Historisch corpusonderzoek. Het gebruik van de dubbelobject-constructie en de aan-constructie ...

132 Pages·2010·1.48 MB·Dutch

by  Ine Lammertyn

Universiteit Gent
Academiejaar 2008-2009

Historisch corpusonderzoek.
Het gebruik van de
dubbelobject-constructie
en de
aan-constructie
van de 17e eeuw tot nu

Ine Lammertyn
Master in de Taal- en Letterkunde: Twee Talen: Nederlands - Duits
Promotor: Dr. Timothy Colleman
Nederlandse Taalkunde
2
Woord vooraf

“Het beste dat de geschiedenis ons nalaat,
is het enthousiasme dat zij veroorzaakt.”
- Johann Wolfgang von Goethe-

Goethe had het met dit citaat niet beter kunnen verwoorden: het verleden is een bron
van ontdekkingen en evoluties die in het heden onophoudelijk verbazing opwekken.
Deze Masterproef, die in de tak van de historische taalkunde wordt ondergebracht,
draagt dit motto dan ook hoog in het vaandel. Door de enthousiaste groep mensen die
me in dit proces van onderzoeken, schrijven en herwerken hebben omringd, heb ik het
enthousiasme en de passie voor dit verleden en de doorwerking ervan in het heden aan
den lijve mogen ondervinden. Ik neem deze gelegenheid dan ook ter harte om enkele
mensen te bedanken voor de hulp.

Eerst en vooral wil ik mijn promotor, Timothy Colleman, bedanken voor zijn grote hulp
bij deze Masterproef. Zowel tijdens de voorbereidingen als ook tijdens het schrijven en
herwerken ervan kon ik steeds bij hem terecht met allerhande vragen. Door zijn enorme
enthousiasme en passie voor het vak heeft hij me zonder enige moeite meegezogen in de
uitgestrekte wereld van de historische taalkunde. Door de grote inzet in het nalezen,
becommentariëren en corrigeren die hij aan boord legde, kon hij ook van mijn kant op
een grote inzet en veel respect rekenen. Timothy Colleman heeft met andere woorden
deze Masterproef voor mij tot een zeer leerrijke en aangename ervaring gemaakt.

Uiteraard had ik nooit voor dit onderzoeksgebied gekozen zonder de vele
gepassioneerde, enthousiaste en behulpzame professoren en assistenten Nederlandse
taalkunde. De passie die zij voor hun vak koesteren, hebben ze met succes aan mij
overgedragen, zowel tijdens de lessen als daarbuiten.
In het bijzonder richt ik hierbij een woordje van dank aan professor Luc de Grauwe, die
me heeft aangemoedigd te doen wat ik graag wilde doen, ook al bleek dat Nederlands
(en geen Duits) te zijn.

Niet alleen aan de universiteit, maar ook in mijn privéleven hebben verschillende
mensen (indirect) tot deze Masterproef bijgedragen. Door hun onvoorwaardelijke steun
wisten ze me te motiveren om verder te werken en bij kleine hindernissen niet op te
geven. In de perioden van zware vermoeidheid en stress hebben ze er steeds alles aan
gedaan me te helpen, ook al werd dit niet altijd in dank afgenomen. Bedankt, mama &
papa, zussen, vriend(inn)en, Rogier.

Gent, 19 mei 2009

3
4
INHOUD

HOOFDSTUK 1: INLEIDING 7
1. Overzicht 7
2. Onderzoeksvragen 8

HOOFDSTUK 2: LITERATUURONDERZOEK 9
1. Lectuurstudie: verklaring van de belangrijkste begrippen 9
1.1. Lexicale en syntactische complementen 9
A. Medespelers bij een werkwoord 9
B. Verschillende soorten indirecte objecten 11
1.2. De dubbelobject- en de aan-constructie 11
A. De dubbelobject-constructie 11
B. De aan-constructie 13
C. Enkele bemerkingen bij de dubbelobject- en
de aan-constructie 15
D. Twee verschillende constructies? 17
1.3. De datiefalternantie 17
1.4. Keuze voor de dubbelobject- of de aan-constructie 18
A. Geprofileerdheid 18
B. Betrokkenheid 19
C. Overdracht 19
D. Pad dat wordt afgelegd 19
E. Topic/focus 20
F. Lengte van het indirect object 20
1.5. Werkwoorden met de dubbelobject- en/of de aan-constructie 21

HOOFDSTUK 3: METHODOLOGIE 22
1. Onderzocht corpus 22
2. Keuze van de testwerkwoorden 22
3. Methodologie 24

HOOFDSTUK 4: HOOFDCATEGORIEËN VAN DE AANGETROFFEN
CONSTRUCTIES 29
1. Geweerde constructies 29
1.1. Irrelevante constructies 29
1.2. Nominaliseringen en substantieven 31
1.3. Adjectieven 31
1.4. Zeggen als stoplap 31
1.5. Zinnen die meer dan één keer voorkomen 32
1.6. Dezelfde vorm, een andere betekenis 32
1.7. Scheidbaar samengestelde werkwoorden 33
1.8. Twijfelgevallen 34
1.9. Andere taal 35
1.10. Oninterpreteerbare zinnen 35
1.11. Schijnbaar gelijkaardige constructies 36
2. Behouden constructies 37

5
HOOFDSTUK 5: BESPREKING VAN DE WERKWOORDEN APART 40
1. De klasse van de geven-werkwoorden 40
1.1. Afstaan 40
1.2. Beloven 44
1.3. Berokkenen 47
1.4. Bezorgen 52
1.5. Gunnen 57
1.6. Overhandigen 60
1.7. Schenken 63
1.8. Sturen 69
1.9. Verkopen 73
1.10. Verschaffen 76
2. De klasse van de meedelen-werkwoorden 79
2.1. Bevelen 80
2.2. Melden 86
2.3. Schrijven 90
2.4. Uitleggen 95
2.5. Vertellen 98
2.6. Zeggen 103
3. De klasse van de tonen-werkwoorden 107
3.1. Tonen 107
3.2. Wijzen 111

HOOFDSTUK 6: SYNTHESE 115
1. Algemene trend 115
1.1. Werkwoorden die de algemene trend bevestigen 117
A. Voorkeur voor de dubbelobject-constructie in het
hedendaagse Nederlands 117
B. Voorkeur voor de aan-constructie in het hedendaagse
Nederlands 117
C. Tussencategorie in het hedendaagse Nederlands 119
1.2. Werkwoorden die de algemene trend niet volgen 120
2. Bespreking per werkwoordklasse 123
2.1. Geven-werkwoorden 123
2.2. Meedelen-werkwoorden 125
2.3. Tonen-werkwoorden 127

HOOFDSTUK 7: BESLUIT 128
1. Algemene evolutie bij de achttien testwerkwoorden 128
2. Evoluties per semantische werkwoordsklasse 129
3. Algemeen besluit 129

GERAADPLEEGDE WERKEN 131

BIJLAGE 132

6
HOOFDSTUK 1: INLEIDING

1. Overzicht

Zoals de titel doet verwachten, behandelt deze Masterproef een onderwerp uit de
historische taalkunde, met name de geschiedenis van de datiefalternantie. Onderstaande
voorbeeldzin bevat de twee constructies die hieronder worden verstaan, met name de
dubbelobject-constructie en de aan-constructie.

1) En dat alles heb ik nooit aan iemand verteld, maar ik vertel het u ... (Couperus, De boeken
der kleine zielen: 1901)
2) En dat alles heb ik nooit aan iemand verteld, maar ik vertel het u ... (Couperus, De boeken
der kleine zielen: 1901)

De periode die in deze studie vooral wordt bestudeerd, is de diachrone periode tussen
1640 en 1920. De evoluties die zich in deze periode voordoen, worden vergeleken met
de situatie in het hedendaagse Nederlands. Voor dit grotendeels diachrone onderzoek
heb ik een lijstje van achttien testwerkwoorden samengesteld en hanteer ik
corpusonderzoek als methode. Dit alles wordt echter later in deze studie nader
besproken.
Zoals hoofdstuk 2, de verklaring van de begrippen en de lectuurstudie, zal aantonen, zijn
er al enkele studies gepubliceerd die hetzij grondig, hetzij oppervlakkig de
datiefalternantie bespreken (al dan niet aan de hand van corpora). Dit is echter steeds
gebaseerd op het huidige taalgebruik, niet op historische gegevens. Wat deze studie
bijgevolg origineel en nuttig voor de taalkunde maakt, is dat er met historisch
corpusmateriaal wordt gewerkt, van waaruit een lijn naar het hedendaagse Nederlands
wordt getrokken.
Na de belangrijkste onderzoeksvragen in dit onderzoek te bespreken, wordt er in
hoofdstuk 2 aan de hand van doorzochte lectuur toelichting gegeven bij de belangrijkste
begrippen die in deze studie aan bod komen. Ook wordt een beknopt overzicht gegeven
van wat er tot nu al is gepubliceerd aangaande de datiefalternantie. Hierbij is vooral
gestreefd naar een duidelijk overzicht van vaststellingen die voor deze studie relevant
zijn. In hoofdstuk 3 worden in de eerste plaats de twee corpora besproken die gebruikt
zijn voor het basisonderzoek. Als tweede onderdeel van dit hoofdstuk wordt de keuze
van de achttien werkwoorden in deze studie beargumenteerd, waarna de verschillende
stappen in het onderzoek geschetst en toegelicht worden. Een analyse van de geweerde
en behouden constructies komt in hoofdstuk 4 aan bod. De kern van het
corpusonderzoek wordt in hoofdstuk 5 aangeboord, dat de achttien onderzochte
werkwoorden elk apart onder de loep neemt. Zowel op semantisch vlak als op
syntactisch vlak –hoe ziet de verhouding tussen dubbelobject- en aan-constructie eruit-
worden deze werkwoorden grondig bestudeerd. Deze aparte besprekingen worden in
hoofdstuk 6, bij wijze van synthese, verdeeld in verschillende groepen volgens hun
specifieke gedrag. Waar verklaringen voor dit gedrag mogelijk zijn, worden ze gegeven.
7
Als basis voor dit synthesehoofdstuk is er een algemene trend geponeerd, die toelaat de
werkwoorden vanuit een bepaalde invalshoek te bekijken. In hoofdstuk 7 worden de
belangrijkste en opvallendste resultaten van het onderzoek ten slotte nog eens kort
herhaald. In de bijlage, die voor alle gemak op cd-rom is gezet, zijn de volledige lijsten
per werkwoord en per periode gesorteerd volgens constructie (aan- en dubbelobject-
constructie).

2. Onderzoeksvragen

Het onderzoek naar het gebruik van de dubbelobject- en de aan-constructie bij
verschillende werkwoorden is tweeledig. In een eerste fase wordt er op de aparte
achttien testwerkwoorden ingezoomd en wordt hun volledige evolutie uit de doeken
gedaan. Per werkwoord wordt aan de hand van een historisch corpusonderzoek
nagegaan of het werkwoord vanaf de 17e eeuw al eenzelfde voorkeur had voor een
bepaalde constructie als in het hedendaagse Nederlands. De verhouding tussen de
dubbelobject- en de aan-constructie krijgt hierbij steeds de nadruk.
In een tweede fase is er getracht een aantal gelijkenissen en opvallende verschillen
tussen werkwoorden of groepen van werkwoorden te herkennen en te verklaren.
Hierbij bleef de verhouding tussen het gebruik van de dubbelobject- en de aan-
constructie het belangrijkste aandachtspunt: bij welke werkwoorden wordt de
algemene trend, met name de stijging van het aandeel van de aan-constructie in het
hedendaagse Nederlands, bevestigd en bij welke werkwoorden wordt ze ondermijnd?
Waar mogelijk wordt hier een semantische verklaring voor gezocht. Daarnaast wordt in
de tweede fase ook gekeken naar de semantische klassen waarin de werkwoorden zijn
onderverdeeld. Vertonen werkwoorden met een gelijkaardige semantiek ook eenzelfde
evolutie wat betreft hun keuze voor de dubbelobject- of aan-constructie? En zijn er
werkwoorden die zich anders gedragen dan de andere werkwoorden en zoja, gaat dit slechts
over één buitenbeentje of zijn er meerdere afwijkende werkwoorden?

8
HOOFDSTUK 2: LITERATUURONDERZOEK

1. Lectuurstudie: verklaring van de belangrijkste begrippen

Alvorens het eigenlijke onderzoek naar de datiefalternantie bij datieve werkwoorden te
kunnen aanvangen, is het voor een vlotte lezing van deze studie noodzakelijk de
belangrijkste begrippen en stellingen duidelijk te omlijnen en te verklaren aan de hand
van bestaande lectuur. In deze studie worden datieve werkwoorden onder de loep
genomen. Dit zijn werkwoorden die in een ditransitieve constructie kunnen voorkomen
en die dus een overdracht van een bronmedespeler naar een doelmedespeler
uitdrukken. Voorbeelden van de twee ditransitieve constructies die in dit onderzoek van
tel zijn, worden hieronder weergegeven. Voorbeeldzin 1 is opgebouwd met een
dubbelobject-constructie, voorbeeldzin 2 met een aan-constructie.

1) 't Was nu of nooit het oogenblik om het hem te overhandigen. (Buysse, De biezenstekker:
1894)
2) zij zocht in het kabinet haars meesters naar den reisgids en overhandigde hem aan de non.
(Loveling V., Sophie: 1885)

Ditransitiviteit betekent dus concreet dat een werkwoord naast het subject ook nog een
direct object en een indirect object bij zich heeft. Het indirect object is echter niet
eenduidig qua vorm. In zin 1 heeft het de vorm van een zuivere nominale constituent
(NP), in zin 2 van een prepositionele constituent (PP). Hieronder zal worden uitgelegd
wat het verschil is tussen de beide vormen en wat de redenen kunnen zijn voor de keuze
van één beide vormen.

1.1. Lexicale en syntactische complementen

Deze paragraaf bespreekt de complementen die voorkomen bij trivalente werkwoorden,
i.e. werkwoorden waarbij drie complementen voorkomen. We maken hierbij een
onderscheid tussen semantische en constructionele medespelers.

A. Medespelers bij een werkwoord
De semantische medespelers of argumenten van een werkwoord zijn de personen of
zaken die een rol spelen in de gebeurtenis beschreven door het werkwoord. Deze
argumenten zijn niet altijd noodzakelijk voor de kernbetekenis van een zin, maar helpen
steeds de betekenis van een zin te verduidelijken. In de zin “vorig jaar heeft An Piet een
kus gegeven onder een boom” zijn de constituenten vorig jaar en onder een boom niet
noodzakelijk voor de verstaanbaarheid van de zin, maar ze geven aanvullende
informatie over de situatie. An, Piet en een kus zijn daarentegen wel noodzakelijk om een
betekenisvolle zin te krijgen. Zinnen als “vorig jaar heeft An Piet gegeven onder een
boom”, “vorig jaar heeft An een kus gegeven onder een boom” of “vorig jaar heeft Piet
een kus gegeven onder een boom” mogen al grammaticaal correct zijn, toch doen ze de
9
kernbetekenis van de oorspronkelijke zin teniet, namelijk dat An Piet een kus geeft. Deze
drie semantische rollen worden dus “opgeroepen door de werkwoord-betekenis, d.w.z.
door de lexicaal bepaalde valentie van het zinswerkwoord” (Vandeweghe, 2004: 87).
Een argument bij een werkwoord heeft dus steeds een bepaalde semantische rol. Elk
werkwoord of elke groep van werkwoorden kan zo meer of minder semantische
participantenrollen oproepen, die allemaal een andere soort van informatie aan de zin
toevoegen en al dan niet semantisch geprofileerd zijn. Lexicale geprofileerdheid wordt
door Goldberg als volgt gedefinieerd:

Lexically profiled roles are entities in the frame semantics associated with the verb
that are obligatorily accessed and function as focal points within the scene, achieving a
special degree of prominence (Langacker 1987). These profiled participant roles
correspond to those participants which are obligatorily brought into perspective,
achieving a certain degree of "salience" (Fillmore 1977b). Profiling is lexically
determined and highly conventionalized - it cannot be altered by context. (1995: 44)

Lexicaal geprofileerde participantenrollen zijn dus noodzakelijk in de stand van zaken
door het werkwoord weergegeven en worden “door de werkwoordbetekenis in reliëf
gezet” (Colleman 2006 : 56). In deze studie zijn echter niet alle mogelijke semantische
medespelers van belang. Zoals later nog wordt besproken, gaat de aandacht van deze
studie uit naar werkwoorden waarbij datiefalternantie mogelijk is. Deze werkwoorden
poneren steeds een bepaalde soort van bezitsoverdracht (zie paragraaf 2.5.) waardoor
enkel de onderstaande semantische rollen hiervoor in aanmerking komen1.

 Agens: Degene die de handeling uitvoert.
 Patiens of thema: Entiteit die de handeling ondergaat.
 Doel, Goal of recipiens: Entiteit die iets ontvangt en tegelijkertijd doel van de
handeling is.
 Bron: Entiteit waarvan een handeling afkomstig is.
 Experiencer: Entiteit die een emotionele toestand ondergaat.

Aan de hand van de beide onderstaande voorbeeldzinnen worden deze semantische
medespelers concreet geduid.

3) Jan geeft Piet een boek.
 Jan is zowel agens als bron: hij voert de handeling uit en is de
oorspronkelijke bezitter van het boek.
Piet is recipiens: hij ontvangt het boek en is het doel van de handeling.
Een boek is patiens: het ondergaat de overdracht van Jan naar Piet.
4) Jan toont Piet een boek.
 Jan en een boek vertegenwoordigen in zin 2 dezelfde rollen als in zin 1,
respectievelijk agens en patiens.

1 http://neon.niederlandistik.fu-berlin.de/syntax/function/ (geraadpleegd op 05/05/2009)
10