Internet Üzerindeki Enformasyon Arama ve Erişimi Sorunlarının Çözümünde Enformasyon Arama ...

188 Pages·2005·1.27 MB·Turkish

T. C.
İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
BİLGİ VE BELGE YÖNETİMİ BÖLÜMÜ

Yüksek Lisans Tezi

Internet Üzerindeki Enformasyon
Arama ve Erişimi Sorunlarının
Çözümünde Enformasyon Arama
Stratejilerinin ve Metadata’nın
Önemi ve Kapsamı

Fidan BAYRAKTUTAN
2501020106

Tez Danışmanı
Yrd. Doç. Dr. Mesut YALVAÇ

İstanbul, 2005
ÖZ

Internet üzerinde enformasyon arama stratejileri enformasyon profesyonellerinin
(kütüphaneciler, enformasyon uzmanları, arşivciler, vd.) önemli araştırma konularından
biridir. Bu araştırmada Internet üzerindeki enformasyon arama stratejileri ve bir çözüm
yolu olarak metadata’nın incelenmesi amaçlanmaktadır. Çalışmada kullanılan araştırma
yöntemleri, belgesel analiz ve betimleme yöntemleridir. Diğer yandan, kullanılan veri
toplama tekniği ise, belgelere dayalı veri toplama tekniğidir. Enformasyon
kullanıcılarının enformasyon gereksinimlerini ifade edebilmelerinin ve enformasyon
arama ve erişim sistemlerinin kullanımıyla ilgili enformasyona sahip olmalarının önemli
olduğu ve metadata’nın kaynaklara eklenmesinin onların örgütlenmesini ve Internet
üzerindeki büyük enformasyon yığınları içinden keşfedilebilmesini sağladığı üzerine
sonuç alınmıştır.

ABSTRACT

Information searching strategies on the Internet is one of the important research
areas of information professionals (librarians, information specialists, archivists etc.).
This research aims to review searching strategies on the Internet and metadata as a
solution. The research methods utilised in this study are documentary analysis and
descriptive methods. Data gathering technique on the other hand, is documentary
analysis technique. In conclusion, found that it is very important that information users
must be able to express their information problems adequately and how to use
information search and retrieval systems on the Internet. Adding metadata to sources is
necessary to organize particular unclassified huge information sources and to improve
information discovery.
iii
ÖNSÖZ

İnsanlık en eski çağlardan bugüne doğayı anlamaya ve ona egemen olmaya
çalışmış, ve bunu varolan bilgi birikimini geliştiren yeni enformasyon aktarımlarıyla
başarmıştır, başarmaktadır. Paylaştıkça çoğalan ve enformasyon teknolojileri ile de
paylaşım hızı artan enformasyon yığınları içinden gereksinim duyulan enformasyonu
arayabilmek ve ona erişebilmek günümüzde enformasyon arama ve erişimi alanındaki
en önemli sorunlardan biridir. Bu çalışmada, yukarıda belirtilen sorunlar, çağımızın en
popüler enformasyon sistemlerinden biri olan ve enformasyon patlamasına yeni bir
boyut getiren Internet ortamında ele alınmış ve bu sorunların çözümünde enformasyon
arama stratejilerinin ve metadata’nın önemi ve kapsamı incelenmiştir.
Yetişmemi sağlayan tüm Hocalarıma olmak üzere, ders aşamasında, paylaştığı
birikimi ve deneyimleriyle ufkumu genişleten, aynı zamanda araştırmalarım sırasında en
çok yararlandığım İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi Kütüphane ve
Dokümantasyon Dairesi’nin Başkanı Prof. Dr. Meral Alpay’a, kendisini özlediğim ve
bilimsel araştırmada standartlaşmanın önemi konusunda derslerde paylaştığı fikir ve
önerilerini bu çalışmada uyguladığım Prof. Dr. Aysel Yontar’a, Kütüphane ve
Enformasyon Bilimi alanındaki bu araştırmanın bilgisayar bilimleri ile etkileşimini
sağlayabilmem şansını bana veren, konuyu bilgisayar teknolojilerine dayalı bakış
açısıyla da ele almamda katkısı bulunan, kendisinden çok şey öğrendiğim İstanbul
Üniversitesi Fizik Bölümü Katıhal Fiziği Kürsüsü Başkanı Prof. Dr. Çetin Arıkan’a, ders
aşamasında düşüncelerimizi geliştirebilme konusunda verdiği önerileri için Doç Dr.
Hasan S. Keseroğlu’na, Yrd. Doç. Dr. Tuba Çavdar-Karatepe’ye, tez çalışmamı
bitirebilmem için ilgisini, desteğini ve hoşgörüsünü esirgemeyen İstanbul Üniversitesi
Enformatik Bölümü Başkanı Yrd. Doç. Dr. Sevinç Gülseçen’e, İstanbul Üniversitesi
Enformatik Bölümü öğretim üyelerinden Doç. Dr. Hülya Çalışkan’a, çalışmamı
hazırlama sürecinde ilgisi, desteği, yardımları ve önerileriyle her zaman yanımda olan
tez danışmanım Yrd. Doç. Dr. Mesut Yalvaç’a en içten teşekkürlerimi sunuyorum.
iv
İhtiyacım olan tez çalışmalarını sağlamam konusunda ilgilerini ve yardımlarını
esirgemeyen Başkent Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Prof.
Dr. Hayri Sever’e, Baha Olgun’a ve Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi
Bölümü’nden Dr. Necip Erol Olcay’a, Internet konusundaki bilgilerini ve deneyimlerini
benimle paylaşan çalışma arkadaşım, İstanbul Üniversitesi Network Grubu’ndan İsmail
Doğan’a da çok teşekkür ediyorum.
Çalışmamın tarama ve kaynak sağlama aşamalarında yardımlarını gördüğüm
İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Genel Kitaplığı, Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Galatasaray Üniversitesi Kütüphanesi,
İstanbul Ticaret Üniversitesi’nde çalışan değerli tüm meslektaşlarım kütüphanecilere de
çok teşekkür ederim.
Başta Erdin Kılıç, Ayşen Bilir olmak üzere tüm İstanbul Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü personeline ve teknik desteklerini, yardımlarını esirgemeyen
Selahattin Kaymak, Ayşe Yılmazcan ve tüm İstanbul Üniversitesi Bilgisayar Bilimleri
Araştırma ve Uygulama Merkezi elemanlarına teşekkürü borç bilirim.
Ve sevgili aileme, kendisini çok özlediğim büyükanneme, kardeşim Fezade’ye,
babama, her zaman yanımda olan, kötü gün dostum, ilk öğretmenim sevgili anneciğime
candan teşekkür ediyorum.
Fidan BAYRAKTUTAN
Temmuz 2005
v
İÇİNDEKİLER

Sayfa
ÖZ (Abstract)....................................................................................................... iii
ÖNSÖZ.................................................................................................................. iv
İÇİNDEKİLER.................................................................................................... vi
TABLO LİSTESİ.................................................................................................. x
ŞEKİL LİSTESİ.................................................................................................... xi
KISALTMALAR LİSTESİ.................................................................................. xii

GİRİŞ...................................................................................................................... 1

1. BÖLÜM: KONUYLA İLGİLİ BAŞLICA KAVRAMLAR, TANIMLAR VE
AÇIKLAMALAR
1.1. Bilgi İle İlgili Temel Kavramlar...................................................................... 5
1.1.1. Veri................................................................................................................ 8
1.1.2. Enformasyon.................................................................................................. 9
1.1.3. Bilgi.............................................................................................................. 13
1.2. Enformasyon Kullanıcısı................................................................................. 15
1.2.1. Enformasyon Gereksinimi ve Enformasyon Arama..................................... 17
1.2.2. Enformasyon Erişimi.................................................................................... 22
1.2.3. Enformasyon Kullanımı................................................................................ 23
1.3. Enformasyon Kaynakları: Ortaya Çıkışı ve Gelişimi...................................... 25
1.4. Enformasyon Patlaması.................................................................................... 32
1.5. Enformasyon Sistemi....................................................................................... 35
1.5.1. Enformasyon Arama ve Erişim Sistemleri................................................... 38
1.6. Strateji.............................................................................................................. 42
vi
1.7. Internet............................................................................................................. 44
1.8. Metadata........................................................................................................... 47

2. BÖLÜM: INTERNET’İN YAPISI, KULLANIM ALANLARI VE
INTERNET SERVİSLERİ
2.1. Internet İle İlgili Temel Kavramlar................................................................. 50
2.1.1. Bilgisayar Ağları (LAN/WAN, Intranet, Extranet) ve Internet................... 51
2.1.2. Protokoller ve TCP/IP.................................................................................. 53
2.1.3. Domain Name System (DNS)...................................................................... 57
2.2. Internet’in Doğuşu ve Tarihi........................................................................... 63
2.3. Internet’in Türkiye’deki Gelişimi................................................................... 64
2.4. Internet’in Kullanım Alanları.......................................................................... 66
2.5. Internet Servisleri............................................................................................. 73
2.5.1. e-Posta........................................................................................................... 73
2.5.1.1. Gönderi Listeleri........................................................................................ 75
2.5.1.2. Usenet News............................................................................................. 76
2.5.2. Telnet............................................................................................................ 76
2.5.3. File Transfer Protocol (FTP)........................................................................ 77
2.5.4. Gopher.......................................................................................................... 78
2.5.5. WAIS............................................................................................................ 80
2.5.6. IRC................................................................................................................ 80
2.5.7. World Wide Web.......................................................................................... 82
2.5.7.1. World Wide Web’in Tarihsel Gelişimi...................................................... 83
2.5.7.2. World Wide Web ile İlgili Temel Kavramlar............................................ 84
2.5.7.2.1. HTTP...................................................................................................... 85
2.5.7.2.2. HTML..................................................................................................... 86
2.5.7.2.3. URL......................................................................................................... 86
2.5.7.2.4. Web Browser........................................................................................... 87

vii
3. BÖLÜM: INTERNET ÜZERİNDE ENFORMASYON ARAMA
STRATEJİLERİ
3.1. Arama İşlemine Başlamadan Önce Bilinmesi ve Yapılması Gerekenler........ 89
3.2. Aramanın Tanımlanması ile İlgili Stratejiler................................................... 92
3.3. Internet Üzerindeki Enformasyon Tarama Sistemlerinin Kullanımı ile
İlgili Stratejiler................................................................................................. 95
3.3.1. Web Tarama Motorları.................................................................................. 98
3.3.1.1. Web Tarama Motorlarının İşlevleri............................................................ 99
3.3.1.2. Web Tarama Motorları ile Enformasyon Tarama İşlemi........................... 100
3.3.1.3. Web Tarama Motoru Türleri...................................................................... 104
3.3.1.3.1. Temel Tarama Motorları ve Dizinler...................................................... 104
3.3.1.3.2. Üst Tarama Motorları............................................................................. 106
3.3.1.3.3. Haber Tarama Motorları......................................................................... 108
3.3.1.3.4. Pay Per Click Tarama Motorları (CPC/PPC)......................................... 109
3.3.1.3.5. Alışveriş Amaçlı Tarama Motorları........................................................ 109
3.3.1.3.6. Çokluortam Tarama Motorları : Görüntü, Ses ve Video Tarama........... 110
3.3.1.3.7. Tarama Araçları ve Gereçleri.................................................................. 111
3.3.1.3.8. Çocuklara Yönelik Tarama Motorları..................................................... 113
3.3.1.3.9. Özel Konu Tarama Motorları.................................................................. 113
3.3.1.3.10. Bölgesel Tarama Motorları................................................................... 114
3.3.2. Konu Dizinleri (Sınıflandırılmış Dizinler).................................................... 114
3.3.3. Nitelik Kontrollü Listeler.............................................................................. 116
3.3.4. Akıllı Ajanlar................................................................................................ 117

viii
4. BÖLÜM: INTERNET ÜZERİNDEKİ ENFORMASYON ARAMA VE
ERİŞİMİ SORUNLARININ ÇÖZÜMÜNDE METADATA
4.1. Internet Üzerindeki Enformasyon Arama ve Erişimi Sorunları...................... 120
4.1.1. Hızlı Enformasyon Akışı ve Enformasyonun Denetimiyle
İlgili Sorunlar................................................................................................ 121
4.1.2. Internet Üzerindeki Enformasyon Kaynaklarının Özelliklerinden
(Çeşitlilik, Tanımlanma, Örgütlenme, Konum vb.) Kaynaklanan
Sorunlar......................................................................................................... 122
4.1.3. Enformasyon Kullanıcısıyla İlgili Sorunlar................................................... 123
4.2. Internet Üzerindeki Enformasyon Arama ve Erişimi Sorunlarına Bir
Çözüm: Metadata.............................................................................................. 125
4.2.1. Metadata’nın Önemi ve Yararları.................................................................. 129
4.2.2. Metadata Türleri............................................................................................. 131
4.2.3. Metadata Oluşturma Araçları......................................................................... 133
4.2.3.1. Editörler...................................................................................................... 133
4.2.3.2. Yaratıcılar................................................................................................... 135
4.2.4. Metadata Standartları..................................................................................... 137
4.2.4.1. Dublin Core................................................................................................ 140
4.2.4.1.1. Dublin Core ve Elemanları..................................................................... 142
4.2.3. Metadata ve MARC İlişkisi........................................................................... 146
4.2.4. Metadata ve Birlikte İşlerlik (Interoperability) Çalışmaları......................... 148
4.2.5. Metadata’nın Uygulanması........................................................................... 153

SONUÇ................................................................................................................... 157

KAYNAKÇA.......................................................................................................... 162

ix
TABLO LİSTESİ

Tablo Adı Sayfa No.

Tablo 1. Enformasyon Kaynaklarının Enformasyonu Sunuş ve
Yayma Biçimlerine Göre Gruplandırılması 31
Tablo 2. Internet Üzerinde Kullanılan Protokoller 56
Tablo 3. Domain Adlarındaki Kısaltmalar, Açılımları
ve Kullanım Alanları 60
Tablo 4. ISO Standart Ülke Kodları 61
Tablo 5. Kullanıma Yeni Açılan Alan Adları 62
Tablo 6. Dublin Core Metadata Elemanları 143
Tablo 7. Dublin Core Metadata Elemanlarının Gruplandırılması 144
Tablo 8. Metadata Crosswalk Tablosu Örneği 150
Tablo 9. Özet Halinde Bir Metadata Crosswalk Tablosu 151

x
ŞEKİL LİSTESİ

Şekil Adı Sayfa No.

Şekil 1. Bilginin soyut ya da somut ve varlık ya da süreç
olarak sınıflandırılması 11
Şekil 2. Domain Adlarının Hiyerarşik Gösterimi 59
Şekil 3. Konuya göre tarama olanağı sunan Yahoo!
Anasayfasındaki Web Dizini 101
Şekil 4. Genel Konuların Listelenmesi ile Oluşturulmuş
Konuya göre tarama olanağı sunan Yahoo! 102
Şekil 5. Yahoo!’da “Reference” Başlığı Altında Listelenen
Alt Konular 103
Şekil 6. Temel Tarama Motorlarından Open Directory’nin
Anasayfası 106
Şekil 7. MetaCrawler’ın Kullanıcı Arayüzü 107
Şekil 8. Görüntü Aramaya Yönelik Tarama Motorlarından
Picsearch’ün Arayüzü 111
Şekil 9. Google Deskbar 112
Şekil 10. LookSmart Arayüzü 115
Şekil 11. Dublin Core Metadata Elemanları İle Tanımlanmış
Bir Enformasyon Kaynağı 144

xi