KAPİTÜLASYONLARIN OSMANLI-TÜRK ADLİ ve İDARİ MODERNLEŞMESİNE ETKİSİ

318 Pages·2009·4.05 MB·Turkish

T.C. İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

KAPİTÜLASYONLARIN
OSMANLI-TÜRK ADLİ ve İDARİ MODERNLEŞMESİNE
ETKİSİ

DOKTORA TEZİ

Bahadır APAYDIN

Anabilim Dalı: Kamu Hukuku

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Bülent TAHİROĞLU

MAYIS 2009

1
T.C. İSTANBUL KÜLTÜR ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

KAPİTÜLASYONLARIN
OSMANLI-TÜRK ADLİ ve İDARİ MODERNLEŞMESİNE
ETKİSİ

DOKTORA TEZİ

Bahadır APAYDIN

Anabilim Dalı: Kamu Hukuku

Tez Danışmanı: Prof. Dr. Bülent TAHİROĞLU

MAYIS 2009

İÇİNDEKİLER Sayfa
2
KISALTMALAR.......................................................................................................vi
TÜRKÇE
ÖZET........................................................................................................viii
ABSTRACT................................................................................................................ix
1. BÖLÜM: GİRİŞ.....................................................................................................1
1.1. Çalışmanın Konusu.................................................................................1
1.1.1. Kapitülasyonların Tarihi................................................................1
1.1.2. Kavramın İçeriği............................................................................1
1.1.3. Neden Kapitülasyonlar...................................................................2
1.1.4. Neden Kapitülasyonların Osmanlı-Türk Adli ve İdari
Modernleşmesine
Etkisi...............................................................................................
3
1.2. Çalışmanın
Yararı....................................................................................4
1.3. Çalışmanın Metodu..................................................................................5
1.4. Çalışmanın
Planı.......................................................................................5

2. BÖLÜM: KAPİTÜLASYONLAR ve TARİHSEL GELİŞİM
SÜRECİ............7
2.1. Tarihsel Gelişim
Süreci............................................................................7
2.1.1. İlk Kapitülasyonlar............................................................................7
2.1.2. Antik Yunan ve Roma
Kapitülasyonları...........................................12
2.1.3. Bizans
Kapitülasyonları....................................................................17
2.1.4. İslam Devletleri ve Kapitülasyonlar
.................................................26
2.1.5. Avrupa Devletleri ve Kapitülasyonlar
..............................................30
3
2.1.6. Uzak Asya Devletleri ve Kapitülasyonlar
........................................32
2.2. Osmanlı
Kapitülasyonları.......................................................................35
2.2.1. Genel
Olarak.....................................................................................35
2.2.2. İlk
Kapitülasyonlar............................................................................36
2.2.3. İstanbul’un Fethi ve
Kapitülasyonlar................................................40
2.2.4. Son Dönem
Kapitülasyonları............................................................44
2.3. Konusu ve Sağladığı Haklar Bakımından Türleri................................48
2.3.1. Genel
Olarak.....................................................................................48
2.3.2. Dinsel Nitelikteki
Kapitülasyonlar...................................................50
2.3.3. İdari ve Kişisel Nitelikteki
Kapitülasyonlar.....................................54
2.3.4. İktisadi Nitelikteki Kapitülasyonlar
.................................................56
2.3.5. Adli Nitelikteki
Kapitülasyonlar.......................................................60
2.4. Kapitülasyon Kavramı.............................................................................65
2.4.1.
Terim.................................................................................................65
2.4.2. Hukuki
Niteliği..................................................................................69

3. BÖLÜM: 19. YÜZYIL OSMANLI MODERNLEŞMESİ ve
KAPİTÜLASYON
HUKUKU.....................................................................................................................7
9
3.1. Osmanlı Adli ve İdari Sistemi .................................................................79
4
3.1.1. Genel
Olarak....................................................................................79
3.1.2. Adli ve İdari
Sistem.........................................................................86
3.1.3. Tanzimat’tan Önce Osmanlı Hukuku (Klasik
Dönem)...................89
3.1.3.1. Kamu Hukuku...........................................................................89
3.1.3.1.1. Anayasa Hukuku........................................................89
3.1.3.1.2. İdare Hukuku..............................................................92
3.1.3.1.3. Vergi Hukuku.............................................................92
3.1.3.1.4. Ceza Hukuku..............................................................93
3.1.3.2. Özel Hukuk...............................................................................94
3.1.4. Tanzimat’tan Sonra Osmanlı Hukuku (Klasik
Dönem)..................97
3.1.4.1.Kamu
Hukuku........................................................................97
3.1.4.1.1. Anayasa
Hukuku.....................................................97
3.1.4.1.2. İdare
Hukuku..........................................................100
3.1.4.1.3. Ceza
Hukuku..........................................................101
3.1.4.1.4. Toprak Hukuku
......................................................102
3.1.4.1.5. Vatandaşlık
Hukuku...............................................106
3.1.4.2.Özel
Hukuk............................................................................112
3.1.4.2.1. Medeni
Hukuk........................................................112
3.1.4.2.2. Ticaret
Hukuku.......................................................115
3.2. Kapitülasyon Hukukunun Uygulama Alanı
.........................................116
5
3.2.1 Osmanlı İmparatorluğunda Yabancıların Hukuki
Statüsü.................116
3.2.1.1. Müstemenler ve Hukuki Statüleri.............................................116
3.2.1.2. Müstemenlerin Hak ve
Ayrıcalıkları........................................119
3.2.1.3. Konsoloslar ..............................................................................121
3.2.1.3.1. Atanmaları ve Hukuki Statüleri.................................123
3.2.1.3.2. Adli Görev ve Yetkileri.............................................128
3.2.1.3.3. Siyasi-İdari Görev ve Yetkileri..................................130
3.2.1.3.4. Ticari ve Mali Görev ve Yetkileri..............................133
3.2.1.4. Balyos (Bailos/Balyoz).............................................................135
3.2.2. Koruma (Protège) Sistemi ve
Sujeleri...............................................137
3.2.2.1. Koruma Sisteminin Ortaya Çıkışı ve Özellikleri......................137
3.2.2.2. Konsolosluk Hizmetlileri..........................................................140
3.2.2.3. Dragoman
(Tercümanlar)..........................................................142
3.2.2.4.
Tüccarlar....................................................................................146
3.2.2.4.1. Genel Olarak...............................................................146
3.2.2.4.2. Beratlı Tüccarlar.........................................................148
3.2.2.4.3. Avrupa Tüccarları.......................................................151
3.2.2.4.4. Hayriye Tüccarları......................................................156
3.2.3. Koruma Sisteminin Suistimali (Genişlemesi) ve
Sonuçları...............158
3.2.4. En Çok Gözetilen Millet Statüsü (Most Favored
Nation)................163
3.3. Konsolosluk Mahkemeleri ve Kapitülasyon
Hukuku............................166
3.3.1. Aynı Tâbiiyete Sahip Yabancılar Arasındaki
Uyuşmazlıklar............166
3.3.1.1. Hukuk-Ticaret Davaları.............................................................166
3.3.1.2. Ceza Davaları.............................................................................173
3.3.1.3. Uygulamadan Örnekler..............................................................183
6
3.3.2. Farklı Tâbiiyete Sahip Yabancılar Arasındaki
Uyuşmazlıklar...........187
3.3.2.1. Hukuk-Ticaret
Davaları..............................................................187
3.3.2.2. Ceza
Davaları..............................................................................191
3.3.2.3. Uygulamadan
Örnekler...............................................................195
3.4. Osmanlı Mahkemeleri ve Kapitülasyon Hukuku: Osmanlı Tebaası
İle Yabancılar Arasındaki
Uyuşmazlıklar............................................................196
3.4.1. Hukuk ve Ticaret
Davaları...................................................................197
3.4.1.1. Adli ve İdari Reformlar Öncesi Dönem (Tanzimat’a
Kadar)......197
3.4.1.2. Adli ve İdari Reformlar Sonrası Dönem (Tanzimat’tan
Sonra)...202
3.4.1.3. Uygulamadan
Örnekler................................................................218
3.4.2. Ceza
Davaları........................................................................................220
3.4.2.1. Adli ve İdari Reformlar Öncesi Dönem (Tanzimat’a Kadar)
......220
3.4.2.2. Adli ve İdari Reformlar Sonrası Dönem (Tanzimat’tan
Sonra)...225
3.4.2.3. Uygulamadan
Örnekler................................................................236

4. BÖLÜM: KAPİTÜLASYONLARIN
KALDIRILMASI.......................................238
4.1. Osmanlı Dönemi Girişimleri......................................................................238
4.1.1. 19. Yüzyıl Öncesi
................................................................................238
7
4.1.2. 19. Yüzyıl
Sonrası................................................................................240
4.1.2.1. Tanzimat Sonrası Dönem
...........................................................240
4.1.2.2. İttihat Terakki
Girişimleri............................................................246
4.1.2.3. Kapitülasyonların Tümden Kaldırılması: “Tek Taraflı İlga”......250
4.1.2.4. Kapitülasyonların Yerine Getirilen
Rejim...................................256
4.1.2.5. İşgal Yılları ve Kapitülasyonların “De Facto”
Tesisi..................261
4.2. Cumhuriyet Dönemi ve Kapitülasyonların
Sonu.....................................266
4.2.1. Lozan Süreci ve Kapitülasyonlar: “Tek Taraflı İlga Kararının
Kabulü”.........................................................................................................
.266
4.2.2. Lozan Müzakereleri: Başlaması ve
Kesilmesi.....................................268
4.2.3. Müzakerelerin Tekrar Başlaması: İmza ve Kapitülasyonların
Sonu....273
4.2.4. Bir “Dava”nın Peşinde: Bozkurt-
Lotus................................................276

5. BÖLÜM:
SONUÇLAR..............................................................................................279
KAYNAKÇA.................................................................................................................
..282
EKLER..........................................................................................................................
...297
ÖZGEÇMİŞ..................................................................................................................
...305

8
KISALTMALAR

AJIL : The American Journal of International Law
AJP : The American Journal of Philology
AKDTYK : Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu
AÜDTCFD : Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi
AÜDTCF : Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi
AÜHFD : Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi
AÜSBE : Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
AÜSBFD : Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi
bkz. : Bakınız
BOA : Başbakanlık Osmanlı Arşivi
BSOAS : Bulletin of the School of Oriental and African Studies
BTTD : Belgelerle Türk Tarihi Dergisi
c. : Cilt
C.AD : Cevdet Adliye Tasnifi
C.DH : Cevdet Dahiliye Tasnifi
C.HR : Cevdet Hariciye Tasnifi
C.ML : Cevdet Maliye Tasnifi
çev. : Çeviren
DLR : Dakota Law Rewiev
DED : Düvel-i Ecnebiye Defterleri
der. : Dergi
dip. : Dipnot
DİA : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi
DEÜAİİTE : Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi Enstitüsü
ed. : Editör
EI : The Encylopaedia of Islam
FO : Foreign Office
H. : Hicri
HAT : Hattı Hümayûn Tasnifi
haz. : Hazırlayan
HR-HMŞ.İŞO : Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası
HR.MKT : Hariciye Mektubî Kalemi
İA : İslam Ansiklopedisi (Milli Eğitim Bakanlığı)
İSAM : Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi
İÜ : İstanbul Üniversitesi
İÜHFD : İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası
İÜSBFD : İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi
JCLIL : Journal of Comparative Legislation and International Law
KK : Külliyât-ı Kavânîn
krş. : Karşılaştırınız
LLR : Louisiana Law Review
M. : Miladi
md. : Madde
MEB : Milli Eğitim Bakanlığı
MM : Mecmua-i Muahedat
9
mtb. : Matbaası
MVL : İradeler, Meclis-i Vâlâ
no. : Numara
OSAV : Osmanlı Araştırmaları Vakfı
PRO : Public Record Office
R. : Rumi
S. : Sayı
TDK : Türk Dil Kurumu
THİM : Türk Hukuk ve İktisat Mecmuası
TLQ : Tepmle Law Quarterly
TT : Tarih ve Toplum Dergisi
TTK : Türk Tarih Kurumu
TTK Belleten : Türk Tarih Kurumu Belleten
US : United States
vd. : Ve Devamı
Vol. : Volume
yay. : Yayınları
YT : Yeni Türkiye

10