kazak masalları üzerine yapılan çalışmaların halkbilimi yöntemleri açısından değerlendirilmesi

385 Pages·2010·1.61 MB·Turkish

T.C.
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI
TÜRK HALK EDEBİYATI BİLİM DALI

Yüksek Lisans Tezi

KAZAK MASALLARI ÜZERİNE YAPILAN
ÇALIŞMALARIN HALKBİLİMİ YÖNTEMLERİ
AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

ADELYA İBRAGİMOVA
2501060887

Tez Danışmanı
Yard. Doç. Dr. Abdulkadir Emeksiz

İstanbul 2009
1
ii
ÖZ
Bu araştırmamızda Kazak Edebiyatında masal türü üzerine yapılan
çalışmaları ortaya koyan derleme, inceleme ve derleme incelemelerin bir arada
olduğu kitaplar ele alınarak değerlendirilmiştir.
Çalışmamız, girişin yanı sıra dört bölümden oluşmaktadır. Girişte
araştırmamızın sınırları ve tertibi anlatılmıştır. Birinci bölümde dünyada masallar
üzerinde yapılan çalışmalardan, Kazak masallarının oluşumu, tarihi gelişimi ve
özellikler üzerinde durulmuştur. İkinci bölümde tezimize dâhil edilen kitapların,
kronolojik sırayla derlemelerden oluşan eserlerin açıklamalı bibliyografyaları
verilmiştir. Üçüncü bölümünde derleme ve incelemelerden oluşan eserlerin yanı sıra
sadece incelemelerden oluşan eserlerin açıklamalı bibliyografyaları yer almaktadır.
Dördüncü bölümde ise masallar dışında diğer türlere ağırlıklı olarak yer veren
kitaplar ve süreli yayınların bibliyografik künyeleri verilmiştir. Devamında sonuç ve
kaynakça gelmektedir.
ABSTRACT
In this study, anthologies, detailed analysis or anthologies and detailed
analysis mixed books of Kazakh tale research area are analyzed.
Our study is composed of four chapters apart the introduction. The limits and
the composition of the study is described in the inroduction section. İn the first
chapter, tales of the work on the world and general information about the Kazakh
folklore, works of the tale and characteristics is described. The second chapter the
descriptive bibliographies of the books, which are subject of the thesis are
chronologically listed. The books with detailed analysis and the books which
including the antologies and are studied analyzed in the third chapter. The fourth
chapter in the tale, except for their predominantly offer other types of books and
periodicals has been given of the bibliographic tag. Finally, with the conclusion and
bibliography sections the study is completed.
iii
ÖN SÖZ
Bu tez, Kazak Masalları üzerine bugüne kadar açıklamalı tenkitli bir
bibliyografya çalışması yapılmamış olması dolayısıyla bu konudaki eksikliği
gidermek amacıyla yapılmıştır. Tezimiz, Abdülkadir Emeksiz’in İstanbul Halk
Edebiyatı ile İlgili Kitaplar İçin Açıklamalı Bir Bibliyografya Denemesi (1928-
1998), Ayşe Arzu Ertizman’ın Türk Masalları ile İlgili Kitapların Halkbilimi
Araştırma Yöntemleri Açısından Değerlendirmesi (1928-2002) ve Zeki Akçam’ın
Kıbrıs Türk Halkbilimi Bibliyografyası (1928-2002) adlı yüksek lisans
tezlerindeki model esas alınarak Kazak Masalları üzerine açıklamalı bibliyografya
çalışması şeklinde gerçekleştirilmiştir.
Çalışmamız, Kazak Masalları ile ilgili kitap ve süreli yayınların
incelemesinden oluşmaktadır. Çalışmamız, Rusça ve Kazak Türkçesini bilmeyenlere,
Kazak edebiyatına ilgi duyan, filoloji ve edebiyat bölümlerinde okuyan öğrencilere,
araştırmacılara, tarihçilere ve birçok kesime hitap etmek hedefiyle oluşturulmuştur.
Amacımız, Kazak Masalları ile ilgili bibliyografik bir çalışma ortaya koyarak
araştırmacıların Kazak Masalları konusunda yapacakları incelemelere katkıda
bulunmaktır.
Çalışmamızı yürütürken mümkün olduğu kadar çok kaynak toplamaya
çalıştık. Kazak Masalları ve Kazak Edebiyatı ile ilgili tespit ettiğimiz kaynaklara
ulaşmak için Türkiye ve Kazakistan’da birçok kütüphanede çalışma ve üniversiteleri
ziyaret etme fırsatı bulduk. Sırasıyla; İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinin
Genel Kitaplığı, İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, T.C. Kültür Bakanlığı
Beyazıt Kütüphanesi, Türkiye Diyanet Vakfı İSAM Kütüphanesi, Kazak Vakfı
Kütüphanesi, Türk Dünyası Araştırmalar Vakfı Kütüphanesi, Gazi Üniversitesi
Kütüphanesi, Ankara Milli Kütüphanesi, Fikret Türkmen’in Özel Kitaplığı, Ege
Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, Kazakistan Milli Kütüphanesi ve Karasay Bölgesi
Kütüphaneleri taranmıştır.
Tezimiz, Kazak masal sahasındaki derleme ve/veya incelemeleri bütünüyle
veya kısmen ilgilendiren, Kazakça, Rusça veya Latin harfleriyle Türkçe olarak
yayımlanmış kitap ve süreli yayınları kapsamaktadır. Bunların aralarında masal
iv
başlığını taşıyan kitaplarla doğrudan doğruya masal başlığını taşımasa da Kazak
masallarıyla ilgili olan kitaplar tezimizin sınırlarına dâhil edilmiştir. İncelediğimiz ilk
kaynaklar toplu bibliyografyalar olmuştur. Çünkü bibliyografik çalışmalar o sahada
yapılmış tüm çalışmalar hakkında bize bilgi vermektedir. Tamamıyla masal
konusunda hazırlanmış ve bir araya getirilerek kitap halinde basılmış makale ve
bildiriler ile konuyla ilgili olarak üniversitelerde yapılmış ilmi araştırmalardan
tezimizde faydalanılmıştır.
Kütüphanelerde ve muhtelif kataloglarda süreli yayınlar ve toplu
bibliyografik kaynaklar taranarak, incelemiş olduğumuz yayınlar satın alma, fotokopi
veya fotoğraf çekmek yoluyla temin edilmiştir. Yüksek lisans ve doktora tezlerinin
birçoğu yerinde görülerek incelenmiştir. Sonuç olarak, eserler mahiyetlerine ve
muhtevalarına bakılarak çalışmamıza dâhil edilmiştir. Çalışmamızın eksiksiz
olduğunu iddia edemeyiz ancak buna karşılık olarak tezin hazırlık süresi içinde iyi
bir çalışmayı ortaya koyabilmek için gayret gösterdik.
Çalışmamız giriş kısmı dışında dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında
araştırmamızın sınırları ve tertibi anlatılmıştır. Konunun takibi ve anlamayı
kolaylaştırmak, değerlendirme yapabilmek için masallar hakkında bilgi sahibi
olmalıyız. Bundan dolayı eserlerin değerlendirmesine geçmeden birinci bölümde
dünyada masallar üzerinde yapılan çalışmalar, Kazak Folkloru ve Kazak
Masallarının oluşumu, tarihi gelişimi ve özellikleri üzerinde durulmuştur. İkinci
bölümde tezimize dâhil edilen kitapların ve kronolojik sırayla derlemelerden oluşan
eserlerin açıklamalı bibliyografyaları yer almaktadır. Üçüncü bölümünde derleme-
inceleme ve sadece inceleme eserlerin açıklamalı bibliyografyaları yer almaktadır.
Dördüncü bölüm ise kitaplar ve süreli yayınlar olarak alt bölümlere ayrılmaktadır.
Sonuç kısmında da elde ettiğimiz sonuçlar üzerinde durularak, çalışmamızın genel
bir değerlendirilmesi yapılmıştır. Bölümlerin devamında kaynakça ve ekler
gelmektedir. İncelenmeyen kitaplar ve süreli yayınlar ise ek kısmında verilmiştir.
Bu tezi hazırlarken çalışmalarımı yönlendiren Hocam Yard. Doç. Dr.
Abdulkadir EMEKSİZ Beyefendi’ye, kütüphane görevlilerine, maddi ve manevi
desteğini benden esirgemeyen aileme, Yurdanur ŞAHİN’e ve Onur ARĞAÇ’a
teşekkürlerimi sunarım.
v
İÇİNDEKİLER

Sayfa
ÖZ / ABSTRACT..................................................................................................iii
ÖN SÖZ..................................................................................................................iv
İÇİNDEKİLER.....................................................................................................vi
KISALTMALAR..................................................................................................viii
GİRİŞ.....................................................................................................................1

BİRİNCİ BÖLÜM.................................................................................................6
1. MASALLARIN KAYNAKLARI VE SINIFLANDIRMASI........................6
1.1. ESKİ KAYNAKLAR .................................................................................6
1.1.1. Eski Mısır .........................................................................................6
1.1.2. Babil ve Asur ....................................................................................7
1.1.3. Eski Yunan .......................................................................................7
1.1.4. Latin..................................................................................................7
1.1.5. Hindistan ..........................................................................................7
1.2. MASAL KAYNAKLARI İLE İLGİLİ GÖRÜŞLER.................................7
1.2.1. Mitolojik Görüş ................................................................................8
1.2.2. Hindoloji Görüşü...............................................................................9
1.2.3. Antropoloji Görüşü...........................................................................9
1.3. MASALLARIN TASNİF VE TAHLİL METODLARI.............................10
2. KAZAK FOLKLORU......................................................................................12
2.1. KAZAK FOLKLORUNUN OLUŞMA DÖNEMLERİ..............................14
2.1.1. XV-XVIII. Yüzyıl Kazak Folkloru...................................................15
2.1.2. XIX – XX. Yüzyıl Kazak Folkloru...................................................17
2.1.3. XX. Yüzyıl Sovyet Dönemi Kazak Folkloru....................................19
2.1.4. Günümüz Kazak Folkloru.................................................................20
2.2. KAZAK MASALLARI...............................................................................21
2.2.1. Kazak Masallarının Şekil Özellikleri................................................23
2.2.2. Kazak Masallarının Muhteva Özellikleri..........................................24
vi
2.2.3. Kazak Masallarının Sınıflandırılması ...............................................26
2.2.3.1. Kazak Kahramanlık Masalları (Batırlık Ertegiler).............28
2.2.3.2. Kazak Olağanüstü Masalları (Qıyal-Ğajayıp Ertegiler).....29
2.2.3.3. Kazak Hayvan Masalları (Xayvanat Turalı Ertegiler)........30
2.2.3.4. Kazak Günlük Hayat ile İlgili Masallar (Salt Ertegiler).....33
2.2.3.5. Kazak Nüvel Masalları (Novellalık Ertegiler)...................33
2.2.3.6. Kazak Gerçekçi Masallar (Şınşıl Ertegiler)........................34
2.2.3.7. Kazak Güldürücü Masallar (Küldirgi Ertegiler).................34
2.2.3.8. Menkıbevi Masallar (Aňız Ertegiler) ................................35

İKİNCİ BÖLÜM..............................................................................................36
KAZAK MASALLAR İLE İLGİLİ DERLEME ESERLERİNİN
AÇIKLAMALI BİBLİYOGRAFİK KÜNYELERİ......................................36

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM...........................................................................................189
KAZAK MASALLARLA İLGİLİ İNCELEME VE DERLEME-İNCELEME
ESERLERİNİN AÇIKLAMALI BİBLİYOGRAFİK KÜNYELERİ.........189

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM.....................................................................................286
MASAL METNİ DIŞINDA DİĞER TÜRLERE AĞIRLIKLI OLARAK
YER VEREN YAYINLAR..............................................................................286

4.1. MASALLAR DIŞINDA DİĞER TÜRLERE AĞIRLIKLI OLARAK
YER VEREN KİTAPLAR .........................................................................286
4.2. BİR MASALDAN OLUŞAN KİTAPLAR..........................................313
4.3. SÜRELİ YAYINLAR..........................................................................319
SONUÇ….......................................................................................................... 337
KAYNAKÇA....................................................................................................345
EKLER……...................................................................................................... 349
A1. KİTAPLAR..........................................................................................349
A2. SÜRELİ YAYINLAR..........................................................................354

vii
KISALTMALAR

A.e. : Aynı eser
a.g.e. : Adı geçen eser
AKDTYK : Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
b. : Bölüm
bkz. : Bakınız
bs. : Baskı
C. : Cilt
cm. : Santimetre
Çev. : Çeviren
Haz. : Hazırlayan
No. : Numara
res. : Resimli
s. : Sayfa
S. : Sayı
SSR : Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
TDK :Türk Dil Kurumu
t.y. : Basım tarihi yok
vb. : Ve benzeri
vs. : Vesaire
y.y : Basım yeri yok
Yay. : Yayınlayan
Yay. Haz. : Yayına Hazırlayan
viii
GİRİŞ
Tezimiz, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı, Halk Bilimi Anabilim
Dalında başlatılan “Açıklamalı Bibliyografya” metodu ile yapılmış bir çalışmadır.
Bibliyografya’nın Sınırları:
Çalışmamız 1933-2009 tarihleri arasında yayımlanmış Kazak Masalları ile
Kazak Halk Edebiyatının diğer örneklerini bütünüyle masallar ihtiva etmediği içinde
masallarının yer vermiş eserleri; aynı zamanda Kazak masallarını tamamen ya da
kısmen ilgilendiren çalışmaları kapsamaktadır.
Karşılaştırmalı bir çalışma yapacak olan araştırmacılara yararlı olacağı
düşüncesinden yola çıkarak ayrı basımı bulunan eserler de çalışmamıza dâhil
edilmiştir. Bibliyografyaya eserler dâhil edilirken, sadece adlarına göre değil
muhtevalarına da itibar edilerek değerlendirme yapılmıştır. Çalışmamızda derleme ve
incelemelerden oluşan eserler ve sadece incelemelerden oluşan eserlerin açıklamalı
bibliyografyaları verilmiştir. Masallar dışında diğer türlere de ağırlıklı olarak yer
veren eserler metinlerin yer aldığı sayfa numaralarıyla birlikte; süreli yayınları
açıklamalı olarak tanıtmaya çalıştık. Tek masaldan oluşan eserler ise sadece
bibliyografik künyeleri ile birlikte verilmiştir. Ayrıca bibliyografyalarda ve araştırma
yaparken rastladığımız, kataloglarda varlığını tespit ettiğimiz fakat ulaşamadığımız
eserlerin ve süreli yayınların listesi alfabetik sıraya göre verilmiştir.
Bibliyografya’nın Düzeni:
Çalışmamız içinde yer alan kitap künyeleri, kolayca bulunabilmesi için
alfabetik kataloglama esasına göre düzenlenmiştir. Konu indeksi verildiği için
alfabetik konu katalogu ve okuyucuya karışık görünebileceğinden alfabetik-
sistematik kataloglama esası tercih edilmemiştir.
Bibliyografik künyeler, milletlerarası uygulama alanı olan Anglo-Amerikan
Kataloglama Kuralları 2 esas alınarak verilmiştir. Yazar adlarının solunda bulunan
1
numaralar, kitapların bibliyografyada alfabetik düzene göre yer alış sırasını
göstermektedir.
Aynı yazara ait eserler bibliyografyaya yayın tarihi önceliğine göre kronolojik
olarak verilmiştir. İki yazarlı eserlerde birinci yazara göre alfabetik düzenleme
yapılmıştır. İçinde kısaltma olan yazar adları eğer tespit edilmişse açılarak
yazılmıştır.
Kitaplar
Bibliyografyada yer alan kitaplar bibliyografik künyeleri ile beraber altı
paragraf halinde açıklamalarıyla verilmiştir. Bu paragraflar aşağıdaki sıraya göre yer
almaktadır:
1.Bibliyografik künye
2.Çalışmanın amacı
3.Kitabın içindekiler kısmı
4.Kitabın ön söz (ve/veya) giriş, sonuç kısmının özeti
5.Değerlendirme
6.Anahtar Kelimeler

1. Bibliyografik künyeler verilirken yazar adları tüzel kişi olan yayınlarda,
yazar adı girişi tüzel kişiye göre yapılmıştır. Yazar adı olmayan yayınlar ise yayın
adına göre alfabetik sıraya konulmuştur.
Okuma rahatlığı ve kolaylığını sağlamak maksadıyla tezde kullanılan
karakterlerde bir takım düzenlemelere gidilmiştir. Buna göre; kitap adları siyah
(bold) karakterlerle verilmiştir. Eserin anlaşılması için yabancı kelimelerin tercümesi
[ ] köşeli parantez içinde verilmiştir. Kitap adları, iç kapak esas alınarak mümkün
olduğu kadarıyla kitabın tam adı yazılarak kaydedilmiş, ayrıca yazarın imlasına sadık
kalınmıştır.
2