kayıtdışı ekonomi bakımından türk vergi sisteminin analizi

321 Pages·2014·2.71 MB·Turkish

M
e
h
m
e
t

Y
Ü
T.C
C
E İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ
L
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

MALİYE ANABİLİM DALI
DOKTORA TEZİ

T

Ü
R
K
KAYITDIŞI EKONOMİ BAKIMINDAN TÜRK VERGİ
V K
E A SİSTEMİNİN ANALİZİ
R
Y
G BI
İAT
SKD
İ I
SIMŞ
T I

EIE
N
M K
D
NİAO
N
İN
N O
M
A

N İ

A
L
İ
Z
İ
Mehmet YÜCEL

İstanbul - 2014
İ
s
t
a
n
b
u
l
-

2
0
1
4
T.C
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
MALİYE ANABİLİM DALI
DOKTORA TEZİ

KAYITDIŞI EKONOMİ BAKIMINDAN TÜRK VERGİ
SİSTEMİNİN ANALİZİ

Mehmet YÜCEL
2502070195

TEZ DANIŞMANI
Prof. Dr. Şahin AKKAYA

İstanbul – 2014

KAYITDIŞI EKONOMİ BAKIMINDAN TÜRK VERGİ SİSTEMİNİN
ANALİZİ

Mehmet YÜCEL
ÖZ
Kanuni belgelerle belgelendirilemeyen, yetkili kamu organlarınca normal kurallar
içinde kontrol edilemeyen ve milli gelir hesaplamalarında dikkate alınmayan
ekonomik işlem ve faaliyetlerin tümü şeklinde ifade edilebilen ve günümüz
ekonomilerinin önemli sorunlarından birisi olan kayıtdışı ekonomi, nedenleri,
sonuçları ve işleyişi bakımından karmaşık bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bu çalışma ile ilk olarak kayıtdışı ekonominin tanımı, unsurları, özellikleri, ortaya
çıkış nedenleri, kayıtdışı ekonomiyi tahmin yöntemleri ve kayıtdışı ekonominin
olumlu ve olumsuz etkileri genel olarak açıklanmıştır. Daha sonra Türkiye’de
kayıtdışı ekonominin oluşma nedenleri, son olarak da, kayıtdışı ekonomi bakımından
Türk vergi sistemi ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmeye çalışılmıştır.
Kayıtdışı ekonomiye yönelik çözüm önerileri ele alınırken konunun mali, ekonomik,
yapısal, siyasal, sosyal ve psikolojik boyutlarının bir bütün olarak dikkate alınması
gerekir. Kayıtdışı ekonomiyi kavramak ve kayıt altına almak için ülkenin genel
ekonomik yapısındaki sorunlara ilişkin öneriler ile Türk vergi sistemine ilişkin
öneriler birlikte ele alınmalıdır. Kayıtdışı ekonomi ile mücadelede önemli olan,
izlenecek politikada kararlılık ve istikrardır. Kayıtdışı ile mücadelede izlenecek
politika, toplumun tüm kesimleri ile mutabakat içinde belirlenmeli ve belirlenen bu
politika bir devlet politikası olarak uygulanmalıdır.
Anahtar Sözcükler: Kayıtdışı Ekonomi, Türk Vergi Sistemi, Vergi Oranı, Vergi
Yükü, Vergi Reformu, Vergi Tabanı.

I
THE INFORMAL ECONOMY IN TERMS OF ANALYSIS OF THE TURKISH
TAX SYSTEM
Mehmet YÜCEL
ABSTRACT
The informal economy, which may be described as entire economic transactions and
activities which may not be certified through legal documents and audited by
competent public authorities within standart rules and taken into account in national
income calculations , is one of the most significant problems of today’s economy.
And it comes out as a complicated concept in terms of its grounds, consequences and
functioning.
This study initially provides the description of informal economy as well as its
elements, characteristics, reasons of existence, forecasting methods of informal
economy and positive and negative aspects of informal economy. Subsequently, the
reasons of existence of informal economy in Turkey and finally Turkish tax system
are handled in a detailed way as far as informal economy is concerned.
When dealing with the solution suggestions ,it is necessary that the issue is handled
entirely by studying the financial, economical, structural, political, social and
psychological aspects thereof. In order to understand the informal economy and make
it formal , the suggestions regarding the problems in macroeconomic structure of the
country and suggestions for Turkish tax system should be studied together. What
matters when fighting against informal economy is the determination and stability in
the policy to be followed. The policy to follow should be fixed with the consent of
all levels of the society and it should be applied as a state policy.

Key Words: Informal Economy, Turkish Tax System, Tax Rate, Tax Burden, Tax
Reform, Tax Base.

II
ÖNSÖZ
Kayıt dışı ekonomi, yakın dönemde gerek gelişmiş gerekse gelişmekte olan ülkelerde
ciddi bir toplumsal sorun olarak kendisini hissettirmektedir. Kayıtdışı ekonomi, resmi
kayıtlara girmeyen, kanuni belgelerle belgelendirilmeyen, yetkili kamu organlarınca
kontrol edilemeyen ve gayri safi milli hasıla (GSMH) hesaplamalarında dikkate
alınamayan ekonomik işlem ve faaliyetlerin tamamına denmektedir. Kayıtdışı
ekonomi kamu düzeninin sağlanması, korunması ve kamunun ihtiyaç duyduğu vergi
gelirlerine kaynak teşkil edebileceği için önemli bir konudur.

Mali, ekonomik, yapısal, sosyal ve siyasal sebeplerle ortaya çıkıp gelişen ve büyük
boyutlara ulaşmış olan kayıtdışı ekonomi, hacmi ile orantılı olarak, önce mali sonra
ekonomik ve dolayısıyla sosyal hayat üzerinde tahribat yaratmakta ve böylece siyasal
başarısızlığı da beraberinde getirmektedir. Mali alanda yarattığı vergi kayıpları, bütçe
açıkları ve bunun finansmanı için başvurulan yolların ekonominin genel dengeleri
üzerinde meydana getirdiği bozulma, sosyal alana yolsuzluk, yoksulluk ve vergi
uyumunun azalması şeklinde yansımakta ve kayıt dışı ekonomi bu faktörlerin etkisi
ile daha da gelişip büyüyen bir olgu halini almaktadır.

Bütün dünyada ve özellikle belge düzeninin ve kontrol mekanizmasının yetersiz
olduğu gelişme yolundaki ülkelerde kayıt dışı ekonomi kavramının son derecede
yaygın olarak kullanıldığını görüyoruz. Günümüzde toplumların en önemli
sorunlarından birisi olan kayıtdışı ekonomi nedenleri, işleyişi ve meydana getirdiği
etkiler bakımından oldukça karmaşık ve çok yönlü bir olgudur. Kayıtdışı ekonomi
sorunu tüm toplumu ilgilendiren çok yönlü bir sorundur. Kayıtdışılık sadece
ekonominin değil vergi ve sosyal güvenlik sisteminin de en önemli sorunudur. Bu
nedenle, kayıt dışı ekonominin kayıt altına alınması gerek gelişmekte olan ülkeler
için gerekse gelişmiş ülkeler için çözümlenmesi gereken ciddi bir sorun haline
gelmiştir. Bu nedenle oldukça karmaşık ve çok yönlü bir sorun olan kayıtdışılığın
çözümü de çok yönlü ve etkin bir mücadeleyi gerektirmektedir.

III
Bu çalışma ile, kayıtdışılığı önleme ve kayıtlı ekonomiye geçiş sürecindeki başarısı
bakımından Türk vergi sistemi ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiş, kayıtdışılığı
önleme bakımından Türk vergi sisteminde yer alan düzenlemelere, kayıtdışılığa
sebebiyet veren düzenleme ve uygulamalara yer verilmiş, kayıtdışılığı önleme ya da
en aza indirme bakımından yapılması gerekenlere ayrıntılı bir şekilde yer verilmiştir.
Kayıt dışı ekonominin kısa dönemde genişlemesini önleyecek, orta ve uzun dönemde
hacminin daraltılmasına, gelişmiş ülkeler seviyesine çekilebilmesine yönelik olarak
yapılması gerekenler Türk vergi sistemi perspektifinden ortaya konulmaya
çalışılmıştır.
Bu çalışmanın her aşamasında yardım ve desteklerinden dolayı danışmanım Prof. Dr.
Şahin AKKAYA, Maliye Bölüm Başkanı Prof. Dr. S. Ateş OKTAR’a, çalışmada
gerekli düzeltmeleri yapmam için yardımlarını esirgemeyen değerli hocalarım Prof.
Dr. Gülden ÜLGEN, Prof. Dr. Ufuk BAKKAL, Doç. Dr. Erkan AYDIN’a
teşekkürlerimi sunmayı bir görev sayıyorum. Aynı zamanda araştırma ve yazım
aşamasında sürekli desteğini gördüğüm eşim Saide Nur YÜCEL’e ve
çalışmalarımdan dolayı belki de yeteri kadar ilgilenemediğim oğullarıma teşekkürü
bir borç bilirim. Anne ve babama da maddi ve manevi desteklerinden dolayı teşekkür
eder, bu çalışmanın yararlı sonuçlara vesile olmasını temenni ederim.

İstanbul, 2014 Mehmet YÜCEL

IV
İÇİNDEKİLER
ÖZ .................................................................................................................................. I
ABSTRACT ................................................................................................................ II
ÖNSÖZ ...................................................................................................................... III
KISALTMALAR .................................................................................................... XV
TABLOLAR ......................................................................................................... XVII
GRAFİKLER ...................................................................................................... XVIII
ŞEKİLLER .......................................................................................................... XVIII
GİRİŞ ........................................................................................................................... 1
BİRİNCİ BÖLÜM ....................................................................................................... 3
GENEL OLARAK KAYIT DIŞI EKONOMİ .......................................................... 3
1.1. KAYIT DIŞI EKONOMİ KAVRAMI ........................................................... 3
1.2. KAYIT DIŞI EKONOMİ TEORİLERİ ......................................................... 7
1.2.1. Oyun Teorisi Yaklaşımı .......................................................................... 7
1.2.2. Arz - Talep Yaklaşımı ............................................................................. 9
1.2.3. Rasyonel Seçim Teorisi Yaklaşımı ....................................................... 10
1.2.4. Laffer Eğrisi Yaklaşımı ......................................................................... 13
1.3. KAYIT DIŞI EKONOMİNİN UNSURLARI .............................................. 15
1.3.1. Yeraltı Ekonomisi (Yasadışı Faaliyetler) .............................................. 16
1.3.2. Yarı Kayıtlı (Beyandışı) Ekonomi ........................................................ 19
1.3.2.1. Gelirlerin Yasal Olarak Kayıt Dışında Bırakılması ......................... 19
1.3.2.2. Gelirlerin Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışına Çıkarılması .......... 20
1.3.3. Kayıtlara Hiç Girmeyen Ekonomi ......................................................... 22
1.4. KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ÖZELLİKLERİ .......................................... 24
1.4.1. Yasalara Aykırı Olması ......................................................................... 24
1.4.2. Ahlaki Normlara Aykırı Olması ............................................................ 25
1.4.3. Vergilendirilmemiş Olması ................................................................... 26
1.4.4. İstatistiksel Olarak Ölçülememesi ve GSMH Hesaplarında Yer
Almaması ........................................................................................................ 27
1.4.5. Gelir veya Fayda Elde Edilmesi ............................................................ 28
1.5. KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ORTAYA ÇIKIŞ NEDENLERİ ................ 28
1.5.1. MALİ NEDENLER ............................................................................... 29
1.5.1.1.Vergi Sisteminin Karmaşıklığı ve Vergilendirme Ortamının
Belirsizliği .................................................................................................... 29
V
1.5.1.2. Vergi Oranlarının Yüksekliği ve Vergiye Karşı Direnç .................. 32
1.5.1.3. Muhasebe ve Müşavirlik Hizmetlerinin Yetersizliği ...................... 34
1.5.1.4. Çalışma Hayatından Kaynaklanan Nedenler ................................... 36
1.5.1.5. Vergi İdaresi ve Denetiminden Kaynaklanan Nedenler .................. 36
1.5.2. EKONOMİK NEDENLER ................................................................... 37
1.5.2.1. Ekonomik Sistem ve Uygulanmakta Olan Ekonomi Politikaları .... 37
1.5.2.2. Ekonomik İstikrarsızlık ve Enflasyon ............................................. 38
1.5.2.3. Kişisel Gelir Dağılımının Bozukluğu .............................................. 40
1.5.2.4. Bilgi Teknolojilerindeki Gelişmeler ve Elektronik Ticaretin
Yaygınlaşması .............................................................................................. 41
1.5.2.5. İşletme Büyüklüğü........................................................................... 42
1.5.2.6. Ülke İçi ve Dışı Rekabetin Yoğun Olması ...................................... 42
1.5.2.7. Devlet Müdahaleleri veya Düzenlemeleri ....................................... 42
1.5.3. SİYASİ NEDENLER ............................................................................ 43
1.5.3.1. Baskı Gruplarının İstekleri .............................................................. 44
1.5.3.2. Siyasal İktidarların Tutumu ............................................................. 45
1.5.3.3. Vergi Afları ..................................................................................... 45
1.5.4. SOSYAL NEDENLER ......................................................................... 47
1.5.5. PSİKOLOJİK NEDENLER .................................................................. 48
1.6. KAYIT DIŞI EKONOMİYİ TAHMİN YÖNTEMLERİ ........................... 50
1.6.1. Doğrudan Tahmin Yöntemleri .............................................................. 51
1.6.1.1. Anket Yöntemi ................................................................................ 52
1.6.1.2. Karma Yöntem ................................................................................ 52
1.6.2. Dolaylı Tahmin Yöntemleri .................................................................. 53
1.6.2.1. GSMH Yaklaşımı ............................................................................ 53
1.6.2.2. Parasalcı Yaklaşımlar ..................................................................... 54
1.6.2.2.1. Sabit Oran Yaklaşımı (Para Talebi veya Emisyon Hacmi
Yaklaşımı). ................................................................................................ 54
1.6.2.2.2. İşlem Hacmi Yaklaşımı ............................................................ 54
1.6.2.2.3. Ekonometrik Yaklaşım ............................................................. 55
1.6.2.3. İstihdam Yaklaşımı ......................................................................... 56
1.6.2.4. Vergi İncelemeleri Yoluyla Tahmin Yaklaşımı .............................. 57
1.6.2.4.1. Yasalarla Kayıt Dışı Bırakılmasına İzin Verilen Faaliyetler .... 58
1.6.2.4.2. Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışı Bırakılan Faaliyetler.......... 58
VI
1.6.2.5. Üretim Girdilerini Esas Alan Yaklaşım (Fiziksel Girdi Yaklaşımı) 59
1.6.3. Çoklu Sebep Çoklu Göstergeler (MIMIC) (Model Yaklaşımı) Yöntemi
......................................................................................................................... 59
1.7. KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ETKİLERİ .................................................. 61
1.7.1. KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMSUZ ETKİLERİ ....................... 61
1.7.1.1. EKONOMİK ETKİLER .................................................................. 61
1.7.1.1.1. Ekonomik Göstergelere Güvensizlik Yaratması....................... 61
1.7.1.1.2. Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Olumsuz Etkisi ve Haksız Rekabet
.................................................................................................................. 62
1.7.1.1.3. Kaynak Dağılımının Bozulması................................................ 64
1.7.1.1.4. Kişisel Gelir Dağılımına Etkisi ................................................ 65
1.7.1.2. MALİ ETKİLER ............................................................................. 66
1.7.1.2.1. Vergi Gelirlerinin Azalmasına ve Bütçe Açığına Yol Açması . 66
1.7.1.2.2. Kamu Maliyesine İlişkin Göstergelerde Meydana Gelen
Bozulmalar ................................................................................................ 66
1.7.1.3. SOSYAL ETKİLER ........................................................................ 68
1.7.1.3.1.Toplumsal Bozulmaya Sebep Olması ........................................ 68
1.7.1.3.2.Çalışma Hayatı ve Sosyal Güvenlik Üzerindeki Olumsuz Etkileri
.................................................................................................................. 70
1.7.2. KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMLU ETKİLERİ .......................... 71
1.7.2.1. Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi ............................................. 72
1.7.2.2. İstihdam Üzerindeki Etkisi .............................................................. 73
1.7.2.3. Rekabet Gücü Üzerindeki Etkisi ..................................................... 75
1.7.2.4. Sosyal Yapı Üzerindeki Etkileri ...................................................... 76
1.7.2.5. Kişisel Gelir Dağılımı Üzerindeki Etkisi ........................................ 76
1.7.2.6. Ekonomik İstikrar Üzerindeki Etkisi ............................................... 77
1.7.2.7. Ekonomideki Dinamizme Etkisi...................................................... 78
1.7.2.8. Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Etkisi ................................................. 78
1.7.2.9. Kaynak Tahsisi Üzerine Etkisi ........................................................ 79
İKİNCİ BÖLÜM ....................................................................................................... 81
TÜRKİYE’DE KAYIT DIŞI EKONOMİ ............................................................... 81
2.1.TÜRKİYE’DE KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUŞMA NEDENLERİ .. 81
2.1.1. YAPISAL NEDENLER .............................................................................. 83
2.1.1.1. Ekonominin Gelişmişlik Düzeyinin Yetersizliği ............................... 83
VII