insan resurslarının idarə edilməsi

828 Pages·2017·5.59 MB·Turkish

TOFİQ ƏVƏZ oğlu QULİYEV
İNSAN RESURSLARININ
İDARƏ EDİLMƏSİ
(insan naminə)
Az. 83.3
Q.86
Rəyçilor:
M.X.Mcybullaycv iqtisad elmləri doktoru, professor,
əməkdar müəllim
T.N.ƏIiycv iqtisad elmləri doktoru, professor
Q(86) Tofiq Quliyev. İnsan resurslarının idarə edilməsi.
‘Nağıl evi” şirkəti, 2013, 828 səh.
86
2013
093
Tofiq Quliyev. 2013
MÜNDƏRİCAT
I Fəsil. İnsan resurslarının idarə edilməsinin ümumi
problemləri .............................................................................. 11
§1. İnsan resurslarının idarə edilməsinin mahiyyəti,
əhəmiyyəti və məzmunu (giriş əvəzi) .................................... 11
§2. İnsan resurslarının idarə edilməsinin başlıca
məqsədləri ............................................................................... 15
§3. Şüurlu idarəetmə - insan fəaliyyətinin başlıca
atributudur ................................................................................ 17
§4. İnsan resurslarının idarə edilməsində “menecment”
konsepsiyası ............................................................................. 19
§5. “Subyektiv amil” anlayışı və bu haqda mövcud
ziddiyyətli fikirlər ..................................................................... 25
§6. İnsan resurslarının idarə edilməsi təşkilat və təşkiletmə
nəzəriyyəsi kontekstində .......................................................... 28
§7. Sosial idarəetmə və sosial idarəetmənin mexanizmləri ..... 30
§8. Kadrların (heyətin) idarə edilməsindən insan resurslarının
idarə edilməsinə keçid və onların sintezi ................................. 36
II Fəsil. İnsan sosial-iqtisadi sistemin atributu kimi .............. 41
§1. İnsan haqqında ümumi anlayış ........................................ 41
§2. İnsan haqqında elm .......................................................... 44
§3. İnsan sosial sistemin başlıca komponentikimi ................. 49
§4. İnsan fərdi bütöv, inteqrativ bir sistem kimi .................... 53
§5. İnsan idarəetmənin subyekti kimi .................................... 56
§6. İnsan və iqtisadiyyat ........................................................ 60
§7. İnsan modeli ..................................................................... 64
§8. Əməyin sosial, peşə məzmunu, növləri və əmək
fəaliyyəti ................................................................................... 65
§9. İnsan və insan resurslarının fenomenoloji fəlsəfəsi ............ 79
§10. Texnokratik şüur: müsbət və mənfi cəhətləri ................... 81
§11. İnsanın kompleks öyrənilməsi .......................................... 83
III Fəsil. Əhali. Əmək ehtiyatları və əmək potensialı,
işçi qüvvəsinin təkrar istehsalı ................................................. 86
§ 1. Əhali haqqında ümumi anlayış .......................................... 86
§2. Əhali idarəetmə və elmi dərketmənin obyekti kimi.
Demoqrafiya və iqtisadiyyat .................................................... 88
§3. Əhalinin təkrar istehsalı və quruluşu .................................. 94
3
§4. Əmək potensialı, əmək ehtiyatları, iqtisadi fəal və
qeyri-fəal əhali ....................................................................... 102
§5. İşin və əməyin keyfiyyəti insan potensialı inkişafının
mühüm meyarı (ölçüsü) kimi ................................................. 112
§6. Əmək və insan potensialının müəyyən edilməsi ............. 114
§7. Əmək potensialı problemlərinə elmi yanaşma ................ 115
§8. İşçi qüvvəsinin, əhalinin təkrar istehsalının əsas
xüsusiyyətləri, tarixi şərtləri .................................................. 117
§9. İş qüvvəsi dəyəri iqtisadi kateqoriya kimi ........................ 122
§10. Əmək ehtiyatları və onlardan istifadə ............................ 125
§11. Əhalinin miqrasiyası ...................................................... 131
§12. Xalq təsərrüfatının işçi qüvvəsilə təminolunma
mənbələri ................................................................................ 136
§13, Əhalinin gender konsepsiyası və qadınların sosial-iqtisadi
problemləri ............................................................................. 139
IV Fəsil. Əhalinin sağlamlığı və təhlükəsizliyi ................... 142
§1. Əhalinin sağlamlığı və səhiyyə sosial-iqtisadi
kateqoriyası kimi .................................................................... 142
§2. Sağlamlıq kapital yığımı .................................................. 147
§3. Demoqrafik təhlükəsizlik ................................................. 149
§4. Qidalanmanın sosial gigiyenası ........................................ 155
§5. Səhiyyə, sağlamlıq və iqtisadiyyat ................................... 158
§6. Sağlamlıq və insanın davamlı inkişafı .............................. 160
§7. Ətraf mühit və onun idarə edilməsi .................................. 162
§8. Tibbi sığortalanma. Peşə risklərinin sığortalanması ........ 163
§9. Sistemli təhlükəsiz əmək şəraiti ....................................... 167
§10. Əhalinin sağlamlığı üzrə tədbirlər .................................. 174
V Fəsil. Əmək bazarı və məşğulluq insan
resurslarının reallaşmasının başlıca sferası kimi ................... 178
§1. Məşğulluq, məşğulluğun dövlət siyasəti və məşğulluğun
Strukturu ................................................................................. 178
§2. Keçid dövründə məşğulluğun əsas meyilləri və
məşğulluq prinsipləri .............................................................. 195
§3. Məşğulluğun beynəlxalq standartlar üzrə təsnifatı və
növləri .................................................................................... 199
§4. Məşğulluğun təşkilatı formaları ....................................... 200
§5. Məşğulluğun təmin edilməsində işə götürənlərin
iştirakı ..................................................................................... 201
§6. ETT və işçi qüvvəsinin yenidən bölüşdürülməsi
problemi ................................................................................. 202
§7. Əmək birjası ..................................................................... 205
§8. Məşğulluq konsepsiyaları, modelləri ............................... 206
4
§9. Əmək bazarının təhlili insan resurslarının idarə
edilməsinin mühüm metodu kimi ........................................... 210
§10. Əmək bazarının fəaliyyət göstərmə mexanizmləri. İşçi
qüvvəsinə tələb və iş qüvvəsinin təklifi ................................. 223
§11. Əmək bazarı çevikliyi, çevikliyin nəzəri-metodoloji
əsaslan. Çeviklik və çeviklik amilləri..................................... 226
§12. Əmək bazan iqtisadi nəzəriyyələrin tədqiqi obyekti
kimi ........................................................................................ 230
§13. İşsizlik, onun formaları .................................................. 235
§14. Əmək bazarının tənzimlənməsi ...................................... 247
VI Fəsil. İntellektual “kapital” və onun idarə edilməsi ....... 250
İnsan ‘'kapitalının'’ ümumi mahiyyəti haqqında .............. 250
§2. “İnsan kapitalı" anlayışı ətrafında bəzi elmi
mübahisələr ............................................................................ 255
§3. İşgüzar sahibkarlıq - intellektual fəaliyyətin daşıyıcısı
jiimi ....................................................................................... 259
§4/İntellektual kapitalın idarə olunmasının
nəzəri-metodoloji məsələləri .................................................. 262
§5. İnsan “kapitalı" konsepsiyasının təkamülü haqqında ....... 268
Cəmiyyət və insanların intellektual və mənəvi
jptensialının inteqrativliyi ...................................................... 272
İnsan “kapitalı" və onun modelləri ................................... 275
k İnsan “kapitalı", insan potensialı və işçi qüvvəsi ............. 278
İnsan amili və sosial fəallıq .............................................. 282
jiPr İntellektual kapital iqtisadiyyatın innovasiyalı strateji
inkişafının mühüm amili kimi ................................................ 285
^1'. İntellektual kapitalın formalaşması və inkişafı məsələləri.
insan “kapitalının" kommersiyalaşması ................................. 288
§12. İnsan “kapitalının" qiymətləndirilməsi məsələləri
(nəzəriyyə və metodologiya) ........ .. ...................................... 292
§13. İnsan “kapitalının" obyekt baxımından strukturu ........... 294
§14. ETT və işçi insan əməyinin texnoloji prosesdən
eliminasiyası ......................................................................... 295
§15. Postindustrial cəmiyyət və intellektual potensial ........... 297
§16. “Yeni iqtisadiyyat" konsepsiyası və intellektual
kapital ..................................................................................... 300
§17. İntellektual potensial: əməyin keyfiyyəti və
mürəkkəbliyi .......................................................................... 301
§18. İntellektual potensial: əmək fəaliyyətinin dəyişməsi
qanunu və işçi qüvvəsinin mobillİNd problemi ..................... 311
§19. İntellektual aktivlərin idarə edilməsi .............................. 320
§20. Sosial kapital və insan resurslarının formalaşması ......... 322
§21. Sahibkarlıq və intellektual mülkiyyətin
(nemətlərin) mənimsənilməsi ................................................. 327
§22. İntellektual mülkiyyət və onun formaları ....................... 329
VII Fəsil. Bilik, təhsil və innovasiyalı iqtisadiyyat ............. 333
§1. İntellekt və kreativlik ....................................................... 333
§2. Bilik, intellektuallıq və iqtisadiyyat ................................. 336
§3. Biliklərin formalaşması, əldə edilməsi və
transformasiyası məsələləri .................................................... 344
§4. Bilik, təhsil və insan potensialına investisiya qoyuluşu ...346
§5. Təhsilin bəzi nəzəri-metodoloji məsələləri haqqında
(aksedensiyah yanaşma və onun tənqidi) ............................... 352
§6. Bilik və bilik sferasında rəqabət mühitinin
formalaşması .......................................................................... 355
§7. Ənənəvi baza, fasiləsiz təhsil və həyatın keyfiyyəti ......... 359
§8. Biliyin, intellektual əməyin idarə edilməsi ....................... 364
§9. Biznes təhsili haqqında ..................................................... 374
§10. İqtisadiyyat üzrə biznes təhsili ....................................... 377
VIII Fəsil. İstehsalın səmərəliliyinin yüksəldilməsi
və insan resursları ................................................................... 381
§ 1. Bazar sistemi və əməyin səmərəliliyi. Əmək
məhsuldarlığı sistemdənkənar problem kimi.......................... 381
§2. Əməyin səmərəliliyi haqqında ümumi anlayış.
Əmək məhsuldarlığının əhəmiyyəti ....................................... 383
§3. Əmək məhsuldarlığına təsir edən amillərin təsnifatı ....... 388
§4. Əmək məhsuldarlığının ölçülməsi üsulları, onların üstün
cəhətləri və çatışmamazlıqları ................................................ 393
§5. Əmək məhsuldarlığı və əmək intensivliyi ........................ 398
§6. Sistemli texniki tərəqqi: istehsalın səmərəliliyi
və əmək məhsuldarlığı ........................................................... 402
§7. İstehsal güclərindən istifadənin əmək məhsuldarlığına
təsiri ........................................................................................ 409
§8. İşçilərin ümumi intellektual səviyyəsi və əməyin
əmərəsi ................................................................................... 412
§9. Əmək intizamının möhkəmləndirilməsi və
onun əmək məhsuldarlığına təsiri........................................... 417
§ 10. İş vaxtından istifadə ...................................................... 420
§11. Əmək fəallığının qeyri-iqtisadi amilləri və onun
göstəriciləri ........................................................................... 423
§12. Xərclərin, itkilərin idarə edilməsi və səmərəlilik
problemi ................................................................................. 430
§13. Heyətin əməyinin səmərəliliyi və maddi resursların idarə
edilməsi konsepsiyası ............................................................. 434
6
IX Fəsil. Heyətin əməyinin elmi təşkili - əmək
potensialından istifadənin sosial-texniki-tcxnoloji
şərtləri və amilləri kimi .......................................................... 439
§1. Əməyin təşkilinin təkmilləşdirilməsi bazar sisteminin
mütləq tələbi kimi ................................................................... 439
§2. Əməyin elmi təşkili anlayışu tarixi, istiqamətləri və
səviyyəsi ................................................................................. 441
§3. ƏET-nin planlaşdırılması ................................................. 448
§4. ƏET sistemində əmək bölgüsü və əmək kooperasiyası ...457 §5.
Əmək proseslərinin təkmilləşməsi və mütərəqqi əmək
üsullarının tətbiqi .................................................................... 467
§6. İş yerlərinin təşkili ............................................................ 471
§7. ƏET sistemində əməyin psixologiyası və fiziologiyasının
tutduğu mövqe və onun əhəmiyyəti ....................................... 474
§8. İdarəçilik əməyinin elmi təşkili ........................................ 478
X Fəsil. Əmək davranışı, əməyin motivləşdirilməsi insan
resursları problemləri sistemində ........................................... 488
§1. “Tələbat” kateqoriyası və onun sosial məzmunu ............. 488
§2. Tələbat və əmək fəaliyyəti ............................................... 493
§3. Tələbatın və istehlakın prioritetliklərinə görə təsnifatı ....498
§4. Tələbatın artmasının ümumisosioloji qaıuınu .................. 499
§5. Mənafelər və əmək fəaliyyəti ........................................... 501
§6. Əmək fəaliyyətinin motivləşdirilməsi .............................. 505
§7. Əməyin motivləşdirilməsinin sosial idarə olunması
və onun sosioloji modelləri .................................................... 508
§8. Azadlıq, bərabərlik, davranış ............................................ 513
§9. Dəyərlər sistemi: mənafelər, davranış .............................. 518
§10. Dəyərlərin çoxaspeklli xassəsi ....................................... 522
§11. İşçilərin özünüdərketməsi və mənəvi dəyərlər
problemi ................................................................................. 526
§12. Xarici ölkələrdə əmək motivləri problemi...................... 531
§13. Sosial davranış, onun növləri və modelləri .................... 534
§14. “Sosial davranış” nəzəriyyəsi ......................................... 539
§15.Sosial nəzarət; mahiyyəti, əhəmiyyəti, növləri və
Funksiyaları ............................................................................ 544
§16. Əmək sferasında sosial normalar və normativlər ........... 550
§17. İqtisadi davranış və iqtisadi modellər, variantlar ............ 554
§18. Əmək intizamı sosial hadisə kimi. Sanksiyalar .............. 556
XI Fəsil. İnsan resurslarının strateji planlaşdırılması
və idarə edilməsi ..................................................................... 561
§1. Strateji menecment və insan resursları ............................. 561
§2. İnsan resurslarının, heyətin idarə edilməsi
strategiyası.............................................................................. 564
§3. İnsan resurslarının idarə edilməsi strategiyasının
formalaşması .......................................................................... 568
§4. Strateji təfəkkür və gələcəyin idarə edilməsi
(və yaxud fikirlə idarəetmə) ................................................... 570
§5. Strategiyada resurs potensialı problemi
və onun qiymətləndirilməsinin əhəmiyyəti ............................ 575
XII Fəsil. Kadr siyasəti, kadrlarla aparılan iş və kadr
Strategiyası ............................................................................. 578
§ I. Müasir dövrün kadr siyasəti və iş üslubu ......................... 578
§2. Kadr siyasəti və onun modernləşməsi .............................. 582
§3. Əhalinin təhsil potensialı və kadr seçimi
problemləri ............................................................................ 586
§4. Demokratiya və rəhbər işçinin iş üslubu .......................... 590
§5. Heyətin və rəhbər işçilərin peşəkarlıq
keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi sistemi ............................... 595
§6. Heyətin sertifikasiyası ...................................................... 601
§7. Şirkətlərin kadrla bağlı xərcləri və kadr auditi, kadr
İnformasiyası .......................................................................... 605
§8. Kadr psixodiaqnostikası ................................................... 609
§9. İdarəedici komanda və 'idarəetmə potensialı .................... 612
§10. Karyera (mənsəb) və onun idarə edilməsi. Kadrların
rotalsiyası ............................................................................... 614
§11. Kadr heyətinin formalaşdınlmasmda təşkilati struktur
və onun layihələndirilməsinin rolu ......................................... 621
§ 12. Müəssisə və təşkilatlarda kadr strategiyası .................... 624
§13. Kadr menecmenti paradiqmaları .................................... 627
§ 14. Liderlik konsepsiyası və kadr siyasəti ........................... 631
§15. Kadr ehtiyatlan və heyətin idarə edilməsi ...................... 636
§16. Qiymətləndirmə və attestatsiya - kadrlarla aparılan
işin başlıca atributu kimi ........................................................ 638
§17. Yeni işçilərin işə qəbulu, testləşdirilməsi.
seçilməsi, yerləşdirilməsi və öyrədilməsi ............................... 640
§18. Kadr xidməti strukturu ................................................... 646
§19. Kadr fəaliyyətindəki qeyri-səmərəli məqamlar .............. 647
§20.Təşkilat və müəssisələrə məsləhətçinin cəlb
edilməsi və qiymətləndirilməsi .............................................. 648
XIII Fəsil. Kadrların peşə-ixtisas hazırlığı məsələləri........ 651
§1. Peşə meyli və peşə seçimi motivləri ................................. 651
§2. Gənclərin peşə seçimi problemləri ................................... 654
§3. Əməyə uyğunlaşma və peşə hazırlığı ............................... 661
8
§4. Fəhlə kadrlarının hazırlanması, ixtisasının artırılması
sistemi və onun təşkili ............................................................ 667
§5. Mütəxəssis kadrların hazırlanması və onlara tələbatın
müəyyən edilməsi ................................................................... 684
§6. Kadrların geniş profilli peşə hazırlığının mahiyyəti və
əhəmiyyəti .............................................................................. 691
§7. Kadr hazırlığında struktur dəyişikliklərinin nəzərə
alınması ................................................................................... 695
§8. Heyətə tələbatın qiymətləndirilməsi ................................. 699
§9. Peşə hazırlığı və işçinin əmək bazarında rəqabət
qabiliyyəti ............................................................................... 701
§10. İşçi heyətinin marketinqi ................................................ 702
XIV Fəsil, Əməyin ödənilməsinin təşkili və
idarə edilməsi .......................................................................... 706
§1. Əmək haqqının mahiyyəti. Real əmək haqqı və
real gəlir .................................................................................. 706
§2. Yenidənqumıa və iş qüvvəsi dəyərinin aşağı düşməsi
meyilləri .................................................................................. 710
§3. Əmək haqqı - iş qüvvəsinin qiyməti kimi ......................... 712
§4. Əmək haqqının təşkilinin əsas prinsipləri və
ünsürləri .................................................................................. 714
§5. Əmək məhsuldarlığı artımının əmək haqqının artımını
qabaqlaması prinsipi və onun sosial-iqtisadi nəticələri........... 718
§6. Muzdlu fəhlələrin səhmlər fondu ...................................... 724
§7. Əmək haqqı ilə bağlı əsas təlimlər .................................... 726
§8. Əmək haqqının tarif sistemi .............................................. 728
§9. Əmək haqqı sisteminin mahiyyəti .................................... 735
§10. Fəhlələrin əməyinin ödənilməsinin forma və
sistemləri və onların tətbiqinin optimal şərtləri.
Əmək haqqının strukturu ........................................................ 738
§11. Xarici ölkələrdə əməyin ödənilməsi təcrübəsi ................ 747
§12. Əməyin ödənilməsi fondunun planlaşdırılması .............. 748
§13. Rəhbər işçilərin, mütəxəssislərin və qulluqçuların əmək
haqqının təşkili xüsusiyyətləri ........................................... 749
XV Fəsil. İşçilərin əmək fəaliyyətinin
stimullaşdırılması .................................................................... 756
§1. Əməyin stimullaşdırılmasının mahiyyəti və
funksiyaları ............................................................................. 756
§2. Stimullaşdırma əmək fəaliyyətinin motivləşdirilməsinin
amili kimi ................................................................................ 759
§3. Əmək fəaliyyəti stimulunun növləri və stimullaşdırmanın
təşkilinə olan tələblər ......................................................... 761
9
§4. Əməyin ödənilməsinin kollektiv formasının sosial
məsələləri .............................................................................. 765
§5. Sosioloji tədqiqat və əmək haqqı ..................................... 768
XVI FəsiL Münaqişələr. Münaqişəli situasiyalar və
onların idarə edilməsi........................................................... 772
§1. İnsan resurslarının idarə edilməsinin münaqişə
problemləri ............................................................................. 772
§2. Sosial, siyasi və iqtisadi transformasiyaya münaqişə
nəzəriyyəsi baxımından yanaşma
(antonomiya və dilemma) ....................................................... 777
§3. Kollektivdaxili birlik-sosioloji hadisə kimi ...................... 780
§4. Əmək kollektivlərinin birliyinə təsir edən amillər ........... 783
§5. Psixoloji iqlim və münaqişə ............................................. 788
§6. Əmək prosesində münaqişə situasiyası və onun həlli
yolları ..................................................................................... 793
§7. Münaqişə və sosial partnyorluq (tərəfdaşlıq)
problemi ................................................................................. 798
§8. Ünsiyyət və kollektivin birliyi .......................................... 800
XVII Fəsil. İşçilər arasında qarşılıqlı münasibətlər
sistemi .................................................................................... 804
§1. Əmək fəaliyyətinin sosioloji təhlili .................................. 804
§2. İdarəetmədə sosioloji-psixoloji amillərin rolu və
əhəmiyyəti, rəhbərlik psixologiyası ....................................... 806
§3. İdarəetmədə sosial-psixoloji vasitə və metodların
təsnifatı ................................................................................... 815
§4. İdarəetmənin sosial metodları və sosial
planlaşdırma ........................................................................... 818
MiialUf haqqında .................................................................. 826
10