Table Of ContentIntroduction à l'orthographe luxembourgeoise
Description systématisée de l'orthographe officielle
luxembourgeoise telle qu’exposée en annexe de l’arrêté
ministériel du 10/10/1975 et modifiée par les révisions proposées
en annexe du règlement grand-ducal du 30/07/1999.
Auteurs du texte original luxembourgeois:
Schanen François, professeur des Universités,
Lulling Jérôme, docteur-ès-lettres,
Université Paul Valéry de Montpellier (France).
Texte français de Schanen François.
2003
1
INDEX ...........................................................................................................................................................2
1 D’LËTZEBUERGER SPROOCH A SCHREIFWEIS....................................................................5
Allgemenges
1.1 Akzeptanz a Praktikabilitéit.................................................................................................................5
1.2 Kohärenz a Vereinfachung vun der lëtzebuerger Schreifweis...............................................................7
1.2.1 D’Komplexitéit vun den analytesch-deskriptiven Instrumenter.............................................................7
1.2.2 D’Regele vun der lëtzebuerger Orthographie.......................................................................................8
2 DEEL I: D’EENHEETE VUM GESCHWATENE LËTZEBUERGESCH.......................10
Allgemenges
2.1 D’Betounung vun de Wierder..........................................................................................................10
2.1.1 Den Akzent vun de monolexikalesche Wierder a vun de Wierder mat festem Suffix oder Präfix..........12
2.1.1.1 Bei de Wierder aus dem germanesch-däitsche Gebitt a bei den assimiléierten Transferenzen...............12
2.1.1.2 Bei den Transferenze mat net-assimiléiertem Akzent..........................................................................12
2.1.1.3 Betount an net-betount Präfixen a Partikelen......................................................................................14
2.1.1.4 Betount an net-betount Suffixen.........................................................................................................14
2.1.1.5 D’Verrutsche vum Wuertakzent.........................................................................................................15
2.1.1.6 D’Ofkierzungen.................................................................................................................................16
2.1.1.7 D’Uertschaftsnimm an d’Eegennimm.................................................................................................16
2.1.2 D’Betounung vun de polylexikalesche Wierder..................................................................................16
2.1.2.1 Akzent um éischten Element: Determinativkomposita........................................................................16
2.1.2.2 Akzent um zweeten Element: aner Komposita....................................................................................18
2.1.2.3 Nominalisatioune vu syntagmatesche Strukturen................................................................................19
D’lëtzebuergesch Phonemer..........................................................................................................................20
2.2 De System vun de Vokaler am Lëtzebuergeschen...........................................................................20
2.2.1 Den Ëffnungsgrad..............................................................................................................................20
2.2.2 D’Artikulatiounsweis.........................................................................................................................21
2.2.3 D’Quantitéit an d’Gespaantheet..........................................................................................................21
2.2.4 D’Diphthongen..................................................................................................................................22
2.2.5 D’Vokaler vun den net-betountenen Niewesilben...............................................................................23
2.3 De System vun de Konsonanten am Lëtzebuergeschen...................................................................27
2.3.1 D’Artikulatiounsweis.........................................................................................................................27
2.3.2 D’Artikulatiounsplaz..........................................................................................................................28
2.3.3 D’Stëmmhaftegkeet...........................................................................................................................28
2.3.4 Beispiller a Varianten. Rekapitulatioun vum konsonantesche System..................................................29
2.3.5 D’Neutralisatioun vun der Stëmmhaftegkeet.......................................................................................33
2.3.5.1 Um Schluss vun engem Wuert oder vun engem Stamm.......................................................................33
2.3.5.2 Am Wuert virun engem stëmmlose Konsonant...................................................................................36
2
3 DEEL II: D’EENHEETE VUM GESCHRIWWENE LËTZEBUERGESCH.....................38
Allgemenges: d’Graphem-Phonem-Korrespondenz.....................................................................................38
3.1 D’Vokaler.........................................................................................................................................42
3.1.1 Zeeche vu laang ausgeschwatene Vokaler a betountene Silben oder an eesilbege Wierder...................43
3.1.1.1 Nom laange Vokal am lexikalesche Stamm steet nëmmen ee Konsonant.............................................43
3.1.1.2 Ausnamen: nëmmen ee Konsonant no engem kuerze Vokal................................................................43
3.1.1.3 Als Zeeche vu laang ausgeschwatene Vokaler gëtt de Vokal verduebelt..............................................47
3.1.1.4 D’Diphthongen..................................................................................................................................48
3.1.2 Zeeche vu kuerz ausgeschwatene Vokaler an enger betountener Silb...................................................52
3.1.2.1 Nom kuerze Vokal gëtt de Konsonant verduebelt................................................................................53
3.1.2.2 <k>, <z>, <x>....................................................................................................................................54
3.1.2.3 D’Graphemer, déi mat zwéin oder dräi Buschtawe geschriwwe ginn...................................................55
3.1.2.4 Konsonanteverdueblung an de polylexikalesche Wierder....................................................................56
3.1.2.5 Zwéi verschidde Konsonanten nom kuerze Vokal am lexikalesche Stamm..........................................56
3.1.2.6 De Possessivartikel............................................................................................................................57
3.1.2.7 Polylexikalesch Zesummesetzungen...................................................................................................57
3.1.3 Rekapitulatioun..................................................................................................................................58
3.1.4 Déi verschidden Orthographië vum Vokal /e/.....................................................................................59
D
3.1.4.1 De kuerzen, oppenen [ ].................................................................................................................... 59
D:
3.1.4.2 De laangen, oppenen [ ]................................................................................................................... 60
3.1.4.3 De kuerzen, zouenen [e]................................................................................................................... 61
:
3.1.4.4 De laangen, zouBenen [e]................................................................................................................... 62
3.1.4.5 Den neutralen [ ] (de Schwa).............................................................................................................63
B
3.1.4.6 De stommen “e” an den [… ], deen am Silbegelenk virkënnt…………………………........................64
3.2 D’Konsonanten................................................................................................................................65
3.2.1 D’lëtzebuergesch Konsonantgraphemer an enger vereinfachter Phonem-Graphem-Korrespondenz......65
3.2.2 Zwou lëtzebuergesch Sproochgewunnechten......................................................................................66
3.2.2.1 D’Vermëllung / D’Lenificatioun vun de schaarfe Konsonanten...........................................................66
3.2.2.2 D’Ennverhäerdung vun de mëlle Verschloss- a Reiflauter...................................................................67
3.2.3 Den “n” vun der Äifeler Regel...........................................................................................................68
3.2.4 Detailléiert Phonem-Graphem-Korrespondenz vun deene verschiddene Konsonanten.........................70
3.2.5 Rekapitulatioun..................................................................................................................................78
4 DEEL III: E PUER WICHTEG EENZELFROEN................................................................80
Allgemenges
4.1 D’Schreifweis vun de lëtzebuerger Verben.....................................................................................80
4.1.1 Dräi Grondprinzipien.........................................................................................................................81
4.1.1.1 De Stammprinzip (morphematesche Prinzip)......................................................................................81
4.1.1.2 De Prinzip vun de Quantitéitsregelen..................................................................................................83
4.1.1.3 Een onkloren drëtte Prinzip: D’Matzielen oder d’Net-Matziele vun de Flexiounsmorphemer...............84
4.1.2 Kommentéiert Beispiller....................................................................................................................87
4.1.2.1 D’Vokaler am Verbstamm.................................................................................................................87
4.1.2.2 D’Konsonanten am Verbstamm hannert dem Vokal............................................................................89
3
4.2 D’orthographesch Integratioun vun de lexikaleschen Transferenzen............................................94
4.2.1 Ee lëtzebuergescht-germanescht oder lëtzebuergescht-romanescht Gesiicht?.......................................95
4.2.2 Grouss- a Klengschreiwung vun de Léinwierder an den Transferenzen...............................................96
4.2.3 Zesummen- a Getrenntschreiwung vun den Transferenzen..................................................................97
4.2.4 Déi net-ausgeschwate Buschtawen an de franséische Wierder.............................................................98
4.2.5 D’Verdueblung vum Schlusskonsonant an de Suffixen.......................................................................99
4.2.6 De Pluriel vun den Transferenzen.......................................................................................................99
4.3 Zesummen- oder Getrenntschreiwung?....................................................................................... 101
4.3.1 Verben.............................................................................................................................................102
4.3.1.1 Ontrennbar Zesummesetzungen........................................................................................................103
4.3.1.2 Trennbar Zesummesetzungen...........................................................................................................103
4.3.2 Adjektiv + Partizip / Adjektiv + Adjektiv.........................................................................................107
4.3.2.1 Zesummeschreiwung.......................................................................................................................107
4.3.2.2 Getrenntschreiwung.........................................................................................................................108
4.3.3 Nominalzesummesetzungen.............................................................................................................108
4.3.3.1 Zesummeschreiwung.......................................................................................................................108
4.3.3.2 Getrenntschreiwung vun Nominalkomplexer mat oder ouni Bindestréch(er)......................................109
4.3.4 Aner Wuertzorten............................................................................................................................110
4.3.4.1 Zesummeschreiwung.......................................................................................................................110
4.3.4.2 Getrenntschreiwung.........................................................................................................................110
4.3.4.3 De Bindestréch oder Trait d’union....................................................................................................111
4.3.4.4 Den Underscore...............................................................................................................................114
4.3.4.5 Den Iwwergangsbuschtaf “s” an de Liaisounsbuschtaf “n”............................................................... 114
4.4 Grouss- a Klengschreiwung............................................................................................................114
4.4.1 D’Ervirhiewe vu bestëmmten Texteenheeten....................................................................................115
4.4.2 D’Ervirhiewe vu bestëmmte Wierder a Gruppe vu Wierder...............................................................116
4.4.2.1 Nominalbasissen an Nominaliséierungen..........................................................................................116
4.4.2.2 Dénominaliséiert Elementer.............................................................................................................117
4.4.2.3 Nominaliséiert lexikalesch Elementer oder Gruppen.........................................................................118
4.4.2.4 Eegennimm schreift ee grouss..........................................................................................................121
4.4.2.5 Figéiert Wuertgruppen.....................................................................................................................122
4.4.2.6 Uspriechspronomen.........................................................................................................................122
4.5 D’Punktuatioun..............................................................................................................................122
4.5.1 De Schluss vu ganze Sätz oder Aussoe mat engem Verb...................................................................123
4.5.1.1 De Punkt..........................................................................................................................................123
4.5.1.2 D’Ausruffzeechen............................................................................................................................124
4.5.1.3 D’Frozeechen..................................................................................................................................125
4.5.2 Intern Opglidderung vu ganze Sätz respektiv Aussoen......................................................................125
4.5.2.1 De Komma......................................................................................................................................126
4.5.2.2 De Stréchpunkt................................................................................................................................130
4.5.2.3 Den Doppelpunkt.............................................................................................................................130
4.5.2.4 De Gedankestréch............................................................................................................................131
4.5.2.5 D’Klameren.....................................................................................................................................132
4.5.3 Konventionell Zeechen, déi Textdeeler oder Textelementer ervirhiewen: d’Gänseféissercher............133
4.5.4 Zeeche fir Ewechgeloossenes...........................................................................................................134
4.5.4.1 Den Apostroph.................................................................................................................................134
4.5.4.2 Den Ergänzungsstréch......................................................................................................................135
4.5.4.3 D’Point-de-suspensionen..................................................................................................................136
4.5.5 Speziell Punktuatioun......................................................................................................................136
4.5.5.1 Ofkierzunge mat Punkt....................................................................................................................136
4.5.5.2 Ofkierzungen ouni Punkt..................................................................................................................137
4.5.5.3 Ordinalzuele mat Punkt....................................................................................................................137
4.5.5.4 De schife Stréch...............................................................................................................................137
4.5.5.5 Wuerttrennung um Enn vun enger Zeil.............................................................................................138
5 DÉI BENOTZTE BIBLIOGRAPHIE...........................................................................................139
4
1 D’LËTZEBUERGER SPROOCH A SCHREIFWEIS
Allgemenges
Eng Nationalsprooch brauch eng offiziell unerkannten Orthographie, fir kënne kloer ge-
schriwwen, gelies an enseignéiert ze ginn. Dës orthographesch Regele gëllt et méiglechst
kohärent ze presentéieren, fir datt jiddweree se léieren an uwenne kann.
D’Schreifweis vum Lëtzebuerger Dictionnaire vun 1950-1977 ass eng éischte Kéier offiziell
an der Annexe vum Arrêté ministériel vum 10. Oktober 1975 vum Alain Atten festgehale
ginn an duerch de Règlement grand-ducal vum 30. Juli 1999 vum Conseil Permanent de la
langue luxembourgeoise zum Deel verännert ginn.
An der heiten Annexe gëtt dat gesamt Regelwierk vun der offizieller lëtzebuerger
Orthographie nach eng Kéier virgestallt, woubäi déi verschidde Mechanismen, “wéi” ee
Lëtzebuergesch schreiwe soll, net nëmmen opgezielt ginn, mä och versicht gëtt, se mat Hëllef
vun Tableauen an detailléierte Beispiller systematesch ze erklären.
1.1 Akzeptanz a Praktikabilitéit
Fir datt eng Schreifweis vun engem méiglechst groussen Deel vun der Bevëlkerung
akzeptéiert an och praktizéiert ka ginn, muss bei der Beschreiwung vun deene verschiddenen
orthographesche Regelen net nëmmen no intralinguisteschen, mä och no extralinguisteschen
Aspekter gekuckt ginn.
Ënner intralinguisteschen Aspekter versteet een zum Beispill:
(cid:127) déi genealogesch, respektiv etymologesch a geschichtlech Urspréng vun der Sprooch
selwer;
(cid:127) d’Logik an d’Kohärenz vun deene verschiddenen orthographesche Regelen, ounst datt
een awer elo mat enger iwwerdriwwener Hyperpräzisioun vun enger Ausnam an déi
aner ze fale brauch.
Zu den typesch extralinguisteschen Aspekter vun der lëtzebuerger Orthographie zielen ënner
anerem:
(cid:127) déi demographesch Zesummesetzung vun der multilinguistescher Bevëlkerung;
(cid:127) de Plurilinguismus vun de Lëtzebuergophonen, deen natierlech, wat Sproochen ugeet,
ee ganz anert Wëssen an eng ganz aner Praxis viraussetzt wéi de Monolinguismus a
mat sech bréngt, datt kontrastiv Argumenter net vernoléissegt däerfe ginn.
Ee gesond Gläichgewiicht tëscht intra- an extralinguisteschen Aspekter ass déi bescht Viraus-
setzung fir eng méiglechst grouss Akzeptanz a Praktikabilitéit vun enger Orthographie. Dobäi
gëllt et awer och, déi lëtzebuerger Schreifweis op Gronn vun der Systematik vun hire
Regelméissegkeeten als eng autonom Orthographie ze presentéieren.
Bis dato sinn d’Recherchë vu der lëtzebuerger Sproochwëssenschaft wéi och déi verschidde
virgeschloe Schreifweise grosso modo zugläich vun diachroneschen a vu synchron-
5
kontrastive Critèren ausgaang. Dat heescht, datt eis Sprooch virun allem - a mat Recht - wéi e
westmuselfränkesche germaneschen, däitschen Dialekt behandelt gouf an hir Schreifweis also
bestänneg op déi däitsch, respektiv déi franséisch oder op aner Orthographien (englesch,
italienesch, portugisesch a.s.w.) bezu gouf.
D’Resultat dovu war, datt d’Lëtzebuergescht net als Sprooch (mä als germanesch-
romaneschen, wann net als däitsch-franséischen Dialekt) définéiert gouf, awer och datt een
déi lëtzebuergesch Schreifweis net erkläre konnt, ouni bestänneg op d’Däitscht an
d’Franséischt ze luussen. Sou kënnt ee séier mengen, datt, wann een alles ewechléiss, wat
germanesch-däitsch a romanesch-franséisch wier, eigentlech näischt Lëtzebuergesches un der
Schreifweis méi iwwereg bléif. Dës Schreifweis hätt also genee wéi d’Sprooch selwer keng
Autonomie: hiert Schrëftbild kéint ouni dat vun anere Sproochen net bestoen.
Anersäits awer huet d’Uwennung vun diachronesche Critèren och dohi gefouert, datt versicht
gouf, déi echt Wuerzelen oder Stämm vum Stacklëtzebuergesche méi oder manner puristesch
vun deene ville Léin- a Friemwierder ze ënnerscheeden. Et kënnt ee wuel eng systematesch
Schreifweis vum Lëtzebuergeschen opstellen, mä an esou enger Systematik wier de ganze
Rescht vun den transferéierte Wierder, iwweregens ee groussen Deel vun der Sprooch, ee
massive Koup vun Ausnamen, déi eng méiglech kohärent a logesch Beschreiwung net méi
géifen zouloossen.
Sécher ass, datt d’Schreifweis fir d’Lëtzebuergescht nëmmen op de Lies- a Schreif-
gewunnechte vun de Lëtzebuergophonen opbaue kann. Dofir ass et net méi wéi verständlech,
datt déi verschidden orthographesch Reglementatiounen ëmmer prinzipiell op
d’Noutwennegkeet hiweisen, datt d’lëtzebuerger Orthographie sech um däitsche Schrëftbild
orientéiert. “Gemengerhand hale mer äis un d’héidäitscht Wuertbild, dat mir gewinnt sin,
wou et néideg as, och un dat franséischt”, schreift den A. Atten an der Annexe vum Arrêté
ministériel vum 10/10/1975. “Am liichtste léieren a liese mir d’Héidäitsch: un dat hale mer
äis”, seet hien dann och an der Bäiluecht vu Lëtzebuergesch an der Schoul (1974 : 101).
Tatsaach ass awer och, datt bal gutt iwwer een Drëttel vun der lëtzebuerger Bevëlkerung vun
haut net mat Hëllef vun der däitscher Sprooch alphabetiséiert ginn ass, mä haaptsächlech
iwwert eng romanesch Sprooch (d’Franséischt, d’Italienescht oder d’Portugisescht…) liesen
a schreiwe geléiert huet. Wëll een elo och den Net-Lëtzebuergophonen an de Grenzgänger,
déi meeschtens och Net-Germanophon sinn, d’Méiglechkeet ginn, d’Orthographie vum
Lëtzebuergeschen ze léieren, da mécht et deemno net vill Sënn, déi lëtzebuerger
Schreifregele permanent mat Hëllef vum däitsche Schrëftbild ze erklären. Dësem Nodeel
entgeet ä nëmmen, wann een den intralinguisteschen Argumenter a Methoden hier richteg
Plaz verschafft.
Eng autonom Beschreiwung vun der Orthographie ass ëmsou méi néideg, well a ganz ville
Fäll dat lëtzebuergescht Schrëftbild sech zum Deel drastesch vum däitschen (an eventuell och
vum franséischen an engleschen) Schrëftbild ënnerscheet a selwer schonns op eng, wann och
nach jonk orthographesch Traditioun opgebaut ass. De Gebrauch vu verduebelte Vokaler, déi
d’Längt ausdrécken (Eenheet, haart, Mooss, Kuuscht, ziichten), d’Chute vum net-
ausgeschwatenen “Dehnungs - h” (Ausnam, Walen), dat manner konsequent Anhale vum
Stammprinzip (däitsch: laufen, läuft, Läufer; lëtzebuergesch: lafen, leeft, Leefer),
d’Applikatioun vun der Eifeler Regel (Frittendëppen mä: Frittefett) sinn typesch Kennzeeche
vum lëtzebuerger Schrëftbild, dat et gëllt festzehalen, ze enséignéieren a bei der Bevëlkerung
ze fixéieren.
6
1.2 Kohärenz a Vereinfachung vun der lëtzebuerger Schreifweis
Déi rezent Modificatioune vum CPLL un der offizieller Schreifweis hu virun allem probéiert
d’Schreifweis ze vereinfachen, si also souwuel de Lëtzebuergophone wéi den Net-
Lëtzebuergophone méi accessibel ze maachen. Dobäi goufen am Fong awer just déi
verschidden Orthographiesmechanismen anescht hierarchiséiert, wat awer un de Regele
selwer meeschtens net vill geännert huet (z.B. de konsequent verduebelte Konsonant oder
dueble Konsonantismus hannert kuerzem Vokal bei de Verben sinn an hunn.) Anersäits gouf
och probéiert z.B. d’Integratioun vun de lexikaleschen Transferenzen aus anere Sprooche
méi präzis ze regléieren (d’Procès-Verbalen), wat awer zum dacksten d’Gestioun vun der
Orthographie net onbedéngt vereinfacht huet. Am Géigendeel, souwuel de Lëtzebuergophon
wéi den Net-Lëtzebuergophon ass séier vun der lëtzebuerger Schreifweis iwwerfuerdert.
Schold un dëser Entwécklung sinn, ënner anerem:
(cid:127) déi ëmmer méi komplex analytesch-deskriptiv Instrumenter, déi mat ëmmer méi
Präzisioun d’Schrëftmechanissem versichen ze erfaassen, an dobäi ëmmer nees op nei
Schwieregkeete stoussen;
(cid:127) eng méi oder manner gegléckte Koordinatioun respektiv Hierarchisatioun tëscht
deenen eenzelen orthographesche Regelen.
1.2.1 D’Komplexitéit vun den analytesch-deskriptiven Instrumenter
Fir déi orthographesch Mechanissem no deenen neiste Resultater vun der moderner
Linguistik kënnen ze erfuerschen, geet déi traditionell Kombinatioun tëscht phono-
grapheschen a morphologeschen Instrumenter net méi duer. Hautdesdaags gëtt eng
Schreifweis éischter mat Hëllef vu Silbestrukturen a seng eenzel Komponenten zerluecht an
analyséiert. Dobäi gëtt méi Wäert op d’Oppositioun tëscht gespaantenen an net-gespaantene
Vokaler wéi op d’Quantitéitsvariatioune bei de Vokaler (kuerz /laang) geluecht.
Ausdréck wéi Silbenufanksrand, Silbeschlussrand, Silbegelenk, oppe Silb oder zoue Silb,
geschwate Silb (Sprechsilbe) oder morphologesch Silb (Sprachsilbe) spillen eng fundamental
Roll beim Verstoe vun orthographesche Regularitéiten. Mat dësen Instrumenter erreecht een
eng ëmmer méi grouss Präzisioun, déi et engem beispillsweis erlaabt, d’Verdueblung vum
Konsonant hannert kuerzem Vokal am Wuertstamm a verschidden Typen anzedeelen, z.B.:
Schëld mat zwéi Konsonanten an enger eenzeger Silb
Schël-ter mat zwéi Konsonanten an engem Silbegelenk
Schëll-er mat zwéin “ll” als Resultat vun engem
assimiléierten “t” (Däitsch: Schulter)
Schell, schell-en,
D
schellt als Form vum selwechte Verb mat engem kuerzen [ ],
deen duerch zwéin “ll” signaliséiert gëtt.
Wéi wichteg elo den Ënnerscheed tëscht geschwatener a morphologescher Silb ass, gesäit ee
gutt bei der Schreifweis vun de konjugéierte Verben an den déklinéierten Nominalbasissen.
Mä et muss een och zouginn, datt dës Zort vun deskriptiven Instrumenter séier zu enger bal
oniwwersiichtlecher Klenglechkeet ka féieren. De Wonsch no ëmmer méi Präzisioun an
7
ëmmer méi detailléierte Regele spillt géint eng einfach praktesch Gestioun vum
orthographesche System selwer.
Dofir hale mir hei meeschtens un de Critèrë vun der Quantitéit bei de Vokaler fest (kuerz /
laang) an, bei de Konsonanten, un de Critèrë vun der Qualitéit an der Zuel (eenzel / duebel).
Dobäi kënnt, datt och déi kohärentst a logeschst orthographesch Regelen zum dacksten net
mat de Schreifmechanissen vun anere Sproochen iwwerenaner stëmmen, wat duerch déi
massiv lexikalesch Transferenzen am Lëtzebuergeschen noutgedrongen nees zu souge-
nannten Onregelméissegkeete féiert.
Et fält deemno besonnesch am Kapitel vun den transferéierte Wierder aus anere Sproochen
(cf. 3.2) schwéier, sech op eng definitiv Schreifweis ze fixéieren, well et dobäi zu der
Oppositioun tëscht lëtzebuergeschen an net-lëtzebuergesche Schreifmechanissen kënnt. Fir
elo keng zevill normativ, respektiv preskriptiv Orthographie ze entwéckelen, gëllt fir
verschidden Zweifelsfäll d’Toleranzregel, déi et engem erlaabt, eng gewëss individuell
Fräiheet kënne bäizebehalen. Dëst gëllt och fir d’Grouss- a Klengschreiwung, fir
d’Zesummen- a Getrenntschreiwung a fir d’Interpunktioun.
1.2.2 D’Regele vun der lëtzebuerger Orthographie
De Grondsteen vun der lëtzebuerger Orthographie ass de phonographesche Prinzip,
d’Graphem-Phonem-Korrespondenz oder d’Laut-Buschtawen-Zouuerdnung, also déi
Korrespondenz, déi d’Kombinatioun tëscht de Phonemer (heiansdo och tëscht de
phoneteschen Eenheeten, de Phonen an den zousätzleche Varianten) an de Graphemer (an de
vereenzelte Buschtawen a Buschtawegruppen) regléiert. Den Ideal-Fall wier natierlech eng
honnertprozenteg phonetesch Schrëft, an där fir all Phonem ëmmer nëmmen eent an dat-
selwecht Zeeche benotzt géif ginn.
Dat ass awer net de Fall, well, wéi schonns gesot, eis Schreifweis sech haaptsächlech nom
²
däitsche Schrëftbild riicht (cf.: bëlleg [ç] billig [g] an net *bëllech). Datselwecht gëllt och
fir d’Wierder aus dem Griicheschen, bei deenen aus etymologesche Grënn z.B. de Phonem /f/
mat <ph> an de Phonem /t/ mat <th> geschriwwe gëtt (cf.: Diphthong, Philosoph,
Katastroph, Theater, Thermometer).
An dëser Annexe ginn elo fir d’éischte Kéier mat Hëllef vu systemateschen Tabellen déi
vereenzelt phonographesch Korrespondenze vun der offizieller Schreifweis duergestallt,
woubäi ënnerscheet gëtt tëscht:
(cid:127) Phonem a phonetescher Eenheet an der geschwatener Sprooch
(de Phonem steet tëscht //, d’phonetesch Unitéit tëscht []) ;
(cid:127) morphologescher a geschwatener Silb
(Sprachsilbe a Sprechsilbe z.B. : er-an / e-ran);
(cid:127) Graphem a Buschtawen / Buschtawegruppen an der geschriwwener Sprooch
(de Graphem steet tëscht <> an de Buschtaf tëscht “ ”).
An engem éischten Deel ginn d’Eenheete vum geschwatene Lëtzebuergesch analyséiert, fir
datt mir dann an engem zweete Schrëtt kënne beschreiwen, wéi déi geschwaten Eenheeten
duerch geschriwwen Eenheete kodifizéiert ginn. An engem drëtten a leschten Deel ginn dann
8
e puer wichteg Eenzelfroe behandelt, wéi zum Beispill d’Schreifweis vun de Verben oder déi
orthographesch Integratioun vun de Léinwierder an Transferenzen. Wuelverstan geet et also
net ëm eng komplett Grammatik; iwwert d’Syntax gëtt zum Beispill, ausser bei der
Interpunktioun, knapps geschwat, mä de Modell, deen eise Beschreiwungen zugronnn läit,
geet méi mat syntaktesche Gruppen ëm wéi mat kategorielle Lexemklassen. Virun allem geet
et awer hei nëmmen ëm eng systematesch Opzielung an Analys vun de geschwatenen a
geschriwwene Komponenten an der lëtzebuerger Sprooch. Natierlech stäipt sech dësen Deel
besonnescht op déi zwee Gesetztexter vu 1975 a 1999. Dogéint hänken déi Partien, wou et
ëm d’Punktuatioun, ëm d’Zesummen- a Getrennt-, d’Grouss- an d’Klengschreiwung geet,
selbstverständlech méi vun de Regelen vun der offizieller Däitscher Orthographie of, déi
1996 am Text: “Deutsche Rechtschreibung. Regeln und Wörterverzeichnis. Amtliche
Regelung” publizéiert si ginn.
Aus praktesche Grënn ass beim Verglach zum Arrêté ministériel vun 1975 manner op déi
sëllechen areallinguistesch Varietéite vum Lëtzebuergeschen higewise ginn. Vill méi gëtt
probéiert, op Gronn vun engem geschwatene Standardlëtzebuergesch (dat dacks, wat
d'phonesch Aspekter ugeet, Koinè genannt gëtt) och een homogent Schrëftbild ze
entwéckelen, woubäi déi verschidde Lokalkennzeeche mat Hëllef vun deenen néidegen
dialektometreschen Analysen awer ouni weideres an dës Annexe integréiert kënnte ginn. Sou
ass dann och net weider op déi verschidde Soziolekter, also op déi lexikalesch Variante vun
deenen eenzele Sozial- a Beruffskategorien opgepasst ginn, déi et an der Bevëlkerung vum
Grand-Duché gëtt.
9
2 DEEL I: D’EENHEETE VUM GESCHWATENE LËTZEBUERGESCH
Allgemenges
Déi geschwate Sprooch, déi och Chaîne sonore genannt gëtt, besteet aus enger Kombinatioun
vun:
(cid:127) den Intonatiounsmusteren (d’Chaîne intonative),
(cid:127) de Wuert- a Gruppenakzenter (d’Chaîne accentuelle),
(cid:127) der Lautverkettung (d’Chaîne phonémique).
An dëser Annexe, déi virun allem versicht, déi graphesch Ëmsetzung vun deenen eenzele
Lauter duerzestellen, ginn déi verschidden Intonatiounsmustere vun der Chaîne intonative net
weider analyséiert. An hirer Funktioun, ënner anerem als prozedural
Kommunikatiounssignaler, spille si bei der Presentatioun vun enger Orthographie bal keng
Roll.
Dat gëllt net fir d’Wuertakzenter, déi zum Beispill fir d’Verdeelung vun den diakriteschen
Zeeche verantwortlech sinn. An engem éischte Schrëtt gëtt dowéinst den Inventaire vun
deene verschiddenen Akzenter a Betounungen am Lëtzebuergesche gemaach.
An engem zweete Schrëtt ginn dann déi verschidde Lauter oder Phonemer, déi et am
Lëtzebuergesche gëtt, mat Hëllef vun Tableauen an enger systematescher phonetescher
Transkriptioun presentéiert.
2.1 D’Betounung vun de Wierder
Et gi véier verschidden Zorte vun Akzenter:
0
(cid:127) de (potentiellen) Akzent vun de méisilbege (polysyllabesche) Wierder, notéiert
(cid:127) de (potentiellen) Akzent vum syntaktesche Grupp, notéiert °
®
(cid:127) den (obligatoreschen) Akzent vum Saz, notéiert
(cid:127) de (fakultativen) kontrastiven Akzent, notéiert +.
Mir limitéieren eis hei haaptsächlech op d’Betounung vun de méisilbege Wierder. Genee wéi
d’Intonatiounsmusteren, déi aus einem Akzent (erop, erof, sech verännernd...) an aus engem
postakzentuellem Deel (uewen, ënnen, erof, erop ...) bestinn, de Sënn an seng Iwwermëttlung
strukturéieren, hunn déi aner Akzenter och d’Funktioun, de Sënn vun de syntaktesche
10
