Kilis Gezi Rehberi

84 Pages·2014·4.21 MB·Turkish

Kilis Valiliği
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
GEZİ REHBERİ
Tarih ve Kültür Kenti Kilis
Yayın Kurulu
Abdullah ALDEMİR
Kilis İl Kültür ve Turizm Müdürü
Mehmet Bülent ÖZTÜRK
Kilis İl Kültür ve Turizm Şube Müdürü
Fotoğraf
Murat MUŞLU
A. Nedim ÖZKİRİŞÇİ
Art Director
Erdal ÖZMEN
Grafik
Hannan ASLAN
Harita
Muhittin Avni IŞIK
Baskı
GNG Ofset Mat. ve Amb. San. Tic. A.Ş.
Yapım
Sertaç Bil. Eğt. İltş. Org. San. Tic. Ltd. Şti.
Tel : [phone] • www.sertac.com.tr
T.C.
KİLİS VALİLİĞİ
İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Ekrem Çetin Mahallesi Alaeddin Yavaşça Kültür Merkezi Kat : 1 KİLİS
Tel : [phone] - Faks : 0.348. 813 49 09
Web : www.kiliskulturturizm.gov.tr E-Mail : [email protected]
2
GEZİ REHBERİ
I. BÖLÜM
İlin Coğrafi Yapısı, Nüfusu, Akarsuları ve Göletleri, İklim ve Bitki Örtüsü
Doğal Güzellkler
Kilis Tarihine Yolculuk
Tarihi Kilis Evleri ve Sokak Dokusu
Kilis’in İlçeleri
Alternatifli Gezi Programları
II. BÖLÜM
Kilis Şehir Merkezinde Gezilip-Görülebilecek Bazı Önemli Tarihi ve Turistik Yerler
Kilis Müzesi
Şurahbil Bin Hasene Hz. Türbesi ve Camii
Salih Efendi Sokak
GAP İdaresi Tarihi Çatom Binası(Çağlasyan Konağı)
Eski Hamam
Ulu Cami
Canpolat Paşa Tekke Camisi(Tekye Camisi)
Kilis Mevlevihanesi
Şeyh Muhammed Bedevi Hz. Türbesi
Kilis Çevresinde Gezilip ve Görülebilecek Bazı Önemli Tarihi Ve Turistik Yerler
Oylum Höyük
Ravanda Kalesi
III. BÖLÜM
Geleneksel El Sanatları
Kilis Mutfağı
Kilis’in Sosyal ve Kültürel Durumu
IV. BÖLÜM
Kilis İlindeki Bazı Lokantalar
Önemli Telefonlar
Kilis’ten Ne Alınır, Kilis’te Ne Yenilir.
Yapmadan Dönme
Turizm Danışma
Önemli Gün ve Haftalar
Konaklama Tesisleri
Turizm ve Seyahat Acentaları
Tarih ve Kültür Kenti Kilis
İnsanoğlunun yerleşik hayata geçip, toprağı işleme döneminden,
yani Neolitik Çağdan itibaren kesintisiz olarak iskân gören Kilis ve
çevresi bu süreçte Babil, Hitit, Hurri-Mitanni, Arami, Asur, Med, Pers,
Makedon, Roma, Bizans, Müslüman Arap (Dört Halife Devri, Emevi,
Abbasi) Selçuklu, Memluk (Kölemen) ve Osmanlı olmak üzere pek
çok uygarlığa yerleşim yeri; çok tanrılı paganist inanışlardan Muse-
vilik, Hıristiyanlık, Müslümanlık gibi tek tanrılı dinlere kadar çeşitli
inanç ve dinlere de mekân olmuş adeta bir açık hava müzesidir. Kilis
aynı zamanda, yeryüzünün en eski tarımsal ürünlerinden buğday,
arpa, zeytin ve üzümün ana vatanı olan Verimli Hilal Bölgesinin
kuzeybatısında bulunmakta olup, tarih boyunca üzüm bağları ve
zeytinlikleri ile olduğu kadar tahıl ambarı ovalarıyla da zengin ve be-
reketli bir yerleşim merkezi olmuştur.
İ 1521 kilometrekarelik bir yüz öl- anıtsal yapıları, doğal güzellikleri, anıt
çüme sahip Kilis ve çevresinde yapı- ağaçları, geleneksel el sanatları, sene-
R
lan arkeolojik kazılar ve yüzey araş- ler boyunca geleneklerinin ve yöre-
E tırmalarına göre Kilis coğrafyasında, sel özel damak lezzetinin zenginli-
31 höyük, 4 ören yeri olmak üzere ğini koruyan Kilis Mutfağı, çalışkan
B
toplam 42 adet arkeolojik sit alanı; ve üretken insanları, çarşı, pazar ve
H 40 adet dinsel amaçlı, 20 adet top- pasajlarındaki ticari canlılığı ile Kilis
lumsal amaçlı, bir adet askeri amaçlı bir masal tadında yaşanır.
E
kullanımın varlığı yanında; tarihsel İlimizin sahip olduğu tüm bu
R kent dokusunun egemen olduğu ve değerlerin, turizm açısından önem-
kentsel sit olarak tescil edilen alan- li ve gezmeye elverişli olanlarının,

da 252 konut olmak üzere, toplam belli bir gezi güzergâhı dâhilinde
İ 365 adet taşınmaz kültür varlığının tanıtımını amaçlayan bu “2014 Kilis
bulunması, İlimizin tarihi, turistik ve Gezi Rehberi” ilimizi gezip tanımak
Z
kültürel miras açısından zenginliğinin isteyen ziyaretçiler açısından önem-
E bir göstergesi olarak karşımıza çık- li bir kaynak, Kilis’te yaşayanlar için
maktadır. ise, yaşadığı coğrafyayı, turistik ve
G
Geleneksel olarak turizm denin- kültürel değerlerini daha iyi tanıyıp
ce akla gelen deniz-kum-güneş gibi sahiplenme bilincini de sağlayarak,
bu üç unsur dışında kültür ve inanç gelecek kuşaklara taşıma konusunda
S
turizmi potansiyeli açısından Kilis bir sorumluluk aşılayacak olan bir kitap
İ açık hava müzesi konumundadır. olacaktır.
L Bir minyatüre benzeyen
mimari dokusu, birbirine
İ
bitişik nizamda yapılmış
K cumbalı evleri, tarihin
gizemli koridorlarında
seyahat ediyormuş hissi
uyandıran daracık sokak-
ları, Arkeolojik ve Etnoğ-
rafik eserlerin sergilendiği
Kilis Müzesi, Ravanda
Kalesi, Oylum Höyüğü,
şehir merkezinde bulu-
nan camileri, türbeleri,
çeşmeleri, hamamları,
4
Akarsular ve Göletler
I. BÖLÜM
Havza genişliği ve su mikta-
İlin Coğrafi Yapısı
rı bakımından yörenin en önemli
Kilis ili Güneydoğu Anadolu Böl- akarsuyu Afrin Çayı’dır. Gaziantep’in
gesi’nde Hatay- Maraş oluğu ile Fırat kuzeybatısındaki Külecik Dağı’ndan
Irmağı arasında uzanan Gaziantep doğan bu akarsu Musabeyli İlçesi
Platosu’nun güneybatı kesiminde yer sınırları içinde vadi tabanını geniş-
alır. 1521 kilometrekarelik bir alanı leterek, Kilis’in batısından il sınırları
kapsayan ve ortalama 680 m. ra- dışına çıkar.
kımdaki bu coğrafya 36,45 ve 37,45 Kilis İli sınırlarında 70 kilomet-
kuzey enlemleri ile 37,00 ve 36,45 relik bir uzunluğa sahip olan Afrin
doğu boylamları arasında olup; İlin Çayı, Bakırcan Deresi ile Karade-
batısında Hatay, doğusunda Ga- re’nin birbirine karıştığı yerlerde “Kara
ziantep’in Oğuzeli, kuzeybatısında Afrin” adını alır.
İslâhiye, kuzey ve kuzeydoğuda ise Sabun Suyu (50 km), Balık Suyu
Gaziantep merkez Şahinbey ilçeleri (45 km), Sinnep Suyu (30 km) ilin
ile çevrili olup, güneyin de ise Suri- diğer akarsuları olup; bu akarsular
ye toprakları ile çevrilidir. İl merke- üzerinde Seve Barajı, Üçpınar, Ba-
zinin rakımı ise 640 metredir. Kilis’in lıklı, Konak ve Sapkanlı Göletleri
Musabeyli, Elbeyli ve Polateli olmak bulunmaktadır. Seve Baraj Gölü ve
üzere üç ilçesi bulunmaktadır. Konak Göleti’nden içme suyu sağla-
İlin kuzey ve kuzeybatı yönün- mak amacıyla faydalanılmakta olup,
de yer alan engebeli yapı, Kartal Da- bunun dışında kalanların tamamı
ğı’ndan (Sof Dağı) başlayarak Suriye sulama amacına hizmet etmektedir.
sınırına doğru alçalmaktadır. Göletler ayrıca spor amaçlı balıkçılık
Kurt Dağları, Darmik Dağı, Ha- faaliyetlerine de olanak sağlamakta-
zal Dağı, Kefiz Dağı, Koruca Dağı, dır.
Arap Dede Dağı ve Büyük Dağ ilin
önemli yükseltilerini oluşturur. Yak- İklim ve Bitki Örtüsü
laşık 100 km2’lik bir alana sahip olan Kilis ilinin yıllık ortalama yağış
Kilis Ovası, 70 km2’lik Yavuzlu Köyü miktarı 522 mm, olup, yağışlar ge-
düzlükleri ve 60 km2’lik Polatbey nellikle yağmur biçiminde (yılın 2-3
Köyü düzlükleri ise Kilis’in önemli günü karlıdır.) Aralık, Ocak, Şubat ve
düz alanlarıdır. Mart aylarında yoğunlaşır.
Nüfusu
Kilis ilinin, 2012 yılı Adrese Da- Afrin Su Kemeri
yalı Nüfus Sayımı İstatistiklerine
göre Toplam Nüfusu 124.320
olup, Nüfusu oluşturan
88.934 kişi Kilis şehir
merkezinde, 35.386
kişi ise ilçe mer-
kezi ve köylerde
yaşamaktadır.
55
Tarih ve Kültür Kenti Kilis
Yörede batıdan ve kuzeyden keklik, kum kekliği), bıldırcın, üveyik,
esen rüzgârlar etkilidir. Soğuk ve ördek, kaz, su çulluğu, kaya güvercin,
kuru/kurutucu bir etkisi olan poy- bağırtlak, kıl kıvrık gibi türler yaşa-
raz, kış mevsiminin habercisidir ve maktadır.
halk arasında “mihrican” adıyla bilinir.
Batıdan esen rüzgârlar nemli ve serin DOĞAL GÜZELLİKLER
olduğundan yöre halkının beklediği Karataş Parkı (Cumhuriyet Parkı)
rüzgârlardır. Doğasının bir bölümü kara renkli
Bu atmosfer olayları kişi ve top- bazalt taşlardan oluştuğu için bu adla
lum yaşamını doğrudan etkilediğin- bilinen Karataş Parkı kent merkezin-
den yöre halkı “şarki bulandırır, garbi dedir. Çam ağaçlarıyla kaplı olan bu
sulandırır; kıbleden geldi kışımız, alanda Anfi Tiyatro, oturma grupları,
Allah’a kaldı işimiz.” tekerlemesini kafeterya, tuvalet gibi hizmet birim-
düzmüştür. leri vardır.
Akdeniz iklimi (tropikal) ile
Doğu Anadolu ikliminin (karasal) Akpınar
İ
kesiştiği bir yerde bulunan Kilis ve Kalkerli bir toprak parçasının
R yöresinde, adı geçen iklim kuşakları- ortasından pırıl pırıl akan doğal bir
nın özellikleri egemendir. Bu yapı biri kaynak suyuna ev sahipliği yapan
E
sıcak-kuru, diğeri serin- nemli olmak Akpınar’ın hayat verdiği bu alanın,
B üzere farklı klimatolojik özellik içerir. dört bir yanı bağ-bahçe ve zeytin-
İlde yıllık ortalama sıcaklık 17,2 likler ile çevrilmiş olup, bahar ve yaz
H
°C’dir. Kış mevsiminin en soğuk gün- aylarında yöre halkının akın akın ge-
E leri Ocak (Ortalama ısı 7 °C – 8,3 °C) lerek kullandığı günü birlik dinlenme
ayı; yaz mevsiminin en sıcak günleri yeridir.
R ise Temmuz ve Ağustos (Ortalama ısı
26.8°C) aylarıdır.
Bitki örtüsü: Güneydoğu Ana-
İ
dolu step örtüsü ile Akdeniz bitki
Z örtüsü (maki) arasında bir geçit alanı
durumunda kalan Kilis coğrafyasının,
E
% 68’i tarıma elverişli alanlar, %13’ü
G Ormanlık-Koru Alanı, % 8’i çayır ve
meralar, %11’i ise tarıma elverişsiz
Söğütlüdere
alanlar oluşturur.
S Kilis Belediyesi tarafından mesire
yeri olarak düzenlenen ve Kilis halkı-
İ Anıt Ağaçlar nın İlkbahar ve yaz aylarında eğlence
İl coğrafyasında, Belenözü (Ra-
L ve piknik için sıkça akın ettiği doğal
vanda) Köyü (iki çınar, bir çam),
güzelliği olan bu alanda; Akpınar,
İ Duruca Köyü (bir çınar) ile kent mer-
Zoppun ve Söğütlüdere pınarlarının
kezi Hacı İlyas Mahallesi Akcurun
K getirdiği sularla oluşturulan büyük
Caddesi’nde (bir çınar) olmak üzere,
ve derin yapay bir göl bulunmakta-
toplam “beş” adet ağaç “doğal anıt”
dır. Çevre düzenlenmesi yapılan bu
olarak tescil edilmiştir.
alanda, temel hizmet birimleri yanın-
da açık ve kapalı mekânları bulunan
Av ve Yaban Hayatı
lokanta ve kafeterya bulunmaktadır.
Yörenin ormanlık ve dağlık alan-
Söğütlüdere, Kilis halkının mut-
ları av ve yaban yaşamı yönünden
fak kültürüne özgü kebap ve yemek
oldukça zengin olup, bu alanlarda;
çeşitleriyle mükemmel bir ziyafet
yaban domuzu, kurt, çakal, tilki, tav-
sofrası için önemli mekânlar arasında
şan, karga, kuyruk süren, keklik (kınalı
yer almaktadır.
6
Anıt Ağaçlar - Belenözü Köyü - Ravanda
77
Tarih ve Kültür Kenti Kilis
İ
R
E
Seve Barajı
B
Seve Barajı ve Çevresi Kastel yerel ağızda çeşme anlamında
H
Seve Barajı,  Kilis’te,  Sinnep kullanılmaktadır.
E Deresi üzerinde, sulama ve içme
suyu amacıyla 1995-2002 yılları Şeyh Muhammed Bedevi
R
arasında inşa edilmiş bir barajdır. Türbesi Alanı (Seyir Tepesi)
Barajın Ana gövdesi kaya dolgu Hz. Ömer’in halifeliği dönemin-
İ tipinde olup, barajın gövde hac- de Ebu Ubeyde Bin Cerrah komuta-
mi 1.340.000  m3, akarsu yata- sındaki İslam ordusu ile bu bölgeye
Z
ğından yüksekliği 41,00 m., nor- geldiği ve İslam ordusunun bölgede
E mal su kotunda göl hacmi 20,86 gerçekleştirdiği savaşta şehit olan
hm3, normal su kotunda göl alanı Şeyh Muhammed Bedevi Hazretle-
G
1,96 km2’dir. Baraj 14.000 hektar- rinin Türbesinin bulunduğu alan, Ki-
lık bir alana sulama hizmeti ver- lis’in güneybatısında, şehre hâkim bir
mektedir. tepe üzerindedir. Günümüzde tür-
S
Gölün suyu demir, manganez benin çevre düzenlemesi yapılmış ve
İ vb. minareler bakımından zengin- yanına büyük bir cami yaptırılmıştır.
dir. Seve Baraj Gölü kıyısında spor İşte bu tepe şehrin panoramik olarak
L
amaçlı balıkçılık faaliyeti yapılabi- seyredildiği, yazın sıcak günlerinde
İ linmektedir. insanları ferahlatan havası ile Kilis’in
K son yıllarda önemli doğal güzellikle-
Kuru Kastel rinden birisi olmuştur.
Kilis ile özdeşleşmiş, türkülere
konu olmuş ünlü Kuru Kastel şehrin Hisar Çamlığı Tabiat Parkı
3 km. batısında yer almakta olup, et- Kilis- Hatay Karayolu üzerinde
rafı zeytin ağaçları ve üzüm bağları bulunan Hisar Çamlığı yaz ayların-
ile çevrili bir yol ile ulaşılabilinmek- da önemli bir piknik alanıdır. Orman
tedir. Kuru Kastel’in şimdilere adına ve Su Bakanlığı tarafından bu alanın
inat yaz kış akan bir kaynak suyu bu- Hisar Çamlığı Tabiat Parkı haline ge-
lunmakta olup, etrafında 4 adet dut tirilmesi için plan ve proje çalışmaları
ve 1 adet çınar ağacı bulunmaktadır. devam etmektedir.
8
9
Tarih ve Kültür Kenti Kilis
KİLİS TARİHİNE YOLCULUK
Osmanlı İmparatorluğu Öncesi Selevkosların/ Selefkiler (M.Ö 281-
Kilis doğası ve yerleşmeye el- 64) egemenliği altında kalan Kilis ve
verişli coğrafyası nedeniyle tarihsel yöresi M.Ö 64 yılında Roma İmpa-
süreç içerisinde pek çok kavme ratorluğu’na bağlandı ve Ciliza sive
(Babil, Hitit, Huri-Mitanni, Arami, Urmagiganti adını aldı.
Asur, Med, Pers, Makedonya, Roma Roma İmparatorluğu’nun 395
Bizans, Selçuklu, Memluk/ Kölemen, yılında ikiye ayrılması sonucu Doğu
Osmanlı) ev sahipliği yapmıştır. Roma dolayısıyla Bizans toprakları
Kent merkezinin 5 km. kadar gü- içinde kaldı ve Halep’le birlikte Bi-
neydoğusundaki Oylum Höyük’te zans İmparatorluğu’nun Suriye The-
sürdürülen arkeolojik kazı çalışması ması’na bağlandı.
sonuçlarına göre, yörenin tarihi Geç Halife Hz. Ömer zamanında
Kalkolitik Çağa (M.Ö 3500-3000) 636 yılında Ebu Ubeyde Bin Cerrah
kadar dayanmaktadır. tarafından İslam topraklarına katı-
İ larak, sınır bölgesi kentlerinden biri
Orta Tunç Çağı II Boyalı Mezar Çömleği.
oldu. V. yüzyıldan sonra eski önemi-
R
ni yitiren Kilis ve yöresi, XI. yüzyıla
E kadar Hıristiyan Bizansla Müslüman
Araplar arasında sürekli el değiştirdi.
B
Bu süreçte müslümanlığı kabul eden
H kimi Türk kavim ve boyları (özellikle
Horasan, Türkistan kökenli Oğuzlar),
E Abbasiler’in denetimine girerek; “Sü-
R gur (sınırlar, düşman ağzı olan yer-
ler)”, “Avasım (sınır kentleri)” ya da “Uç
Bölgesi” adı verilen yörelerde, bölge-
İ lerde iskân edildiler.
“Şam Ucu” adıyla bilinen Kilis ve
Z
Ele geçen Hitit kaynaklarına göre yöresine (A’zaz/Azez, Kuros, Anazar-
E M.Ö 1460’lı yıllarda Halep Krallığı’na ba, Ravanda) de savaşçı, dizdar (kale,
bağlı olan yöre Hitit kralı II. Hattuşaş sınır bekçisi), der-bend ağası (sınır,
G
döneminde (M.Ö 1420-1400) Halep karakol bekçisi), murabıt (ibadetine
ile birlikte Hitit egemenliğinden çık- düşkün kişi, şeyh, derviş), zahid (din-
tıysa da, Kral II. Suppililuma’nın (M.Ö dar, sofu) gibi nitelikleri taşıyan Türk
S
1190-1180) Suriye seferinde tekrar boyları yerleştirildi.
İ Hitit İmparatorluğu’na bağlandı.
L M.Ö 1200 tarihinde Hitit İmpa-
ratorluğu’nun yıkılmasından sonra
İ
önce Aramilerin M.Ö 1100’de de Kral
K II. Tiglat-Pileser döneminde Asurların
eline geçen yöre, önce Pers kralı Da-
rius’un batıya (M.Ö 521-485), sonraki
yıllarda da Makedonya Kralı Büyük
İskender’in (M.Ö 336-323) doğuya
yayılma politikaları çerçevesinde,
bu uygarlıkların sınırları içerisinde
kalmıştır.
Büyük İskender’in ölümünden
sonra (M.Ö 323) yaklaşık 227 yıl Höyük Maketi
10