Table Of Content• •
HITIT SANATI
A. Muhibbe Darga
AKBANK KULTUR VE SA N AT Ki TAPLARI :56
Akbank Kultur ve Sanat Hizrnetleri Boliimu'nce hazirlanan bu kitap,
1992yilmda 3000adetbasilrrustir.
J<ITAPTASARIMI ERSU PEKiN
FOToGRAFLAR TURHAN BiRGiLi 2,1 1,25, 26,27,28,29107, 125, 126, 191, 192, 195,223,224,
226, 229,235, 236,237,238,239,240,241 , 242, 243,244, 247, 248, 262, 263, 264, 265, 266, 267,
268, 269,270, 275,280,281, 282, 283, 284, 285, 286,287, 288, 289, 296, 297, 299,301,307,308,
311,312,315,316,317,318.FiRDEVS SAYILAN 4,5,6,7,66,67,70,71,72,73,75,77,83,85,
86,87,88,89.91,92,93,94, 113, 114, 115, 116, 117,118, 119,1 20, 121, 128, 131,134,135, 140,
141,142, 158, 161, 165, 166, 167, 170, 171, 172, 173, 176, 196, 225A, 2258, 225C, 290, 291. ALi
KONYALI-HALUKKONYALJ 3,61,74,78,79,80,]00,]08,112,143,162,163,]75,257,26],
27],272 (226), 277, 292,294, 295,298. SAiT MADEN 68,90, ]32, 136, ]60, 168, 174. NUR
NiRVEN 194, ]95, ]96. YILMAZ ONGE 147, 148. CEM l;:ETiN-HADiYE CANGOKl;:E
Onkapak, ]23.EMEL ORGEN 69,]22. GOROLSOZEN 21.VEYSEL DONBAZ 1.
DIZGIANADOLU SANAT YAYINLARI
RENKAYRIMI, BASKI ANABASIM A.~.
cu.r BARIN CiLTEVi
YAYINClKODU 92-34-Y.0230.2
ISBN 975-7630-24-1
ISTANBUL 1992
lcindekiler
7 Baslarken
11 Cizgileri
Hitit Tarihinin Ana
c
25 ESKi HiT i T K R ALL I K A GIS A NAT I
26 Kralhk Sanati
Eski Hitit (agl
27
Mimarhk
34
Heykelcilik 34MADEN37MADENHAYVAN HEYKELCiKLERi 41pl$Ml$TOPRAKHEYKELLER
46 Comlekcilik/Keramik
Sanatl53 ROLYEFLiKERAMiK
68 Miihurculuk/Cliptik Sanati
77 YEN i HiT i T K R ALL I G I / B D Y D K HiT i T
KRALLIGI SANATI
78
Mimarhk 88 DiNSELMiMARUK. TAPINAKLAR
94 Heykelcilik 97 TA$ HEYKELciLiK 99 MADEN HEYKELCiUK 110 rti.ntstVE DAG
KRlSTALiNDEN HEYKELCiKLER, KOe;0K BULUNTULAR 113 $EHiR KAPILARI HEYKELCiLiGi .
HATTU~A-BoGAZKOY 113 Aslanlar 119 Sfenksler 123 Savasci Tann . Kral Kapisi
129 Tat} Rolyef Sanati , Hattusa-Bogazkoy
130 Alaca Hoyuk
154 Yazilikaya
171 MISIRETKiLERiYAZlUKAYA'DA VAR Ml? 174 KAYAANITLARIVE
KABARTMALARI 188 TA$ STEUER VE KAiDELER
199 Muhurculuk/Chptik Sanati
212 Comlekcilik/Kerarnik Sanati
216 ROLYEFLi KERAMiK Ie;ANAK-e;OMLEK
219 GE~ HiTiT KRALLIK ~AGI
220 Gee; Hitit Kralhk ~agl Sanati I 224 MALATYA I Bie;EMGRUBU 228 KARGAMi~I
zmcmu
Bie;EMGRUBU 231 I Bie;EMGRUBU
239 Gee; Hitit Kralhk ~agl Sanati II 239 MALATYA II Bie;EMGRUBU245 KARGAL\1is II-llI
Bie;EMGRUBU 256 ZiNC1RLi1IBie;EMGRUBU
265 Gee; Hitit Krallik ~agl Sanati III 265 KARGAMi~IV-KRAL BURCU, YASiRis
KABARTMALARI 271 GEe; HiJiT SANATI ITIb 271 KARGAMi~V 272 ztNCiRLi m. IV,
SAKe;AGOZO305 KAYAANITLARI/KABARTMALARI 305 iVRiZ308 MARA$MEZARSTELLERi
322 ORDEKBURNUSTELi 324 YESEMEK HEYKELAT0LYESi325 MALATYA III Bie;EMGRUBU
328 KULTSTELLERi 335 KARATEPEKABARTMALARI
349
Bitirirken
353
English Summary
367 Kisaltmalar
368
Secme
Bibliyografya
Hitit Tarihinin
Ana Cizgileri
S
on yillarda Hitit merkezlerinde yapl
Ian kazilarla artmakta olan Hitit yazih
belgeleri ve Kral miiluir baskilanrun getirdigi yeni tarihsel verilerin L~lgtnda Hi
tit tarihinin yeniden yapilanrnasi ve adi ge<;en buluntularin, bilimsel inceleme
lerde aciklarup, yorumlarmdan soma, tarihsel surecin getirdigi yeni verilerle
konunun kaleme almmasi dogru olacaktir. Kuskusuz bu islevi, buluntulan orta
ya crkaranlar en kisa zamanda gerceklestireceklerdir. Biz bu yapitirruzda, "Bas
larken" basliginda belirttigimiz gibi Hitit sanatiru, Hitit tarihine paralel ele al
dik. Bu bolumde yeni bir Hitit tarihi yazma denernesine gecmeyeccgiz, Bilinen,
klasik Hitit tarihinin bir ozetini sunarak, sanat yapitlarirun olustugu tarihsel
cerceveyi cizmek arnacim yegliyoruz. Boylece, ozii sanati iceren yapitirruzda.
okuyuculanrruzi tarihsel problematigin yuku altmda birakrnaktan da kacinrrus
oluyoruz. Son yillarda yaymlanrrus Turkce yapitlarda, geni~ kapsamli Hitit tari
hine yer verilmis degerli iki yayml burada anrnarun yerinde olacag: karusinda
Ylz: A. M. Din<;ol, Hititler (Anadolu Uygarhklan Ansiklopedisi, Gorsel Yaym
lar, 1982); E. Akurgal, Anadolu Uygarlrklan (Net Turistik Yayinlar, 1988. Tarih
ler orta kronolojiye gore verilrnistir. krs, Akurgal1988, s. 53-54).
Hititler'in Anadolu'ya go<; tarihleri kesin olarak saptanamarrustir. M.b. 2000
dolaylannda Hind-Avrupali kavimlerden dalga dalga gelen akmlann Anado
lu'ya dogudan, Kafkasya Derbent kapilanndan girrnis olduklan genellikle be
nimsenen varsayirndir. Konunun uzmanlan arasinda Hititler'in batidan Helles
pont-Bogazlar uzerinden gelrnis olduklariru savunanlar, Hitit dilinin Hind-Av
rupa dil ailesinin "kentum " grubuna ait olmalarina dayandirrnaktadirlar. Baska
bir tez de, Hititler'in Karadeniz kiyi bolgelerinden buyuk nehir vadilerini izle
yerek Orta Anadolu'ya inmis old uklartdir, Bu go<; akmlari uzun surmusse de,
yeni gelenler ulkenin sahipleri. yerli Anadolulu Hatti beyliklerinin ileri gelenle
rim egemenlikleri altma alarak, kismen politik. askeri ve bunlara paralel ekono
mik gucu ellerinde tutmuslardir. M.b. 18. yy.'da da Anadolu'nun geli~mi~ tica
ret hayatina katilrrus olduklariru, adi ge<;en tarihlerde ozellikle Kultepe-Kanis'in
Eski Asurca yazih belgeleri karutlamaktadir. Aym belgeler icinde Hind-Avrupa
kokenli Hitit sozcukleri, yer adlan, sahis ad Ian ve sonraki donernlerde tarudi
11
Ii I T ! 'f r,1 R. I Ii / N I N AN A (' I Z c i L E R I
glmlz Hitit tann adlarma rastlanrrus olmasi, Hititler'in Kan iS/Nesa metropo
Iunde etkin varhklarma taruk olrnaktadir.
Hititlerin federatif ve feodal yapili kralhk devlet sisteminin hangi tarihte ve
hangisehirde kurulrnus oldugu kesinlik kazanmarrustir.Kultepe-Kanis ve Ali
sar ya zih belgelerinde Kral Pithana'run oglu Anitta'run ad Ian bulunmaktadir.
Anitta'ya air old ugu kabul edilen bronz mizrak ueu Kultepe-Kanis hbyugunde
arutsal bir yaplOlO icinde bulunrnustur. Mizrak ueunun uzerinde "Kral An it
ta'nm SarayI" yazisi yer ahr. Kanis tabletleri Pithaua ve oglu, yerel iki kralm
varhgrru gun l ~l gma cikarrrusnr. Bogazkoy-Hattusa arsivlerinde ele gecen tab
letler arasmda Eski Hitit dilinin ozelliklerini tasiyan belgelerde de Anitta'nm ic
raatmdan, kendi agzmdan sozedilmektedir. "Anitta metni" (CTH 1) diyearum
sanan bu belgelerde "Anitia, Pithana'11 111 oglu, Kussera sehri kra it" olarak kendi
ni takdim etmektedir. Yazitta Nesa (Kanis) sehrinm bir geee baskrm He ele gee;i
rilrnesinden, daha sonraki seferlerinden ve Hatti ulkesinin kusahlmasindansoz
ediyor. Tabletin en ilginc ifadelerinden biri Anitta'run asker! sefer ve basarila
rindan soma kendinden 'Biiyuk Kral' olarak bahsetmesi ve daha sonralan Hitit
Krallik Devleti'nin gbrkemli bask enti olacak Hattusa'run lanetlenmesidirl
".. .Bundan soma kim Kral olursa ue Haltusa 'YI yCl1 iden iskan ederse, 0, GdkyiJ
zii'nun Ftrttna Tanrtsi'ntn ldnetine ugrasin!", Tabletlere dikte ettirilen bu sozlere
karsm Hattusa'da Eski Hitit KrallLg/ nm kuruldugunu yazih belgelerin l ~lgl al
tmda goruyoruz. Bugiine dek cozumlenememis tarihsel sorunlardan biri de Es
ki Hitit Kralhk Devleti'nin Kussara kenti krallan Pithana ve Anitta ile b a~latl1
rnasirun getirdigi karrnasadrr. Hitit arsivlerinde onernle saklanan gee; donern
lerde kopyalan yapilrrus olan Anitta Metni'nin versiyonlan, Hitit krallik arsi
vindeki belgesel onernini ortaya koymaktadir. Anitta'run M.b . 18. yy.'in so n
dCirtlugunde, 1725-1700 tarihlerinde egemen oldugu Kultepe-Kanis l b yazih
belgeleriyle saptanrrustir. Yine bu tarih eski Hitit donemin bicern ozgunlugu
nun ortaya e;lkhgl donerndir. "Kussara'h adam, Btiyiik Kral Anitta"nm Ha tti
beyliklerini birer birer ele gee;irerek merkezi Hitit Kralligi'run ilk temellerini
kurrnus oldugu belirgin oldugu gibi, Hitit arsivcileri de, kuskusuz kralhk ma
karrurun buyrultulanyla onern verdikleri bu belgeyi geleeek nesillere aktarrrus
lardir. •
Eski Hitit Kralligi'run tarihsel gelisirru ozet olarak Telepinu Fermaru veya
Metni (CTH 19) olarak ammsanan yazirta bulunmaktadir. Bu yazita gbre Eski
Hitit KralhgL, Labarna tahta gee;tigi zarnan kullandigi ad t Hattusili I (M .b.
1650) ile baslamaktadir.An adolu'daki savaslanyla kralligm birligini sagladik
tan sonra, KuzeySuriye'ye, Halep ~eh r ine kadar akmla r yaphgml, kendisine ait
bir tiir otobiyografi olan e;iftdilli (Hitite;e ve Akadea, CTH 6) yazltmda izlemek
teyiz. Hattusili 1'in , Kussara'da hasta yataglOda dikte ettirdigi siyasal vasiyet
name metnine gore, kendisine ba~k ald lr an, yazlttaki ifad eyle "merhamefsiz, 50
guk ve kn/psiz" nitelendirilen, veliaht olarak sap tanm l~ yegeninin yerine, toru
nu Mursili'yi kendisinden sonra "Kra/ o/acagJ/lI, tahta oturacaglJ1 r" bildirmekte
dir. Mursili I kLsa saltanatlsuresinde Babil'i zapteder (M.b. 1630). Kral Telepi
nu Metni'nde bu sefer ile ilgili ~u bilgileri ediniyoruz: ".. . Kendi iilkesini denizin
kom$lIsu yaptl. Ve Halpa/Halep iizerine yiirudu ve Halpa'Yl yaklp ylkfl... Ondan
soma BahiI'e yiin:idiJ ve Babi/'i yakJp yJktl. Hurri/er'e de saldndl ve Bahil'den aldrgl
tutsaklar/a onlarm mallanl1l Hattllsa'yagdfiirdii". Mu riiili 1, Babil ~ deri d bnii ~iin
de kl zk ard e ~inin kocasl Hantili ve Zidanta taraf1l1dan Cildur i.ildli. B6ylece sa
rayda taht kavgalan ve kan davalan ba ~latilml~ oluyordu. Usurpator olarak,
Hantili hakkl olmayan tahtl ele gee;irir. Kuzey Suriye'yi elde tutmak ie;in c;aba
gostermesine kar~1I1, ba~anh o lamam l~, Hurriler Anadolu 'ya gi rmi~le r ve giie;
lerini artlrmaga b a ~l aml~lardIr. Ynzlh belgelere gore, Kralhk devleti yasalanm
12
H I TI T l' A R1H I N i N A N A r; I Z Ci L£ RI
Buyuk Kra l Arlllwnnda ve Kmlicc
Asm/llllknl'enil topra): bngl; betge» .
istnnbul. Eski ~ r1rk f.-erlcri MII::c"i.
heruiz kurrnarrustrr ve devlette de istikrar gorulmemektedir. Yine Telepinu
Metni'nden Hantili'nin ihtiyarhk doneminde de, oglunun ve prenslcrin oldu
nilrnesi suregelmistir. Bu kral da kendi oglu tarafindan oldurulrnus ve sonraki
iki niteliksiz kral donerninde Hitit Krallig: kotii olaylan algilarrus ve devletin
cokusu hrzlanrrustir. Yukarrda arumsadigirmz Hitit krallanndan 50 sene so nra
ya9aml9 alan Telepinu (M .b. 1535-1510), kansirun erkek kardesi Kral Huz
13
HiTiT TA RIHININ J\NJ\ÇIZCILCRI
ziya'röulnd ürme girişimlerinden uKzraaklH ukzazliaybais'lüymrıig şü,n e
göndermiştir. Telepinuy eHruiznkzeria oylla u'nrcubani, l inbçilrdi a vranışla
hemü lkeysea hiçpı kahre,m d es araydkaaknid avalarsıonnva e rmeakm acıy
lay,e nbii ry asak oyar":B irikandcıin dadno ğaenr kçeokc ukkr aoll uErğ.e bri rinci
sıradbainpr r enyso ksiak,i nkcaid ındoalnae nr kçeokc ukkr aoll ıOığrl.a bni krr açlo
cuğyuo ksbua ,d urumdbai risnıcria dkaınez v lenoinru,nk ocaksrıao ll urB"u. b uy
rultuEyslkaHi i tKirta llDıöğnıe mi'ndteakhikt a vgalarvıesn aar acyi nayetleri
nes onv ermeakm acıgnüıt müştDüarh.a s onraBküiy ükK ralhÇka ğı'nodrat a
yaç ıkaHni tikta nunJaryıarpuıno dsaıb üyüko lasılTıeklleap inu olmTaelıdır.
lepinçua ğındHait iKtr allAınğaıd oliuç inçee kilmiGşütnicry.b avhe G üney
Anadolu'Hdiat ietg emenlbiiğtim işBtuik rr.a lg,ü nekyo mşu, ülkeKsiiz zuvat
na (Kilikya)l �kpruatlaıhi Slube i ra ntlaşymaap mıştBıur a.n tlaşmatnaımn
metnkia lmamıoşl masıknaar şın Hitiitmlzaelra'diınk illapkro ıl itainkt laşma
olmaktadAıdrıg. e çebnu kralın mühürTüa rsus-Gözlküakzuıllea reılngede aç
miştir.
Boğazköyb'udleu nmuöşl,m üşy,a nTia nrkıa bnual aşmkırşa llaairktau rban
listeleTreilnedpei nus'odnarnda ö rktr aald ıg eçmektebduinrl;a rdAalnl uvam
na'nıand ıiki 'toprbaakğ ıbeşl gesüiz'e rindmeükhiü rb askılar"ıTnadbaa rnn,
BiiyKriaikl" s anlarıyla anımsaBnomğaakztkaökdryıa ral.r şivibnaizntı a bletle
rinddee ( CTH2 3)ad ıg eçmesiknaer şıinc raabbi linmemektSeodniy rı.l ların
kazılardıanb diarm ühürb askıbsuıl unmuştHuirt.iK tr allığöız'gnüoa l abnt ı
'bağbıeşl geleyrainT'ia, b arna, BKüryaülk' mıünh ürb askısıtnaıbnl eotritna
sındbau lunan yazıtlhaürk,ü mHdiatvrie ty ak raliçelekrrianlildnıe kv letinin
serveotlia mnü lkv et oprağiısnt edikklieşriil ere veya ailelervee bağışlandığını
asla gaelrıin amayackaağnııntıl agyaarna nbteil geler(ibdkCi.Tr H 221-2ve5
bibi.).
Boğazkökyr allsaurnau laknu rbalni steleArlilnudvea mna'sdoannr yaa,k la
şıkM .Ö1.5 00t arihlerisnodnernaü ,çk ralaıdnı g eçmekteHdainrt;i (lIiI Z)i,
dant(ai lH)u,z ziy(al lA)n.ı msadığıbmuı zk ralaliaBtro ağ azköaryş ivlerinden
kesibni legdii nemiyoHraunzt.i illvi e Z idanItIaK, i zzuvaktrnaal lialrbeıa rış
antlaşmyaaspım ıoşl duklarbıenlıg eleeyseknHi i tidtu ktusunvdeaç ağının
diplomadtiilkAi k adcyaa zılmtıaşb letbluelru nmuşturC T(Hb 2k5. -26Te)l.l
Açana-Alaklaazhı larIıVn.kı ant ınodrat ayçaı karılomlıabşni ra ntlaşmmeatı ti
ned ayanarZaikd antraI 'nAilna lakhr alİıd rimiil çea ğdaşlkıağnıı tlanmıştır.
Çoka z beslaghei oblid uğumubzud önemisno nk raollıa raalkg ılaHnuaznz iya
ll'raıdi1vn e s anlarıbyilrba a ğıbşe lgesinmdüehküir b askısı"nBdial yKiriakl
TabanHıuaz zi'yman m ührüs,ö zlkeirmid eğiştiörliercseeko tkiurn"m aktadBıar.
ğıbşe lgeleorliunşit utraabnl etlüezreirni ndTeakbia rnmaü hürleringdreakfii k
düzenlemeilnecre lendiğeingn edlei,ş myieşt köirnne ğHiu zziyIalm ühüründe
gözlenmektedir.
Sony ıllarBdoağ azkökya zılarıonrdtaa yçaı kabnu k ralaai yte ni belgelerin
yayıanmasnl ı,H uzziyila d öneminıeş ıtku tackaağnıı sındaByiılzi.nT eanb arna
mühürleryiinrem sie neev veblu lunmasıkyaltıal avne b uradanıma sadığımız
HuzziyIIa m ühürb askısınbdiaç emsdeülz enlemepyaer aloella yne nbii rkr al
adıylyae,n bii mr ühürb askıosrıt ayçaı kmışBhüry.ü kb iro lasılbıikrtl oap rak
bağıbşe lgesinkdoepnm uş oblaasnk ıd"aT abanTıanh ıırvaimliiil'ıniiriiino. "
kunmaktadBıurk .r alaıdnı na kurlibsatne lerraisnldaen mıKyroarsl.a nbıu lun
mayan, 'altın mızruanğvıanni ıla aedn aımmıs'a nbainTr a hurvaaidlı"i T elepi
nu'F'e marur 'ndag eçmektedir. kBrüasylaü nkı yklean dinmeü hürh azırlatan
buk işinkısai nb idrö nemH itkirta lltıakh bneılg ee çirmibşi urs urpat(ogra sıp)
olarakkı,sb ai rs altaenvarte sinsdoennr taa httaunz aklaştırılmış olduğkua nısı,
ancakanıktı olmayabni drü şündüArd.ı g eçemnü hürb askıEssık Hii tiDtö ne-
14
HITITTARIHININ ANJ\ÇIZCILERI
mi'knaeh lyaennb iib re logled ugğiubt ia,r ighesleildş eid maihk aa rmadşuık
rumgae tirmiBşutriasrda.ad e'cöel mkürşa lvleak rraa liçkeulreblraiinsn t eleri
ned'a yanakrraakl,l arın gseanpetaalmooajlniaısnndıia şnkıoi l duoğrut aya
çıkmaktBaubd öılrü.m çüenr çeivçiensdTiea hurvsaoirulniu nauynr ıntılarına
girmek istemieyğoirlouekznu. y uSarımızcourluaTn üar kikiç yea yıönnıe rmek
yerionldaec akkahnrı sınDdianyçı1oz9l:8, s2 .3,2 A;k urg1a9l8,s8 .6, 8 ( krş.
Boehmer-Gü1t9e8rs8b8.,o1 v c ebk i,b i.).
EskHii tKirta lDlöınke mig'ünçiilnküB i ü yüKkr aHlaıt tu1sv eiM luir 5fiilni
hedefyleenHriii td ietv legtüinneaiyç etı ksleafreır gleenrbilişyer a yıplomlai ti
kasgıü derseıkn,ı rglenagirüşıç bliüd re vlyeatp ıskıanvau şturBmüatkütnı .
askeçraib alüalrkıeO,lr etrAain adolour'aynçalo adk a hbear ekettolpir aklara,
denkiızy ılgaürnıenyad,Ke ukzieS yu rivyeMe e zopotamybaü'ynümıken r kez
lerine uolnalşazarerınangk i,n likvlee ryiündkdüsezenek y dueykgia rlıkların
danya rarlaanmmaacktı amş ımakBtöayyldieılc.hke e degfe,l işbmikirüş l tür
düzeyineu laşzmeınşg,Hi anl pa/Hşeahlreoipl mvueşs onuBçatbaHç 'aeğını,n
enü stuüyng arvlekı ükl ttüerm siblüciysümike tropeolgleeü ç irmiBşölyerdir.
leHciet diütn ykaüslıt süarn,va etd ianl anladraKı unzdeaSy u riyev'eMn ein
zopotamygae'lniışnm iş uygarlığındraesnm yiea tzk'ıiÇsliıyev anid i. Devletin
zı'EssıknBiıa bil du(kytaubzsiıuç neum öiğnrie)n dileSru.r iKbyuiezyrlea iyz ı
okulunadladnı klkaarnııntılb aeylag�Ae cleemrh ömyüühkü bra skılarının ya
zıtlagrüınn dıaş ığına çı[kNm]T,ıa şhhsOriz ng( üOçz'geü çA r3m7a7ğ-a7n9,)s..
EskHii tKirta llıyğaık'lrayuşanır kıy mü zysıülr peanr ldaökn eminsdoennr a
.,,.
Hitdietv lgeütciü yniüt irAmniaşd,o lug'ünnueny doğusundaki egemenliği bü
yükö lçüzdaey ıflamış veb ud urum ,A syablikıra vioml aHnu rrilYeurk'airnı,
Fırialoten ukno loul aHna buırr mağoılnuışnt urüdçugğebuni çitmolpir aklar
üzeriMnidtea nKnria lDleıvkl etkuir'mnail saarğılnaım (ıMş.tÖ1ı.4r 6 0/50).
Mitanni Devldeetğii,n eacşgeaiğğbibıimudt,i aa z r ishotneÖrnna a sya'nın Mı
sıDre vletis'onndrieakn,i bnücyiü pko livteai skk egnü coül muşMtiutra.n
ni/Huergreim enSluipğpii lulihuümkaü'mndıanr lkıağdıanra, yani M.Ö.
1380t/a7r5i hklaedrsaiürnr em üştür.
Büyük KHriatlilKtır ğaTıle, l epvieon nud asno ngreal kerna llasrodnarna sı
içHiint tiatr ihbianşdlead yöanne tmain ımlamaBkudt öandeımrbi.an ş langıç
tarihibniel gaiiltes rıinmıoirlzlmiıank s eıs,bi intr a rsiahp tamgaüsçılneış tir
mekteKdainrı.m ıZzicdaa InIt'aay ibeti bra raınşt laşpmaarsç(1aCTH s ı2 5k)o
nuykaı smıeşntı ukt acakhr. BurakdraaP,li ılK liizyztaua'rvonaalıftdn nu ağ u
) dilgeet iriYlumkiaşrtdiar .d eğgiinAbdliia ğlikamrhiaİ zld ır iimlPiei llairyaa
sınüdlak elielrtieindceea n sloerru nduenğai naennt latşamrai hselb iarç ıdan
röpoelrm aktHaidtıkirrt.aZ liıd anKtiaz,z uvkartanPlaiı l lvieAy laa lkarha lı
İdrimiç aağyhdnüaı k üsmü rmüşlBeörydliherüc.ke ü mdaMr.lÖı1.ğ4 ı8y 0ı lla
rınaddagı,e çkerna lleagreımne nylıilkla arraısr ıansat lamaSoknt beşa dyıırl.
daB oğazkkaözyı laorrıtnaçdyıaak armıülhmüıbrşa skıalraarsııy nednai Bü
yükK raald larrıansat lainlmdeae sğıi tşaerni khasderlo , ybaazşılmaırzkae n
değindiHğiittmiaitrihiniz n yeniden yapıladnemyaismyıle,enf iib laoşlkoaj ik
vek ragll ipmtailğzie measrianşitıu rzamna nlianrcıenl emelekresinliki sonucu
kazanacBaikbztu ırraW.di al helyma'ziıns( ıWnidlah 1e9l8m9,7, 5 1,s1 .7H )i,t it
Devletoin'ünçiünkn rcaüol lıa rdaekğ erlenMduivradtitIğa'ailin l ıim satacağız.
Adıg eçeknr alsıanl taHniattBiıüt,y ük Krallıkg eDreçkveulkre utciu'snui n
Suppiluvleai tuamlaa reıvnvdoeallnd uğguönrabe ud önemin btaraihiş langıç
l olarMa.kÖ1 .4 60y/ı5l0lb aurgıüi nç gierçı eorllmia lıdır.
BüyüHki tKirta llıkğuır'uncıounls aur Taukt halIl ikaybau eld ilmektedir.
Adıg eçdeönn eameii tly ka zbıellıg eTluetrhdael iya-vNeiA kmaulvmaantdia
AsmunIik kraaç li ftaidnliabnru ıl unmakHtearikid ıkrra.l ıandH ıi tiotlçuep
15
l//T/TTA RIHININ ANAÇ/ZCILERT
'daağd'l anKdrıarl.i çealdelriaisnHne u rkröik enlHiidtkiirrtam. lü hürleirninin
celensmoensuibc auz,1 kHriatliltaH riıtniaıtdnçl eay na nınidkai,an dclia rının
Hurrice aonlldauşğıulY ıirndueiş ktkıçaret.ki be indr u rudmab ütüknr aliçelerin
Hurardil atna şıomlımşa laOrlıadbsıuırd ,.u rubmu,d önemHdaet tusa kralları
nıHnu rrilieçir ç'el eo lmaksaıynndaaknl aTnumtıhştaIılIri'.ysn aai lnt avneia ch
raahtaık kıbnidlvage ir yeanz bıellıg çeolsekır n ırTluıtdhlarl.i byiaur's nuııpna
totra,h ytaısd aı yşoıl lealrgeleçirmiş a oldudğauh,sa o nrdaöknie mleyradzeıkti
lardbaakziiıf adelaenrldaeşnıö lrnıeyğoi"rTn;u t halkiryaal,l tıağhıtnı ontau rduğıı
zama.n". B. o ğazdkeöb yu'l unbaiynra zıgtöard eeb abaksrıao,ll maybaiAnrm u
vandao'ğnlıund Kuarr.ısN ıi kalmaktriah la nedanbıinprdr aenn seBsötiyrl.e
ise,
cey,u karaındıam sadıTğeılmeıpbziu nyur ultguösruNeni,ak almaktoic'ansiın
olarmaekş rhuü kümdasralğılğaın mTıuştthıarIl.Ii 'yayaiae tn allBeartAdıne a
dolus'eyfae rlevreHi anldpean/ HvaelM eipt anknria llıbkalsaakrlııt naıısln ha
ğındsaönez d ilmekEtsekHdiii trKi.rt a �Dkö nemi'gnüdneeksyie ferploeHrtii
kasıdnoığnr ultuKsiuznzduav,üa ltkneas Kianreg,a vme$H alpaa'kyıan dlüar
zenleyHeirtI<eirkta llığı'run menfaatglaerini m
KuzeSyu riye'deki rantial tıanlaı ş
tıYrazılı. kaynaklTaurtdhaanl ibyüay'üvrkeug nü çbliükr r aoll duağnul aşılıyor.
14-1y3ü.z yoalikütu rblains telHeartitnuIdSi eil �leui p piluIl'iaiurnma as ında
yearl maktadır.
Tuthallily'sana ilnt adnöante minsdoennry aa,z bıellı gelAemrudveann da
Mmunikal kraçiftinil tanıyBoruçu izfa.ti teta bletmlüehrüdre ,b ask.ıKlraarında
liMçmeu nikaald'yıie nar l maktAamduıvra.n kdean diTsuitnhia lioyğal'un ın
olarak yaaznıatrl;k aarrMdımasu ın ikal"'Bdüyaünk Kraliçe Nikkıazlım"a ti'nin
olarsaöekzd ilmekBtuke rdaiçrli. f toirntimanük h ürleirsiTenu dteh aliçyoa'nm
cukloalraıra ankı l(ıBrelra1ar9n 6,l7 e, 1v2.1, 6 2a)y;r ıca AsumiKkraall iBçüey ük
Nikalmaktıioz'lına iranan kı msaBnöıyrl.eç cöez,ü lçmoezkso ibr i dru ruomr taya
çıkmak(tbaDkdi.ın rç 1o9l8,s3 3.,4- 3A5;k urg1a9l8s,86. ,8 -6A9S)m.u nikkraall,l a
berahbeemre hne bre lgaedyıekn oıy aknr aliçeblierriBddueik nrr .aç li fteignein
menldiökn eminıeş tıukt baanş lbıeclag şeulnelra Drudaılrta:or p,rb aakğb ıeşl ge
levreiA nadoluk'unzueny iDnodğeKu,a radeBönligze sio'tnudrdeaa nğk laıv im
Kaska'yleamrieanttiril eredkü zenlaenntelna şmalardıbre.y lKeavrşeiknae' ların
rilteonp rak beblagğeılbşei rlii nmeBkötyeldtefocrpe.r saakh iybaip ıKlaaşnk a
büyükelleirdyiol set lsauğğlua mvaekb uk avmeik onomik açıdan Hitit Krallı
ğı'bnaağ ıkmıllım ak. Değtionpdrbiaağkği bımeşil zg elekrriaAnlrd neu,v anJa
vek ralAişçmeu nikyaaln'ııntndu ah,k a(nvteilp iraehntss a)n ıtnaış ıTyuatnh ali
yaa dbıu lunmakBtuaü dçıürnk.ci üş ikniimon l abilveacresğajy ıtmalratrıış,m a
lakreıs iknalziakn mam(ıbşkDb.ir n çaoyle.,s s..3, 5 -3B6u)d .ö nemtea rihlenen
Enstrükysaizyıotnl alrsımnedrşehriain g,aa n tlaşmavseMı andddaunv amtetta
nindenç,a ğbıanş,dk eay iBmülyeü Hki tKirta lDlöınke mi'nin başlarıııdaki
bu po
lityiakpv ıek raldleıvklt eitnies seals alnaanh,a tloarrtıaçyyılaka m aktadır.
\
BüyüHki tiKtr allıiğlıgk'ü rçuklnrü a Sluıp piluJl'ihiuünmk aü mdarlık öncesi
dönemaiyndiı nlbaetlagnea lzedvrıe rt artışdmeavlaeamtr m ektYeudkiarr.ı da
anımsadıtğuıhmkıaTznu ttih aliyyaan'vire ulnio,al habtnu p renAsrinnu vanda
I'dseonn hrüak ümdoalrd usğaun ılmaBkutnapude ıkri.ş btiiyrra eznbı ellıdg ee
"Tutlıalioyğal'uTmu nt haliiyfa"a dbeusliu nmakBtiaordl ıars.ı Alrınku,v an
da'dsaonn krıasb aid rö nem kravleS uoplpmiulşu tlairuamfaıö nlddaünr ülmüş
tüArd.ıg eçen okğrlavule ı n varoilsaiMn u r5iilbl,uiö ldüromlea yvıenı
tahtın
bad ualar(ıCnTH d3a7 8a)n latmak".t .Ga.ed nıçrTu:t haHlaitytüail kesiengdeem en
iken .. .Babadam onab ağlıyleımki neit tFaika.t babaTmu thal'iycyıea z alandıkramlaya
kıncpar,e nsvlees ro ylublaabarm ıtna rafıtnuıt tu.l.Ta.ur t hal'iyveyı a o nay ardıemd en
kardeşlöelrdiünrid üalielre,s iknadleann ldaaAn l aSiy'ay a( KıbArdıass ıy'onlala)d ı
la.r ."..S uppilulinuemdaeb'nunö ılnd üromlea ykıantaı lbdiılğiın mgeidbiiğ,i
16
