike cilësore dhe sasiore.

8
Analiza kimike sasiore

Me analizën kimike sasiore përcaktohet sasia e pjesëve përbërëse (për
shembull elementeve apo joneve) të cilat janë të përfaqësuara te ndonjë substancë
apo përzierje substancash.
Analiza sasiore ka për detyrë t’i studion metodat për përcaktimin e përbërjes
sasiore të elementeve apo joneve të tyre në substancën e përcaktuar, përbërja
cilësore e së cilës është e njohur.
Përcaktimet në analizën kimike sasiore bazohen në matjen e një vetie fizike
apo kimike të substancave.
Sipas mënyrës së matjeve, llojit të reaksionit kimik dhe mënyrës së rrjedhjes
së analizës, metodat kimike sasiore mund të ndahen në: metoda kimike, metoda
fiziko-kimike dhe metoda fizike.

Metodat kimike bazohen në reaksione kimike dhe në mënyrën e rrjedhjes së
tyre. Këtu bën pjesë gravimetria, volumetria dhe gasometria.

Metodat fiziko-kimike janë të rëndësishme për shkak të shpejtësisë së
rrjedhjes. Janë shumë praktike për përcaktimin e sasive të vogla të pjesëve
përbërëse të substancave. Ata më së shpeshti bëhen me instrumente të komplikuara
matëse.

Metodat fizike zbatohen për përcaktimin e konstantave fizike si për shembull:
dendësisë, temperaturës së vlimit, temperaturës së shkrirjes etj. Të dhënat e tilla më
së shpeshti shërbejnë si mostër për përcaktimin e shkallës së pastërtisë te
substancat.

2. ENË, MJETE, APARATE DHE INSTRUMENTE NË KIMINË ANALITIKE

2.1 Mjete për matjen e vëllimit të lëngjeve

Për matjen e vëllimit të lëngjeve përdoren: menzurat, balonat matës, pipetat
dhe biretat.

Menzura, (Fig.1.1) apo cilindri i shkallëzuar, paraqet enë prej qelqi me formë
cilindrike dhe mure të trasha. Për stabilitet më të madh ka fund të zgjeruar. Nga
pjesa e jashtme e mureve të menzurës janë të gravuara pjesë të cilat e tregojnë
vëllimin e lëngut në mL. Mënyra e saktë për leximin e vëllimit është treguar në
figurën 1.2. Në hyrje, menzura është e tërhequr me një prerje, e cila mundëson që
më lehtë të derdhen lëngjet. Ata kanë vëllim të ndryshëm: prej 10mL deri 2L.
Menzurat shërbejnë për përcaktimin (matjen) e përafërt të vëllimit.

9
Fig. 1.1 Menzura Fig.1.2 Leximi i vëllimit në menzurë

Poçi (baloni) (fig.1.30) shërben për matjen precize të vëllimit të lëngjeve. Ajo
është enë me fund të rrafshët dhe grykë të ngushtë në të cilën ka mbyllës të smerilur
prej qelqi. Në çdo balon ka shigjetë për vëllimin e balonit. Balonat kanë vëllim prej
50, 100, 200, 250, 500, 1000 mL dhe deri në 2 L. Në grykën e balonit është e
gravuar një unazë (tregues, vizë) e cila tregon se deri ku mund të mbushet me lëng,
për t’u matur vëllimi i cili është i shënuar në balon.

Fig.1.3 Balonat matës

10