Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Hizmet Anabilim Dalı TÜRKİYE VE ...

366 Pages·2015·3.42 MB·Turkish

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Sosyal Hizmet Anabilim Dalı

TÜRKİYE VE ALMANYA’DA KARŞILAŞTIRMALI YAŞLI BAKIM MODEL
VE UYGULAMALARI

Türken ÇAĞLAR

Doktora Tezi

ANKARA, 2015

TÜRKİYE VE ALMANYA’DA KARŞILAŞTIRMALI YAŞLI BAKIM MODEL VE
UYGULAMALARI

Türken ÇAĞLAR

Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Sosyal Hizmet Anabilim Dalı

Doktora Tezi

ANKARA, 2015

iii

TEŞEKKÜR
Tez yazımı, doktora eğitiminin en zor sürecidir. Bu süreçte bana bilgisi ve deneyimleri
ile yol gösteren, özellikle kavramların doğru kullanılması konusundaki hassasiyetini her
defasında bıkmadan usanmadan bana hatırlatan ve bu konudaki farkındalığımı geliştiren
danışmanım sayın Prof. Dr. İlhan Tomanbay’a, tez izleme komitesi üyeliğini kabul eden
ve komite toplantılarında beni yapıcı eleştirileri ve yönlendirmeleriyle destekleyen,
cesaretlendiren sayın hocalarım Prof. Dr. Aylin Görgün Baran ve Doç. Dr. Elif
Gökçearslan Çifçi’ye çok değerli katkılarından ötürü sonsuz teşekkürlerimi sunuyorum.
Daha önce tez izleme komitesinde yer alan ve ancak yeni oluşturulan mevzuat gereği
komiteden ayrılmak zorunda kalan ve her zaman inceliğini göstererek tez savunmasında
yapıcı eleştirileriyle katkıda bulunan sayın hocam Doç. Dr. Nilgün Küçükkaraca’ya çok
teşekkür ederim. Yine aynı şekilde tez savunmasına katılmayı kabul eden ve diğer
hocalarımın yanında yine yapıcı eleştirileriyle katkı sunan sayın hocam Prof. Dr. Emine
Özmete’ye teşekkürü bir borç bilirim. Ayrıca tez konusu belirleme aşamasında yaşlılık
konusunu seçmem ile ilgili olarak bana fikir veren sayın hocam Prof. Dr. Kasım
Karataş’a da çok teşekkür ederim.

Erasmus programı çerçevesinde misafir araştırmacı olarak Almanya Münih Uygulamalı
Bilimler Üniversitesi Katholische Stiftungsfachhochschule’de bulunduğum süre
zarfında tezimin Almanya bölümünü oluşturmam konusunda benden desteklerini
esirgemeyen sayın Prof. Dr. Peter Obermaier van Deun’e, Prof. Dr.Johannes Kemser’e,
Prof. Dr. Andreas Hutter’e, bunun yanında SÇ Gertrud Schwenk’e, ayrıca karşılaştığım
her türlü sorunun üstesinden gelmem noktasında hiçbir zaman yardımını esirgemeyen
ve aynı zamanda ev sahibem olan Erasmus koordinatörü sevgili Andrea Gavrilina’ya da
çok teşekkür ederim. Andrea, tüm sevecenliğinle bana yeni bir dost kazandırmış oldun.
Tezin bitme aşamasında, okuyarak bana eleştirileriyle katkı sunan dostlarım sayın Dr.
Hüsamettin Çetin ve Dr. Melek İpek’e de ayrıca teşekkür borçluyum.

Son olarak, bu çalışmayı gerçekleştirmem konusunda bana her türlü desteği veren ve
beni cesaretlendiren “öbür yarım” eşim Ali’ye, gösterdikleri sabırdan ötürü canım
çocuklarım Ege Cem ve Ada’ya ve ihtiyacım olan her an yanımda bulunan sevgili
anneme sonsuz teşekkürler ediyorum. Sizleri çok seviyorum.
iv

ÖZET
ÇAĞLAR, Türken, Türkiye ve Almanya’da Karşılaştırmalı Yaşlı Bakım Model ve
Uygulamaları, Doktora Tezi, Ankara, 2015.
Bu tezin ana amacı, Türkiye ve Almanya’daki yaşlı bakım hizmet model ve
uygulamalarını karşılaştırmalı bir biçimde araştırarak; Türkiye’de mevcut ve
gelecekteki yaşlı bakım ve destek hizmetlerinin nasıl olması ve nasıl bir örgütlenmenin
yapılmasına ilişkin bir yaşlı bakım modeline ilişkin öneri ve değerlendirmelerde
bulunmaktır.
Yaşlılık, günümüz toplumlarının her geçen gün etkisi artan en önemli sorunlardan birisi
olarak gündemi meşgul etmiş bulunmaktadır. Bu nedenle, ülkemizde de sorunun
olumsuz sonuçlara yol açmaması için akademik anlamda araştırılması gerekmiştir. Bu
çerçeveden hareketle çalışma, öncelikle araştırmanın kimliği ile metodolojisinin yanı
sıra özellikle yaşlılık ile ilgili kavramlar, refah devleti ve yaşlı refahı kavramı; yaşlı,
yaşlılık ve yaşlılara sunulan hizmet ve uygulamalara tarihsel bakış; yaşlılık ve sosyal
politika, buna bağlı olarak sosyal güvenlik ve sosyal hizmetler; neoliberal politikaların
yaşlılık uygulamalarına etkileri ve yaşlılara yönelik makro teoriler ayrıntılı olarak ele
alınmıştır. Çalışmada ayrıca araştırmanın ana ayaklarından birini oluşturan Alman yaşlı
bakım sistem ve modeli incelenmiştir. İlaveten, araştırmanın ikinci ana direği olan
Türkiye’de yaşlılara sunulan sosyal hizmet model ve uygulamaları üzerinde
durulmuştur. Daha sonra, Türkiye ve Federal Almanya Cumhuriyetleri yaşlı bakım
model ve uygulamaları, sosyal hizmetler perspektifinden karşılaştırmalı bir biçimde ele
alınmıştır. Son olarak, "sonuç ve değerlendirme" kısmı ile çalışma tamamlanmıştır.
Burada konu genel bir perspektiften özele doğru ele alınmış olup, Türkiye’de gelecekte
yaşlı bakımının alacağı boyuta ilişkin bir projeksiyon yapılmıştır. Araştırmada,
ülkemizde yaşlılık konusuna ilişkin belli başlı bir takım çalışmalar, kurumsal yapılar
olmasına karşın bunların yakın gelecekte kapımızı çalacak olan sorunlara ve yeni
durumlara yeterince cevap verebilecek bir kurumsallık ve kapasitede olmadığı sonucuna
varılmıştır. Bu nedenle, ülkemiz için en uygun yaşlılık bakım ve hizmetleri konusunda
öneriler geliştirilmiştir.
Anahtar Sözcükler
Yaşlılık, sosyal hizmet modelleri, Almanya, Türkiye, yaşlılara yönelik hizmet ve
uygulamalar, yaşlı bakımı.
v

ABSTRACT

ÇAĞLAR, Türken, A Comparative Study of Elderly Care Models and Applications in
Turkey and Germany, PhD Dissertation, Ankara, 2015.

The main aim of this dissertation is to carry out a comparative research on both Turkish
and German elderly care models and applications in order to find out similarities and
differences and to develop suggestions for a proper elderly care model and application
system for the future in Turkey.

As known, elderness is one of the problems which has an increasing importance in
today societies. That’s why, it is needed to carry out academic researches in order to not
face with its negative consequences in our country. For this purpose, the study is
designed to explain the research problem and its methodology at first. In addition,
concepts of elder and elderly, welfare state, elderly welfare, the historical background of
services provided for elderly people, social security and social services, the effects of
neoliberal politics on elder people life and the macro theories regarding the research
subject are disscussed in detail. Furthermore, the German elderly care system which is
one of the main pillars of research and its applications are investigated. Later, the social
services and their applications provided for the elderly people in Turkey are given.
Besides that, both elderly care models and systems of Germany and Turkey are
compaired in the perspective of social work and social services. Lastly, an evaluation
and projection are done. It is found that although Turkey has some kinds of regulation
and care system, it is needed to establish a more institutional and organizational
structure in order to not face with more serious problems on the elderly care issue in the
near future. Regarding the case, some proposals on the proper elderly care system in
Turkey are presented.

Key Words
Elderly, Social Work’s Models, Germany, Turkey, Applications of Elderly Care,
Elderly Care.
vi

İÇİNDEKİLER
KABUL VE ONAY .......................................................................................................... i
BİLDİRİM ....................................................................................................................... ii
TEŞEKKÜR ................................................................................................................... iii
ÖZET.... ........................................................................................................................... iv
ABSTRACT ..................................................................................................................... v
İÇİNDEKİLER .............................................................................................................. vi
KISALTMALAR DİZİNİ .............................................................................................. x
TABLOLAR DİZİNİ ................................................................................................. xiiii
ŞEKİLLER DİZİNİ ...................................................................................................... xv

GİRİŞ................................................................................................................................1
1. BÖLÜM: ARAŞTIRMA BİLGİLERİ ...................................................................... 4
1.1. Araştırmanın Konusu, Problemi ve Amacı ....................................................... 4
1.1.1. Yaşlılık ile ilgili Sayısal Veriler…………………………….…...……....8
1.1.2. Türkiye'de Yaşlı Bakım Kurumları……………………....…...…….….13
1.2. Araştırmanın Yöntemi…….......…………….…………………………….......17

2. BÖLÜM: KAVRAM VE TARİHÇE ...................................................................... 19
2.1. Yaşlılık Kavramı ............................................................................................... 19
2.2. Yaşlı, Yaşlılık ve Yaşlılara Sunulan Hizmet ve Uygulamalara Tarihsel
Bakış ................................................................................................................... 27
2.2.1. Sanayi Toplumundan Önceki Dönemlerde Yaşlı, Yaşlılık ve Yaşlı
Bakımı ................................................................................................................. 28
2.2.2. Sanayi Toplumundan Günümüze Kadar Yaşlı, Yaşlılık ve Yaşlı Bakımı 29
2.3. Yaşlılık ve Refah Devleti ................................................................................... 34
2.3.1. Yaşlılık ve Sosyal Politika ........................................................................ 35
2.3.2. Yaşlılık ve Sosyal Güvenlik ...................................................................... 41
2.3.3. Yaşlılık ve Sosyal Hizmetler................................................................... 44
2.4. Neoliberal Uygulamaların Yaşlılık Politikalarına Etkileri ............................ 48
vii

2.5. Yaşlılara Yönelik Teoriler ................................................................................ 55
2.5.1. Yapısal Fonksiyonel Teori ........................................................................ 56
2.5.1.1.Aktivite Teorisi.………………………….…………..…...…....60

3. BÖLÜM: FEDERAL ALMANYA CUMHURİYETİ’NDE YAŞLI BAKIM
MODEL VE UYGULAMALARI İLE İLGİLİ BULGULAR.. ..................... 63
3.1. Federal Almanya Cumhuriyeti Özelinde Yaşlılara Yönelik Hizmet ve
Uygulamalarının Tarihsel Gelişimi ................................................................. 63
3.2. Almanya’nın Yönetim Yapısı ve Sosyal Devlet Anlayışı .............................. 68
3.2.1. Alman Sosyal Devlet Sistemini Oluşturan Temel Yapılar ....................... .72
3.2.1.1. Emeklilik Sigortası …………………………………...…...…..77
3.2.1.2. Almanya'daki Yaşlılar Açısından Önemli İki Sigorta …...…..85
3.2.1.3.Hastalık Sigortası ………………….........…….………........….89
3.2.1.4. Bakım Sigortası ……………………..……………….…........93
3.3. Almanya’da Yaşlılar İçin Oluşturulmuş Yaşam Alanı Modelleri
(Wohnformen)..................................................................................................113
3.3.1. . Yatılı Bakım Kuruluşunda Bakım Hizmeti............................................116
3.3.2. Evde Bakım Hizmeti (Betreutes Wohnen zu Hause)...............................119
3.3.3. Klasik Yatılı Bakım Kuruluşuna Alternatif Olarak Geliştirilmiş Destekli
Yaşam Modelleri.....................................................................................125
3.3.3.1. Yaşlı Yaşam Evleri.................................................................126
3.3.3.2. Üç Kuşak Evleri ……….……………….………….......…....135
3.3.3.3. Yaşlı Rezidansları ………..............……………….…….......139
3.3.3.4. Evden Acil Çağrı ………..………………….…………...…..140
3.3.3.5. Hospiz ……….………………….………….…………..…... 143
3.4. Almanya’da Bakım Hizmeti Sunucuları (Devlet, Kilise, STÖ, Özel) ve
Hizmet Sunma Oranları....................... ..........................................................145
3.4.1. Kamu Kapsamında Yer Alan Sunucular (Öffentliche Traeger)..............147
3.4.2. Sivil Toplum Kapsamında Yer Alan Sunucular (Freigemeinnützige
Traeger) ............................................................................................................. 148