Hedendaagse kunst en manipulatie van de artistieke beeldtraditie. Een onderzoek getoetst aan het ...

172 Pages·2011·5.54 MB·Dutch

Universiteit Gent
Academiejaar 2010-2011

Hedendaagse kunst en manipulatie van de artistieke
beeldtraditie. Een onderzoek getoetst aan het oeuvre van
Cindy Sherman en Orlan.

Masterproef voorgelegd aan de Faculteit Letteren en Wijsbegeerte,
Vakgroep Kunst-, Muziek-, en Theaterwetenschappen,
voor het verkrijgen van de graad van Master.
Door Lisa van Gerven
Promotor: Prof. Dr. Claire Van Damme

Woord vooraf

Ter afsluiting van mijn Master in de Kunstwetenschappen schreef ik deze
uiteenzetting. Het betreft een onderwerp dat mijn geest heeft geprikkeld en mij nauw
aan het hart ligt. De standpunten van de onderzochte kunstenaressen hebben mij diep
geïnspireerd. Het schrijven van deze thesis was voor mij een rijke ervaring waarvan
ik veel geleerd heb. Zowel op wetenschappelijk als op persoonlijk vlak.

Graag wil ik mijn dank betuigen aan een aantal personen die de verwezenlijking van
mijn onderzoek mogelijk hebben gemaakt. Mijn promotor prof. dr. Claire Van Damme,
bij wie ik terecht kon met mijn vragen en die mij steeds van advies heeft voorzien.
Daarnaast gaat mijn dank uit naar Lenie en mijn ouders, Anneke en Leo, voor hun
helpende hand en taal- en spellingscontrole van mijn werk.

Ik ben mijn vrienden enorm dankbaar voor hun onvoorwaardelijke steun. Dit tijdens
het schrijven van mijn thesis. Maar ook gedurende mijn hele opleiding zijn zij er
steeds voor mij geweest. Hun steun betekent veel voor mij.

Tot slot wil ik mijn ouders nog eens extra bedanken, omdat mijn hele opleiding
zonder hun niet mogelijk was geweest.

Inhoudsopgave
INLEIDING ....................................................................................................................... 1
HOOFDSTUK 1: Schetsing van de bredere kunsthistorische context ........................ 19
1.1. Postmodernisme .............................................................................................. 19
1.1.1. Verduidelijking van de termen ................................................................. 19
1.1.2. Ontwikkelingen in de Postmoderne tijd ................................................... 20
1.1.3. Postmodernisme in de filosofie ................................................................ 23
1.1.4. Postmodernisme in de kunst .................................................................... 25
1.1.4.1. Het kunstinstituut in de postmoderniteit ........................................... 25
1.1.5. De kunst van het toe-eigenen: ‘Appropriation-Art’ ................................ 30
HOOFDSTUK 2: De manipulatie van de beeldtraditie door Cindy Sherman ............... 34
2.1. Algemeen ............................................................................................................ 34
2.2. Untitled Film Stills .............................................................................................. 38
2.3. De Portretkunst .................................................................................................. 43
2.4. Vergelijking van de Historische Portretten met de Oude Meesters en
voorbeelden uit de Westerse Schilderkunst. ............................................................ 45
2.4.1. Cindy Sherman, Untitled # 205 en Rafael, La Fornarina ............................ 56
2.4.2. Cindy Sherman, Untitled # 216 en Jean Fouquet, Madonna met kind ........ 60
2.4.3. Cindy Sherman, Untitled # 224 en Caravaggio, Zieke Bacchus ................. 64
2.4.4. Cindy Sherman, Untitled # 225 en Botticelli, Portret van Simonetta
Vespucci ................................................................................................................. 67
2.4.5. Cindy Sherman, Untitled # 204 en Jean Auguste Dominique Ingres, Portrait
de Madame Moitessier ........................................................................................... 71
2.4.6. Cindy Sherman, Untitled # 228 en Cristofano Allori, Judith met het hoofd
van Holofernes ....................................................................................................... 75
2.4.7. Laatste opmerkingen .................................................................................... 79
HOOFDSTUK 3: De manipulatie van de beeldtraditie door Orlan ............................... 81
3.1. Algemeen ............................................................................................................ 81
3.2. Historisch kader: Orlan versus Body Art .......................................................... 89
3.3. Vergelijking van Orlan’s oeuvre met de originelen ........................................... 93
3.3.1. ORLAN’s beginjaren ................................................................................. 93
3.3.1.1. Tableaux vivants ................................................................................ 95
3.3.1.2. Performances ................................................................................... 100
3.3.2. Saint Orlan en Le drapé – le Baroque....................................................... 102
3.3.3. The Reincarnation of Saint Orlan .............................................................. 109
3.4. Orlan’s houding ten opzichte van de Christelijke traditie ............................... 117
3.5. Orlan en het mystieke lichaam ......................................................................... 120
HOOFDSTUK 4: Cindy Sherman en Orlan, een diepgaande vergelijking .................. 123
4.1. Cindy Sherman versus Orlan ............................................................................ 123
4.2. Cindy Sherman en Orlan postmodern gelezen ................................................. 130
4.3. Cindy Sherman en Orlan: de impact van hun manipulaties op het aspect van
Gender ..................................................................................................................... 135
4.4 Cindy Sherman en Orlan geplaatst binnen het feminisme ................................ 142
BESLUIT ..................................................................................................................... 148
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................ 155
ILLUSTRATIELIJST .................................................................................................... 161
BIJLAGE ...................................................................................................................... 167
INLEIDING

De manipulatie van de beeldtraditie in het oeuvre van Cindy Sherman en Orlan:
Onderzoeksvraag

In mijn onderzoek staat het oeuvre van twee hedendaagse kunstenaressen centraal,
namelijk dat van Cindy Sherman en dat van Orlan. Beide kunstenaressen hebben een
zeer omvangrijk oeuvre, waardoor een grote verscheidenheid aan invalshoeken in
aanmerking komt. Mijn onderzoek is echter afgebakend tot hoe zij elementen uit de
beeldtraditie hanteren. De concrete onderzoeksvaag luidt: ‘Hoe gaan Cindy Sherman
en Orlan in hun werk om met de beeldtraditie?’ Een logische vraag die hierop volgt,
is: Welke elementen uit de beeldtraditie wenden ze aan? Bij nader onderzoek blijkt
dat de omgang met de beeldtraditie eerder ‘een manipuleren van’ inhoudt. In eerste
instantie stel ik mijzelf ten doel de manipulatie van de beeldtraditie te bestuderen. Dit
doe ik eerst binnen het kader van de kunstuitingen van de twee kunstenaressen
afzonderlijk. Ik probeer een antwoord te vinden op vragen als: Welke plaats nemen
de betreffende werken in het gehele oeuvre in? Welke en wat voor soort schilderijen,
kunstenaars of andere elementen uit de beeldtraditie worden verwerkt en
gehanteerd? Wat is de verhouding van de kunstwerken ten opzichte van de begrippen
pastiche en parodie? Zijn Sherman en Orlan uitvinders van nieuwe kunst en nieuwe
beelden? Welke gevolgen hebben de keuzen van de kunstenaressen op de
uitwerkingen van hun eigen werken? En op de voorbeelden waar ze op teruggrijpen?
In welke mate kunnen de werken van Sherman en Orlan naast de originele werken
geplaatst worden? Hebben we te maken met desacraliserende aspecten? Of juist een
vereeuwiging van de werken van de oude meesters? Ik wil onderzoeken waarom
Sherman en Orlan juist die aspecten hebben gemanipuleerd en zich hebben
toegeëigend. Zit er een zekere redenering achter de toe-eigeningen?

Nadat ik deze aspecten voor Cindy Sherman en Orlan onderzocht heb, wil ik een
diepgaande vergelijking maken tussen de twee kunstenaressen. Zijn er gelijkenissen
of prominente verschillen in hun werkwijze, uitwerking, keuze van medium of
materiaal? Welke gevolgen heeft dit voor de verwezenlijking van de kunstwerken?
Zijn er overeenkomstige voorbeelden of originelen waarop ze hun werk baseren? Zijn
er terugkerende kenmerken die in beide oeuvres gemanipuleerd en gehanteerd
worden? Een belangrijk punt van vergelijking vormt de omgang met het lichaam en de
toepassing van groteske motieven.

Een bijkomend discussiepunt waar ik op in wil gaan, heeft betrekking op het begrip
maskerade. In welke mate is dit van toepassing op de werken van Sherman en Orlan
en hoe keert dit dan terug in hun werk?

Een volgend punt dat ik wil onderzoeken en verwerken binnen het overkoepelende
thema is de manier waarop ze zich verhouden tot het feminisme en het aspect van
gender. Oefenen ze kritiek uit? Willen ze bepaalde aspecten aankaarten? En hoe
staan ze tegenover schoonheidsidealen en het beeld van de vrouw? En bovenal: hoe
keert dit terug in de werken die gerelateerd kunnen worden aan mijn
onderzoeksonderwerp? Beide kunstenaressen gaan aan het werk met
schoonheidsidealen en vrouwbeelden uit de geschiedenis. Is hun kritiek gericht op de
1
hedendaagse maatschappij? Of kan hun kunst eerder gezien worden als een reflectie
op de rol van de vrouw door de geschiedenis heen? Hierbij ontstaat ook de vraag in
welke mate Orlan en Sherman maatschappelijk geëngageerd zijn met hun kunst.
Willen ze duiden op aspecten van sociale of politieke aard?

Specifiek voor Orlan onderzoek ik de verhouding ten opzichte van de Christelijke
traditie. Orlan eigent zich in grote mate aspecten en beelden toe die eeuwenlang
gebruikt werden in het Christendom. Orlan onderzoekt in haar werk elementen uit de
Barok en parodieert de manier waarop Maria gedurende eeuwen werd weergegeven
in de Katholieke kerk. Dit aspect keert ook terug bij Cindy Sherman in sommige van
haar Historische portretten. In haar Untitled # 225 wordt een lacterende Madonna
afgebeeld (Sherman, 1990, Afb. 22). Sherman maakt ook een eigen versie van de
Madonna met kind van Fouquet. Maar bij Sherman ligt de nadruk minder op het
Christendom en meer op de gangbaarheid van de beeldmotieven. Daarom is dit voor
mij niet interessant om in mijn onderzoek te bespreken.

Hiernaast is er nog een aantal kleine aspecten waarover ik mezelf wil informeren. Zo
wordt in beide werken gewerkt met humoristische aspecten. Hoe keert dit terug bij
beide kunstenaressen? Heeft het aspect van humor invloed op de manier waarop de
werken geïnterpreteerd moeten worden? Hoe verhoudt deze humor zich tot de
beeldtraditie? Ook de thematiek rond het abjecte keert terug in het werk van beide
kunstenaressen. Hoe keert dit terug? En welke uitwerking heeft het op de
kunstwerken?

Aangezien naar beide kunstenaressen zeer veel onderzoek is gedaan en er veel
gepubliceerd is geweest over Sherman en Orlan, is een afbakening van mijn
onderzoekonderwerp van belang. Door mijn onderzoek te beperken tot de manipulatie
van de beeldtraditie door Sherman en Orlan ontstaat er een rode draad in mijn thesis.
En treed ik niet in het vaarwater van eerder uitgevoerde onderzoeken. Het is een
nieuwe benaderingswijze van het oeuvre van Cindy Sherman en Orlan waarover niet
veel gepubliceerd is. Bovendien is mijn onderzoek vernieuwend door de vergelijking
die gemaakt wordt.

Motivatie

Cindy Sherman en Orlan, een wetenschappelijke motivatie

Op wetenschappelijk vlak heeft mijn onderzoek een belangrijke waarde. Er zijn
verschillende redenen om onderzoek te doen naar de manipulatie van de beeldtraditie
in het oeuvre van Cindy Sherman en Orlan. Mijn invalshoek, die eveneens een
vergelijking inhoudt, biedt nieuwe mogelijkheden waarop de oeuvres bestudeerd
kunnen worden. Cindy Sherman en Orlan worden beiden beschouwd als pioniers van
het postmodernisme. Dit feit maakt het zeer interessant ze met elkaar te vergelijken
en te bestuderen. Hun oeuvres worden gekenmerkt door een aantal overeenkomstige
uitgangspunten. Toch zijn hun uitwerkingen fundamenteel verschillend. Orlan is de
eerste kunstenaar geweest die haar lichaam heeft onderworpen aan plastische
chirurgie voor de kunst. Hiernaast is ze toonaangevend geweest in de samenwerking
tussen kunst en nieuwe technologie. Ze voert met haar kunst een strijd tegen DNA,
2
een begrip dat zeer actueel is en waarnaar veel onderzoek wordt gedaan. Dit maakt
haar vooruitstrevend en belangrijk om bestudeerd te worden. Cindy Sherman langs
de andere kant, is ook op verschillende vlakken vernieuwend geweest. Zij wordt door
veel kunsttheoretici naar voren geschoven als toonaangevend voor een aantal
postmoderne ontwikkelingen. Ze werkt bijvoorbeeld met het nieuwe medium van de
fotografie. In haar eerste series liet ze zich beïnvloeden door de opkomende
filmindustrie. Ook de manier waarop zij is omgegaan met de schilderijen van oude
meesters is opmerkelijk. Langs de ene kant speelt ze in de portretten met het
groteske, door valse lichaamsdelen te gebruiken en deze niet te verstoppen en door
goedkope en versleten stoffen te gebruiken. Maar langs de andere kant tonen haar
portretten een zeker raffinement, daar ze de schilderijen van de oude meesters in
hun essentie heeft weten te raken.

Een tweede belangrijk element in mijn onderzoek heeft betrekking op de
problematiek die aangekaart wordt rond de verhouding tussen actuele kunst en
kunsttraditie. Lange tijd was men ervan overtuigd dat de geschiedenis en de kunst
evolueerden in een lineaire lijn. Mensen evolueerden steeds verder, zonder hierin
stappen terug te zetten. Deze evolutietheorie werd uitgewerkt ten tijde van de
verlichting. Ondertussen heeft men afstand genomen van de lineaire verhouding. De
Historische Portretten van Cindy Sherman en de verschillende performances en
kunstuitingen uit het oeuvre van Orlan thematiseren deze verhouding tussen de
actuele, hedendaagse kunst en de kunsttraditie. Dit geeft mijn onderzoek een
meerwaarde op wetenschappelijk vlak.

Mijn onderzoek kan gelieerd worden aan de vandaag de dag zeer populaire
Genderstudies. De discipline van de Genderstudies is relatief jong en stelt zich ten
doel “de constructies en de betekenissen van vrouwelijkheid en mannelijkheid te
onderzoeken en de impact van de sekseverschillen op de ontwikkeling en de
productie van kennis na te gaan.”1 Onderzoekers uit verschillende disciplines laten
zich met deze thematiek in.2 Door verschillende kunsttheoretici wordt gesteld dat
Cindy Sherman met haar Historische Portretten wil reflecteren op de verschillende
rollen van mannen en vrouwen door de geschiedenis heen. Hiernaast geeft de
fotoreeks van Untitled Film Stills een beeld van de rolpatronen van vrouwen in de
jaren zestig. In de Historische portretten wordt Cindy Sherman voor ongeveer de
helft van de tijd afgebeeld als man. Ook dit aspect, en het androgyne karakter van de
foto’s van Sherman kan gelinkt worden aan Genderstudies. Orlan is al sinds de start
van haar carrière actief bezig met deze problematiek, het in vraag stellen van
genderstereotypen.3 Ze heeft verschillende performances gedaan met haar
huwelijkslinnen, dat symbool stond voor de vrouwelijke kuisheid. Zo heeft ze delen
hiervan gebruikt als canvas voor haar werken en op sommige heeft ze
spermavlekken laten aanbrengen.4 Hiernaast is Orlan sterk bezig geweest met de
volgens haar seksuele hypocrisie van genderrollen. Dit uit ze onder meer door
parodiërende tableaux vivants te maken van schilderijen van oude meesters zoals
Courbet, Manet en Ingres. Mijn onderzoeksonderwerp kan dus op verschillende

1 N.N., ‘Centrum voor Genderstudies’ [internet] (12.08.2008), alinea 1.
2 N.N., ‘Centrum voor Genderstudies’ [internet] (12.08.2008), alinea 1.
3 LOVELACE C. (januari 1995), p. 18.
4 LOVELACE C. (januari 1995), p. 19.
3
vlakken gelieerd worden aan Genderstudies. Omdat interdisciplinariteit voor deze
onderzoeksdiscipline een belangrijk aspect is, levert mijn kunsthistorisch onderzoek,
hier een bijdrage aan. De thematiek van gender zal ik met de behandelde
onderwerpen verweven. Met name in het laatste hoofdstuk ga ik hier op in.

Cindy Sherman en Orlan, een persoonlijke motivatie

Persoonlijk ben ik gefascineerd door de kunstenares Orlan. Hoe zij is als persoon en
hoe zij zichzelf tot subject van haar kunst heeft gemaakt. Ze gaat heel ver in haar
kunst en in het kenbaar maken van de dingen die ze wil zeggen. Van 1990 tot 1997
bestond haar werk uit chirurgische operaties die ze regisseerde als performances.
Hiermee heeft ze veel oproer veroorzaakt in de kunstwereld. Maar ook buiten de
soms elitaire kunstwereld heeft ze veel tegenstrijdige reacties opgeroepen. Veel
mensen begrijpen haar verkeerd en snappen haar kunst niet. Dit ondanks de moeite
die ze investeert in het theoretiseren van haar kunst. Orlan plaatst zich midden in het
debat dat vandaag de dag meer dan ooit gevoerd wordt rond schoonheidsidealen en
plastische chirurgie. Ze distantieert zich van het gebruik van plastische chirurgie om
te voldoen aan zekere schoonheidsidealen. Maar ze is niet tegen plastische chirurgie
zelf.5 Integendeel. Ze is zelfs van mening dat in de toekomst het taboe hierop
verdwijnt en dat het gebruikelijk wordt dat mensen zelf beslissen over hoe ze eruit
willen zien. Cindy Sherman kende ik vooral door haar Untitled Film Stills. Het
betreffen naar mijn mening prachtige foto’s die een bepaald gevoel uitstralen. Er
sluimert steeds een zekere spanning aan de oppervlakte. De foto’s hebben voor mij
iets melancholisch.

Naast mijn fascinatie voor Cindy Sherman en Orlan met haar sterke persoonlijkheid
en intimiderende karakter, ben ik geïnteresseerd in het feminisme en in kunst
gemaakt door vrouwen. Hierbij komen heel wat zaken kijken waarvan veel mensen
zich niet bewust zijn. Zoals de problemen die sommige vrouwen hebben om hun werk
te exposeren. In de musea hangen vooral werken van mannelijke kunstenaars.
Vrouwelijke kunstenaars moeten vaak innovatief zijn. Hiernaast krijgen ze veel te
maken met vooroordelen rond hun werk. Ze worden niet serieus genomen of krijgen
direct het stempel van feministisch werk. Ik ben geboeid door wat sommige vrouwen
met hun kunst willen zeggen. Vaak wordt er gewerkt met nieuwe en andere
invalshoeken en onderwerpen. Cindy Sherman en Orlan zijn allebei bezig met
vrouwelijke schoonheidsidealen en verwachtingen van het vrouwelijk lichaam.
Hiernaast worden ook vrouwelijke rolpatronen gethematiseerd. Als jonge vrouw van
tweeëntwintig kom ik dagelijks in contact met deze problematiek. Het is interessant
het beeld en de ervaringen van andere vrouwen te bestuderen. Op deze manier wordt
het mogelijk voor mij om bepaalde gebeurtenissen en gevoelens in een breder
perspectief te plaatsen. Ook word ik mij bewuster van bepaalde zaken. Deze
elementen komen kijken bij mijn onderzoeksonderwerp, daar je niet buiten het
feminisme en vrouwbeeld kunt wanneer je een diepgaand onderzoek doet naar het
oeuvre van Orlan en Sherman.

Een derde motivatiepunt voor mijn onderzoeksonderwerp heeft betrekking op de
afbakening van mijn onderwerp. In het oeuvre van beide kunstenaressen treden

5 O’BRYAN J. (winter 1997), p.54.
4
elementen uit de artistieke beeldtraditie op. Bij Cindy Sherman is deze invloed
voornamelijk beperkt tot twee series, namelijk de Historische Portretten en de
Untitled Film Stills. In de eerste serie van vijfendertig schilderijen is Sherman zelf
afgebeeld in composities die doen denken aan vijftiende eeuwse schilderijen uit Italië
en portretten uit Frankrijk ten tijde voor de Franse revolutie.6 Ook in de werken van
Orlan keren elementen uit de beeldtraditie terug. Het meest prominente voorbeeld
hiervan zijn haar performances in de vorm van chirurgische operaties. Maar anders
dan bij Sherman keren bij Orlan ook in de meeste van haar andere werken invloeden
uit de beeldtraditie terug. Sherman en Orlan zijn niet de enigen die elementen uit de
kunstgeschiedenis in hun werken manipuleren. Er is een hele reeks aan verschillende
kunstenaars die zich herroepen hebben op de Westerse beeldtraditie en het pantheon
van de Europese schilderkunst. In het Postmodernisme is dit een algemeen kenmerk.
Deze invalshoek spreekt mij aan omdat het doet nadenken over het sacrale gehalte
dat veel schilderijen gekregen hebben. Vaak zitten er humoristische toetsen in deze
werken verweven, die de schilderijen van de oude meester van hun voetstuk halen.
Langs de andere kant krijgen de schilderijen op deze manier een hedendaags
karakter, waarmee ze tijdloos en minder statisch worden. Een voorbeeld van een
andere kunstenares die in deze lijn geplaatst kan worden is Dorothee Golz, een
hedendaagse Duitse kunstenares. Met Photoshop past zij werken van oude meesters
aan. Zo heeft ze een hedendaagse versie gemaakt van Het meisje met de parel van
Johannes Vermeer (Golz, 2009, Afb. 1). In haar foto is het meisje te zien in een jeans
met witte ballerina’s en een witte jas. Ook werd een moderne lamp aangebracht in
het interieur. Een ander voorbeeld is de Tsjech, Ondrej Brody, die een parodie heeft
gemaakt op Manet’s Déjeuner sur l’herbe (2006, Afb. 2). Het is leuk deze werken te
bekijken omdat je het origineel vaak herkent of denkt te herkennen, maar toch blijf je
het gevoel hebben dat je het origineel ook in het echt wilt zien. Bovendien ga je met
jezelf de uitdaging aan na te denken of je het origineel herkent. Kijken naar zulke
werken roept dus verschillende gevoelens op bij de toeschouwer. Deze werken
worden vaak op verschillende manieren onthaald door het publiek en kunstcritici. Ik
vind het interessant bezig te zijn met een dergelijk onderwerp omdat het mij prikkelt.

6 DANTO A. (1991), p. 9.
5